searchicon

کپی شد

خاندان بنی عباس

‏چکیده مقاله بنی عباس

خاندان بنی عباس، دومین دودمان خلفای اسلامی هستند که از سال 132 تا 656 هـ . ق، پس از براندازی دودمان اموی به فرمانروایی رسیدند و رهبری جهان اسلام و حکومت مسلمانان را در اختیار گرفتند.

این خاندان از نظر قبیله ای از قبیله قریش و نژاد آنها از عرب می باشد. زبانشان عربی و از لحاظ اصالت اهل منطقه حجاز هستند. دین خاندان بنی عباس، اسلام است.

در ابتدا و در زمان حکومت اموی، عباسیان همگام با شیعیان بر ضد حکومت اموی شوریدند و زمینه از بین بردن حکومت اموی را فراهم نمودند و خود را از خاندان بنی هاشم قلمداد کردند. اما بعد از این که به قدرت رسیدند، آرام آرام از شیعیان فاصله گرفته و از در دشمنی با آنها در آمدند. اولین فرد از شیعیان که در دوران عباسی به قتل رسید،‌ ابو سلمه خلّال بود.

بزرگترین شخصیت خاندان بنی عباس، جد اعلای این خاندان؛ یعنی عباس بن عبدالمطلب؛ عموی پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله) است.

این خاندان در طول حیات سیاسی خود دست به اقدامات متعددی زدند که از جمله آنها می توان به تأسیس بغداد توسط منصور عباسی، توسعه و گسترش مسجد الحرام در مکه و مسجد النبی در مدینه، ساخت و بناهای متعدد، سرکوب قیام ها، به خصوص  قیام های شیعی، ایجاد منصب و دیوان وزارت و … اشاره کرد.

‏شناسنامه بنی عباس

خاندان بنی عباس دومین دودمان خلفای اسلامی هستند که از سال 132 تا 656 هـ . ق، پس از براندازی دودمان اموی، به فرمانروایی رسیدند و رهبری جهان اسلام و حکومت مسلمانان را در اختیار گرفتند.

سلسله خلفای بنی عباس از نسل محمد بن علی بن عبدالله بن عباس بوده و مانند اشراف و سادات علوی، هاشمی نامیده می شدند؛ زیرا عباس بن عبدالمطلب عموی رسول خدا (صلّی الله علیه و آله)، مانند سایر برادرانش هاشمی بود. نظر به این که جد بزرگ این خاندان، عباس بود؛ به همین جهت آنان را بنی عباس (فرزندان عباس) یا عباسیان می خوانند.

فرزندان و نوادگان عباس بن عبد المطلب پس از ظهور اسلام از دسترسی به مقام خلافت تا سال 132 هـ . ق محروم بودند، ولی در اواخر حکومت امویان، قیام بزرگ مردمی به راه انداخته و خود، رهبری قیام را برعهده گرفتند و پس از سال ها مبارزه، سر انجام پیروز شده و موفق به تشکیل حکومت شدند.[1]

‏نژادِ بنی عباس

قبیله قریش یکی از با نفوذترین قبایل در میان عرب بوده و بعد از اسلام نیز تا قرن ‌ها بر جهان اسلام حكومت كرده است. خلفا تا پیش از عثمانیان، همیشه قریشی بوده و حتی در ابتدا، بیشتر حكام نیز قریشی بوده‌اند. قریش از بنی كنانه، و بنی كنانه از مُضَر، و مضر از عدنان و در نهایت به حضرت اسماعیل (علیه السلام) خاتمه می‌یافت.

در منابع تاریخی، نسب اولین خلیفه عباسی این‌ گونه آمده است: «أبى العباس عبد اللّه بن محمد بن على بن عبد اللّه بن عباس بن عبد المطلب». از طرفی نیاکان حضرت عبدالمطلب، به ترتیب عبارتند از: هاشم، عبدمناف، قصّی، کلاب، مرّه، کعب، لوی، غالب، مالک، نضر، کنانه، خزیمه، مدرکه، الیاس، مضر و….[2] حال با توجه به این که خاندان بنی عباس از قریش و قریش هم از قبایل عرب بوده است؛ لذا نژاد خاندان بنی عباس نیز از عرب می باشد.

 

ملیت بنی عباس

با عنایت به این که خاستگاه جدِّ بزرگِ خاندان بنی عباس؛ یعنی عباس بن عبد المطلب، شهر مکه است و بعد از هجرت به شهر مدینه، فرزندان او در این شهر به دنیا آمده و رشد و نمو کرده اند،[3] معلوم می شود که ملیت خاندان بنی عباس، منطقه حجاز یا همان عربستان سعودی امروز است.

البته نکته قابل ذکر این است که بعد از تشکیل سلسله فرمانروایی بنی عباس توسط سفاح (بنیانگذار سلسله بنی عباس) در سال 132 هـ. ق،[4] آرام آرام دودمان عباسی، ملیت عراقی پیدا کرده و مرکز حکومت خود را بعد از ساخته شدن شهر بغداد توسط منصور؛[5] دومین خلیفه عباسی، در کشور عراق امروزی قرار دادند.

‏زبان بنی عباس

با نگاهی به ملیت و نژاد خاندان عباسی می توان دریافت، همان طور که ملیت آنها حجاز و عراق، و نژاد آنها عرب است و در منطقه عرب نشین زندگی می کرده اند؛ زبان آنان نیز عربی بوده و به این زبان سخن می گفتند.

‏مذهب بنی عباس

بنی عباس از بستگان نزدیک به خاندان پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله) و از نظر دینی دارای مذهب اسلام بوده اند.

البته آنها در اوایل قیام و شورش خویش بر علیه بنی امیه و برای این که بتوانند آنها را از میدان بیرون نموده و قدرت را به دست گیرند، خود را از شیعیان و محبان اهل بیت عصمت (علیهم السلام) معرفی می کردند، اما به مجرد این که قدرت را به دست گرفته و بر اوضاع مسلط شدند، شروع به مخالفت با مذهب اهل بیت (علیهم السلام) کردند و از اعتقادِ به ظاهر شیعی خود دست برداشته، از مخالفانشان محسوب شدند.

به عنوان مثال مالک بن انس (رئیس فرقه مذهب مالکی) می گوید: وقتی منصور دوانیقی به حج رفته بود، در مكه مكرمه با ایشان دیدار و گفت وگویی داشتم. منصور دوانیقی گفت: من تصمیم دارم كتاب موطأ تو را در تمام شهرها و روستاهای بلاد اسلامی منتشر كنم و دستور بدهم كه مردم، فقط به محتویات این كتاب عمل كنند و كتاب‌ های دیگر را رها كنند. مالک می‌گوید: به منصور گفتم: این كار را نكن، چون مردم سخنان و روایاتی از نبی مكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) شنیده اند و اختلاف صحابه در میان مردم منتشر شده است و اگر این كار را انجام دهی، شاید در میان مردم، با استقبال مواجه نشود و با مشكلاتی درگیر شوند. منصور گفت: به جان خودم قسم كه این كار را انجام خواهم داد.[6]

در نهایت باید گفت: به غیر از برخی از آنها؛ مانند مأمون که ادعای تشیع داشتند، مذهب بقیه خلفا و آل بنی عباس بعد از تشکیل حکومت عباسی، یکی از مذاهب چهار گانه اهل تسنن بوده است.

‏تاریخ پیدایش و پیشینه بنی عباس

پیش از ظهور اسلام، بین بنی هاشم و بنی امیه بر سر ریاست خانه کعبه اختلاف بود و بعد از اسلام نیز ادامه پیدا کرد. مخصوصاً بعد از ظلم ‌های معاویه و یزید نسبت به علی بن ابی طالب و اولاد او (علیهم السلام)، دامنۀ این اختلافات توسعه بیشتری پیدا کرد تا جایی که به انقراض حکومت بنی امیه و تشکیل حکومت عباسی منجر شد. البته در این میان، اختلاف و تعصبات قبیله ‌ای میان تیره ‌ها و طوایف مختلف عرب شمالی و جنوبی که زمینه مناسبی برای فعالیت عباسیان فراهم کرد و  همچنین، جانبداری متعصبانه امویان از عنصر عربی و تحقیر اقوام دیگر؛ نظیر ایرانیان و نهضت های سیاسی و مذهبی که با امویان مخالفت می‌ کردند، موجبات ضعف دولت اموی را فراهم کرد.

از طرفی یکی از مهم ترین مراکز اتکاء بنی هاشم، ایران بود؛ زیرا ایرانی ها به دلایلی، دشمن آشتی ناپذیر بنی امیه بودند، از جمله:

1. تجاوز و تعدی بنی امیه و عمال آنان نسبت به ایرانی ها.

2. سیاست غلط آنها مبتنی بر سروری عرب و تحقیر ملل تابعه به ویژه ایرانیان.

به همین جهت عباسیان به زودی دریافتند که از نارضایتی مردم ایران چگونه استفاده کنند و دیگر این که هرج و مرج ممالک اسلامی، به عباسیان این فرصت را داد که در نواحی ایران، به خصوص  خراسان، دعوت خود را آغاز کنند.[7]

تکیه گاه عباسیان علاوه بر ایرانیان، فرقه‌های مختلف شیعه بود که در آن زمان مشتمل بر عباسیان، علویان، زیدیه و پیروان محمد بن حنیفه بود، که بعد از درگذشت وی، پسرش ابوهاشم جانشین او شد و بعد از مرگ ابوهاشم، پیروانش با محمد بن علی بن عبدالله بن عباس بیعت کردند و به نام شیعه آل عباس مشهور شدند که شعار آنان بیرق و لباس سیاه بود.

محمد بن علی، دهکده کوچکی به نام «حمیمه» را مرکز فعالیت خود قرار داد و از همین محل، دعوت کنندگانی را به خراسان و ماوراء النهر فرستاد و بعد از درگذشت وی پسرش ابراهیم (ابراهیم امام) جانشین او شد.

ابتدا، دعوت سری بود و امور دعوت به وسیلۀ مجمعی صورت می گرفت که دارای 12 نقیب و شورایی مرکب از 72 نفر بود. زمانی که ابراهیم امام به خراسان توجه کرد، در آن جا بزرگان زیادی؛ از جمله بازرگان معروف؛ بکیر بن ماهان که در سال 105 ق در کوفه با عباسیان بیعت کرد، به او گرویدند. در سال 126 ق که بکیر بن ماهان به زندان افتاد، با ابومسلم آشنا شد و بکیر بعد از آزادی از زندان، ابومسلم را به ابراهیم معرفی کرد.

ابراهیم، ابومسلم را جهت انتشار دعوت به خراسان فرستاد که در این زمان نصر بن سیار در خراسان حکومت می‌کرد و در آن جا بین دو طایفه بزرگ اعراب مضری و یمانی اختلاف افتاده بود که پیروان بنی عباس فرصت را مغتنم شمرده و مردم را با شعار «الرضا من آل رسول الله یا الرضا من آل محمد (صلی الله علیه و آله)» دعوت نمودند و ابومسلم توانست مرو را تصرف کند و در سال 129 ق، در روستای سفیدنج مرو دعوت خود را آشکار کرد. اهالی دهکده‌ های مرو، دعوت او را پذیرفته و به تدریج پیش ابومسلم می‌آمدند. مقارن این ایام، ابراهیم، به فرمان مروان بن محمد (مروان حمار)؛ آخرین خلیفه اموی در شام کشته شد.

بعد از قتل او طرفداران وی، برادرش عبدالله سفاح را به جانشینی او برگزیدند. به این ترتیب اولین حاکم عباسی به طور رسمی کار خویش را آغاز کرد و عباسیان از این به بعد تا بیش از 500 سال حکومت را به دست گرفتند.[8]

ابوالعباس سفاح در آغاز کار خطبه‌ای ایراد کرد و در آن به وعده و وعید[9] یاران و دشمنان پرداخت و خود را خونریزی بی باک و سفاح معرفی کرد که می‌خواهد انتقام خون هایی را که امویان از هاشمیان ریخته‌اند، بگیرد.[10]

استوار شدن قدرت عباسیان در دورۀ سفاح انجام گرفت که موفق شد بر تمام قلمرو امویان به جز اندلس مسلط شود. سفاح عموی خویش عبدالله بن علی را مأمور جنگ با مروان، آخرین خلیفه اموی کرد، دو گروه در کنار رود زاب درگیر شدند و سرانجام مروان کشته شد.

بعد از سفاح، برادرش؛ «ابو جعفر منصور» به خلافت رسید که شورش‌ هایی بر ضد او صورت گرفت؛ از جمله شورش عبدالله بن علی؛ (عموی سفاح) که انتظار داشت بعد از مرگ سفاح به خلافت برسد،  شورش های غُلاة (سنباد)، شورش اسحاق ترک و راوندیان که به دنبال قتل ابومسلم به دست منصور شکل گرفت و نیز می توان از شورش خوارج  نام برد که توانسته بودند موفقیت ‌های چشمگیری در سیستان، خراسان، و شمال آفریقا به دست آورند.

منصور، شهرهای جدید بغداد، رصافه و دافقه را بنیان نهاد و به خاطر این که در حساب کارگزاران و عاملان خراج به دقت رسیدگی می‌کرد به همین خاطر به «دوانیقی» مشهور بود.[11]

حاکمان عباسی نزدیک به 524 سال حکمرانی کردند و همان طور که بیان شد، حکومت آنها با «ابوالعباس سفاح» آغاز شد و با مرگ «مستعصم» که آخرین حاکم عباسی بود و به دست هولاکوخان مغول در سال 656 ق کشته شد، منقرض شد.[12]

‏فرازهای زندگی بنی عباس

‏فرازهای زندگی هر قومی را می توان از منظرهای مختلفی مورد بحث قرار داد؛ مانند:

1. زمان و دوره پیدایش قوم مورد نظر، تا زمان انقراض آن.

‏2. موقعیت جغرافیایی آن قوم.

3. اقدامات و فعالیت های آنها.

در این مقاله زندگانی بنی عباس بر اساس زمان و دوره پیدایش آنها تا زمان انقراض مورد بحث قرار می گیرد.

فرازهای زندگی بنی عباس براساس پیدایش تا انقراض

(در حال تکمیل است)

‏پراکندگی بنی عباس

خاستگاه اجداد خاندان بنی عباس، شهر مکه و بعد از هجرت رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) به شهر مدینه، در شهر مدینه بوده است، اما بعد از تشکیل حکومت بنی امیه و به دنبال مبارزات این خاندان با حکومت اموی به منظور به دست آوردن قدرت و حکومت، آرام آرام به سمت و سوی کوفه و عراق کشیده شدند و به تدریج بر همه مناطق عراق، شام، ایران، مصر، افغانستان، پاکستان امروزی و هند نیز مسلط شدند. گفتنی است که بنی عباس به جز دوران حکومت مأمون که در خراسان بود، بقیه آنها در عراق مستقر بودند و تسلط ایشان بر مناطق متعددی که نام برده شد، دلیل بر پراکندگی شان نیست.

‏روابط بنی عباس با سایر اقوام

در آغاز روی کار آمدن امویان، بنی عباس در کنار علویان بودند، به گونه‌ای که عبدالله بن عباس (جد عباسیان) به امام حسین بن علی (علیهما السلام) گفت: پسر زبیر (عبدالله بن زبیر)، ‌از این که تو، او و حجاز را به حال خود رها می‌کنی و از آن بیرون می‌روی، چشمش روشن شده است؛ چون آن روز که تو در حجاز باشی، روزی است که با وجود تو کسی به او نگاه نمی‌کند.[13] این نشان دهنده همراهی فرزند عباس (جد عباسیان) با فرزند علی بن ابی‌ طالب (علیه السلام) بوده است. یزید نامه ‌ای برای عبدالله بن عباس و محمد بن علی (محمد حنفیه) نگاشت و گناه شهادت امام حسین (علیه السلام) را به گردن ابن زیاد انداخت.[14] از سوی دیگر ابن زبیر نیز حکومتش را تشکیل داده بود، گرچه محمد حنفیه و ابن عباس با وی مخالفتی نکردند، اما پس از مدتی ابن زبیر، محمد را به ناحیه رضوی و ابن عباس را به طائف تبعید نمود تا مردم از نظرات و سخنان آنها اثر نپذیرند.[15]

پس از مدتی علویان، قیام‌های را خود بر ضد امویان آغاز کردند، بنی‌ امیه برای این که توان مقابله با هر دو جریان هاشمی؛ علویان و عباسیان را نداشتند، صلاح دیدند که با خاندان عباسی که تا حدودی سکوت را در پیش گرفته بودند از در سازش درآیند؛ لذا عبدالملک بن مروان هدایای بسیاری برای علی بن عبدالله بن عباس فرستاد و قریه حمیمه در سرزمین شراه در شرق اردن را به وی بخشید، تا هم وی را راضی کند و هم در نزدیکی خودش، بتواند عباسیان را تحت کنترل داشته باشد.[16] در سال 98 ق سلیمان بن عبدالملک اموی، پیشوای شیعیان کیسانی؛ ابوهاشم بن محمد بن حنفیه را در راه حمیمه؛ (مرکز حضور عباسیان) به قتل رساند.[17]

در ابتدا و در زمان حکومت اموی، عباسیان همگام با شیعیان بر ضد حکومت اموی شوریدند و زمینه از بین بردن حکومت اموی را فراهم نمودند و با شعار الرضا من آل محمد (صلّی الله علیه و آله)، قیام خود را آغاز کردند. همانگونه که ابوالعباس سفاح در آغاز امر، خود را از خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) دانسته و سعی می‌نمود به گونه‌ ای خود را از اهل بیت پیامبر (علیهم السلام) نشان دهد. او در روز اعلام خلافتش در شهر کوفه، با خواندن آیاتی سعی نمود که خود را از خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) به شمار آورد.[18]

اما بعد از این که عباسیان به قدرت رسیدند، آرام آرام از شیعیان فاصله گرفته و از در دشمنی با آنها در آمدند. اولین فرد از شیعیان که در دوران عباسی به قتل رسید،‌ ابو سلمه خلال بود.[19]

منصور در زمان خلافتش، برای این که شیعیان و علویان را راضی کند، گاهی افرادی از علویان را به کارهایی می‌گمارد؛ مانند این که در سال 149 ق در عصر امام کاظم (علیه السلام)، حسن بن زید را به ولایت شهر مدینه گماشت. وی از نوادگان امام علی (علیه السلام) بود.[20] منصور بر شیعیان بسیار سخت می‌ گرفت: مسعودى درباره رفتار منصور با خاندان على بن ابی طالب (علیه السلام) مى ‏نویسد: «منصور، فرزندان و نوادگان حسن بن على (علیهما السلام) را دستگیر و بر کجاوه ‏هاى بدون سرپوش سوار کرد و به کوفه روانه کرد و در آن جا در زیرزمینى که شب و روز تشخیص داده نمى‏ شد زندانى نمود. آنان براى شناسایى وقت نمازهاى پنجگانه، قرآن را به پنج قسمت تقسیم کرده و پس از قرائت نمودن یک پنجم قرآن به نماز مى‏ایستادند، آنان وسیله نظافت نداشته و براى قضاى حاجت‏ به ناچار از همان چهاردیوارى محل سکونت استفاده مى‏کردند. به مرور زمان و در اثر بوى تعفن کثافت ‏به بیماری هاى سخت، مبتلا شده و در اثر مریضى و نیز گرسنگى و تشنگى، جان مى ‏باختند».[21]

اما مهدی ‌عباسی اموالی را که در دوران پدرش (منصور) مصادره شده بود، به صاحبانشان برگرداند، سپس زندانیان علوی را آزاد و برایشان مقرری و عطایایی را در نظر گرفت و با برخی از علویان؛ همچون یعقوب بن داود دیدار نمود.[22]

با روی کار آمدن هادی عباسی، فشار شدیدی بر علویان و رهبران و بزرگان شیعه وارد شد. هادی، بر علویان سخت گرفت، هدایا و مقرری آنان را قطع کرد، جاسوسانی بر آنان گماشت و به کارگزارانش دستور داد تحرکات ایشان را زیر نظر بگیرند و بر آنان سخت گیری کنند. چندان علویان را به ستوه آورد که منجر به قیام یکی از نوادگان امام حسن (علیه‌ السلام) به نام «حسین‌ بن ‌علی؛ (شهید فخ)» شد.[23]

‏شخصیت های برجسته بنی عباس

یکی از شخصیت های خاندان بنی عباس، جد اعلای این خاندان؛ یعنی «ابوالفضل، عباس بن عبدالمطلب»؛ عموی پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله) است.

او سه سال قبل از عام الفیل در مکه به دنیا آمد.[24] پدرش؛ «عبدالمطلب»، از بزرگ ترین شخصیت‌های مکه و مادرش، «نُتیله دختر حباب»، یکی از بانوان باشخصیت بود که به عنوان اولین زن توانست خانه کعبه را با پارچه‌های حریر و دیبا بپوشاند. او کنیه اش ابوالفضل و مردى زیباروى، تنومند، خوش سیما، سفید چهره، داراى دو گیسو و قدى متوسط بود (بلند قامت نیز گفته شده). روایت شده: «زمانى که انصار مى خواستند بر بدن عباس (که در جنگ بدر اسیر شده بود) جامه اى بپوشانند، هیچ جامه اى جز لباس عبدالله بن ابى سلول مناسب نبود. بعد از درگذشت عبدالله، پیامبر اکرم (صلى الله علیه و آله) جامه خویش را بر تن او کرد و آب دهان خویش بر آن زد. ابوسفیان گفت: این پاداش جامه عباس بوده است.[25]

اگرچه قوت و صلابت ایمان عباس، همانند ایمان افرادی از اهل بیت؛ مثل امام علی (علیه السلام) و حمزه سید الشهداء (علیه السلام) نبود؛ چرا که عباس در جنگ بدر در سپاه مشرکان بود و به اسارت مسلمانان در آمد و حتی برخی تصمیم به قتل او گرفتند، ولی با توجه به نظرات دیگران، او سرانجام تنها با پرداخت فدیه آزاد گردید[26] و بعد از آن، مسلمان شد. ایشان در جنگ حنین که بعد از فتح مکه واقع گردید، حضوری فعال داشته و مسلمانان را به مقاومت دعوت می نمود.[27]

البته روایاتی وجود دارد که عباس به امام علی (علیه السلام) پیشنهاد داده بود تا با او بیعت نموده و استدلالش این بود که اگر عموی پیامبر با پسر عموی او (صلی الله علیه و آله) بیعت نماید، دیگر جای اعتراض برای کسی باقی نخواهد ماند که این پیشنهاد مورد پذیرش امام علی (علیه السلام) قرار نگرفت.[28]

یکی دیگر از شخصیت های خاندان بنی عباس، عـبدالله بن عباس بن عبدالمطلب؛ پسر عموى پیامبر اکرم (صلّی‌ الله علیه ‌و آله) و امیرمؤمنان على (علیه السلام) اسـت.  نام مادرش ام الفضل، لبابه دختر حارث بن حزن هلالی است. او سـه سال قبل از هجرت در شعب ابوطالب متولد شد. پدرش نام او را عبدالله گذاشت و قنداقه اش را خدمت رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) برد. ایشان با آب دهان خود، کام او را برداشت و دوبار او را به دانش حکمت دعا کرد. وى در ادب، شـعر و لغـت صـاحب نـظـر بود و مـحققّان و جویندگان هنر و ادب، ابن عباس را دریـایى خـروشان از فـضـل و کمال مى یافتند و خود را از سرچشمه دانش بیکران او سیراب مى کردند. وسعت دانش و اطلاعات او به قدرى است که به «حبر امّت»؛ یعنى دانشمند امت مـشـهـور شـده است. [29]

فرزند دیگر عباس که از شخصیت های خاندان بنی عباس محسوب می شود، عبیدالله است. مادر او نیز، لبابه دختر حارث بن حزن هلالی است.[30] کنیه وی، ابا محمد و یک سال از برادرش عبدالله کوچک تر است. وی پیامبر (صلی الله علیه و آله) را زیارت کرده و مانند برادرش عبدالله از ایشان حدیث نقل کرده است، ولی در علم و فقاهت به برادرش عبدالله نمی رسد.[31]

گفتنی است گزارشاتی در مورد عبیدالله بن عباس که عنوان فرماندهی سپاه امام حسن (علیه السلام) در جنگ با معاویه را به عهده داشت، نقل شده است که به اختصار به آن اشاره می شود.

مرحوم شیخ مفید می گوید: «وقتی کار معاویه محکم شد، بُسر بن أرطاة را به سوی حجاز فرستاد تا شیعیان امیر مؤمنان (علیه السلام) را بکشد و در آن هنگام عبید الله بن عباس؛ نماینده امام حسن (علیه السلام) در مکه بود. وی به دنبال عبید الله رفت، ولی نتوانست او را بیابد. به وی خبر دادند که عبید الله دو فرزند کوچک دارد، پس به دنبال آن دو فرستاده ایشان را پیدا کرده و از مخفیگاه بیرون آوردند. او دستور داد سر آن دو را از بدن جدا کردند. وقتی خبر این ماجرا به مادرشان رسید، نزدیک بود که قالب تهی کند. بعد از مدتی بسر و عبید الله در نزد معاویه به هم رسیدند. معاویه رو به عبید الله (و خطاب به بسر) گفت: آیا این پیر مرد را می شناسی ای کسی که دو پسر بچه را کشتی؟ گفت: آری من آن دو را کشته ام! که چه؟ عبید الله گفت: اگر شمشیر داشتم می فهمیدی! بسر گفت: بیا این شمشیر را بگیر و با دستش به شمشیری اشاره کرد. معاویه جلوی او را گرفته و او را بازداشت و گفت: وای بر تو ای پیرمرد دیوانه! می خواهی به کسی شمشیر بدهی که دو پسرش را کشته ای؟ انگار که شیردلان بنی هاشم را نمی شناسی؛ قسم به خدا اگر شمشیر را به او بدهی در ابتدا تو را کشته و سپس من را می کشد. عبید الله گفت: خیر، ابتدا تو را می کشتم و سپس به سراغ بسر می رفتم.[32]

اما طبق برخی روایات دیگر وی به امام حسن (علیه السلام) خیانت کرده و در مقابل گرفتن یک ملیون درهم به سپاه معاویه پیوست.

در این گزارش آمده است: «وقتی معاویه روی به حسن بن علی (علیهما السلام) آورد و با عبید الله بن عباس در مسکن صلح نمود و او اطاعت معاویه را قبول کرد، پس معاویه وی را اکرام نموده و او را از نزدیکان خویش قرار داد و صلح نامه را در مورد او اجرا کرده و  آنچه را از مال به او وعده داده بود، به او داد.[33]

در گزارش دیگری آمده است: «وقتی شب شد معاویه به نزد عبید الله بن عباس فرستاد و به او گفت: حسن بن علی (علیهما السلام) در مورد صلح با من نامه نگاری می کند و او کار را به دست من سپرده است؛ اگر تو الان در اطاعت من وارد شوی از حسن بن علی (علیهما السلام)  جلو خواهی افتاد (و به من نزدیک تر خواهی بود) و گرنه او از تو جلو می افتد و اگر الآن سخن من را قبول کنی یک میلیون درهم به تو خواهم داد که اکنون نصف آن را برای تو پیش می فرستم و وقتی به کوفه وارد شدم، نیمه دیگر را به تو می دهم. نیمه شب عبید الله از لشکر جدا شده و به لشکرگاه معاویه وارد شد. معاویه نیز آنچه را به او وعده داده بود پرداخت کرد. صبح گاه مردم منتظر بیرون آمدن عبیدالله برای نماز بودند، اما وی بیرون نیامد تا آفتاب طلوع کرد. پس به دنبال وی گشته اما او را نیافتند!.[34]

لازم به ذکر است که اسامی خلفا و حاکمان بنی عباس و نیز شخصیت هایی از بنی عباس که زمینه حکومت آنها را فراهم کردند، در جای خود ذکر خواهد شد.

خلفای بنی عباس

در مجموع، 37 نفر از بنی عباس به حکومت رسیدند که اسامی و تاریخ آغاز و پایان خلافت آنها به ترتیب عبارت است از:

1. ابوالعباس سفاح (132 – 136 ق).

2. ابوجعفر منصور دوانقی (136 –  158 ق).

3. مهدی عباسی (158 –  169 ق).

4. هادی عباسی (169 – 170 ق).

5. هارون الرشید (170 –  193 ق).

6. امین عباسی (193 –  196 ق).

7. مأمون عباسی (196 –  218 ق).

8. معتصم عباسی (218 –  227 ق).

9. واثق عباسی (227 –  232 ق).

10. متوکل عباسی (232 –  247 ق).

11. منتصر عباسی (247 –  248 ق).

12. مستعین عباسی (248 – 252 ق).

13. معتز عباسی (252 –  255 ق).

14. مهتدى عباسى (255 – 256 ق).

15. معتمد عباسى (256 –  279 ق).

16. معتضد عباسى (279 –  289 ق).

17. مکتفى عباسى (289 –  295 ق).

18. مقتدر عباسى (295 – 320 ق).

19. قاهر عباسى (320 – 322 ق).

20. راضى عباسى (322 –  329 ق).

21. متقى عباسى (329 –  333 ق).

22. مستکفی (333 – 334 ق).

23. مطیع عباسى (334 – 363 ق).

24. طایع عباسى (363 – 381 ق).

25. قادر عباسى (381 – 422 ق).

26. قائم عباسى (422 – 467 ق).

27. مقتدی عباسى (467 – 487 ق).

28. مستظهر عباسى (487 – 512 ق).

29. مسترشد عباسى (512 – 529 ق).

30. راشد عباسى (529 – 530 ق).

31. مقتضی عباسى (530 – 555 ق).

32. مستنجد عباسى (555 – 566 ق).

 33. مستطیء عباسى (566 – 575 ق).

34. ناصر عباسى (575 – 622 ق).

35. ظاهر عباسى (622- 623 ق).

36. مستنصر عباسى (623 – 640 ق).

37. مستعصم عباسى (640 – 656 ق).[35]

 

‏ویژگی های بنی عباس

همه حاکمان و فرمانروایانی که در طول تاریخ بر افراد بشر حکومت کرده اند، دارای روش ها و ویژگی های خود بوده اند. در این میان، خاندان بنی عباس نیز در نحوه حکومت و ریاست بر مردم،  دارای ویژگی ها و روش های خاص خود بوده و بر طبق آنها  عمل می کرده، که در جای خود مورد بحث قرار می گیرد.

‏اخلاق و صفات بنی عباس

یکی از ویژگی های خاندان بنی عباس، نفاق آنها بود؛ بدین صورت که به نام اهل بیت (علیهم السلام)، خلافت را، پس از سرنگونی بنی امیه به دست گرفتند و در ابتدای کار، مدتی به مردم و علوی ها روی خوش نشان دادند. نخستین خلیفۀ عباسی، ابو العباس[36] ملقّب به سفّاح (خون ریز) که روز دوازدهم ربیع الثانی سال 132 ق در کوفه، به  اتفّاق آراء طرفداران خود، برکرسی خلافت نشست، همان روز برمنبر ایستاده، خطبه ای خواند و در طی آن خود و خانواده اش را از اهل بیت پیامبر و آل محمّد (علیهم السلام) و ذوی القربی  نامید و آیات راجع به اهل بیت و حقوق آنها را ذکر کرد.[37]

حتی به نام انتقام شهدای علوی، بنی امیه را قتل عام کردند و قبور خلفاء بنی امیه را شکافتند و هر چه یافتند، آتش زدند، اما دیری نگذشت که با شیوه ای ظالمانه، مردم و علوی ها را دسته دسته گردن زده و یا زنده زنده دفن کردند.

یکی دیگر از ویژگی های خلفای عباسی که در همه آنها مشترک می باشد، مشغول بودن و پرداختن به لهو و لعب، خوشگذرانی، شراب خواری، شب نشینی ها و کم توجهی به امور زندگی مردم است.

از دیگر ویژگی های خلفای عباسی، دشمنی با خاندان رسالت (علیهم السلام)، ایجاد نفرت نسبت به علوی ها، تبعید، زندانی کردن، کشتن و فشار بر آنان بود. در این دشمنی و نحوه تفکر نسبت به اهل بیت (علیهم السلام)، میان خلیفه، سران قوم، ارتش و وزرا فرقی نبود و همه، هم عقیده بودند. این تفکر در سراسر تاریخ خلافت عباسی به چشم می خورد، لیکن بر حسب اختلاف اشخاص و روحیه ها در ادوار مختلف، شدت و ضعف پیدا می کرد؛ به عنوان مثال: متوکل در دشمنی با خاندان رسالت (علیهم السلام)، در میان خلفای عباسی نظیر نداشت، تا جایی که در سال 236 هجری قمری امر کرد: قبه ضریح امام حسین (علیه السلام) را در کربلا و همچنین بسیاری از خانه هایی را که در اطرافش ساخته بودند، خراب و با زمین یکسان نمودند و دستور داد آب به حرم امام حسین (علیه السلام) بستند و زمین قبر مطهر را شخم و زراعت کنند، تا به کلی اسم و رسم مزار آن حضرت فراموش شود.[38]

‏آثار و اقدامات تاریخی بنی عباس

آثار و اقدامات تاریخی خاندان بنی عباس را،  می توان  در دو بخش مورد بحث قرار داد:

1. آثار و اقدامات تاریخی خاندان بنی عباس به صورت کلی، به نحوی که شامل همه خلفا و کارگزاران بنی عباس شود.

2. آثار و اقدامات تاریخی خلفا و کارگزاران بنی عباس به صورت تفکیک شده و مستقل از یک دیگر.

به طور کلی می توان گفت: آثار و اقدامات تاریخی بنی عباس، شامل امور فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، نظامی و خصوصا عمرانی می شود، که هر کدام باید در جای خود مورد بحث قرار گیرد.

‏برخی از آثار و اقدامات دوره عباسی

1. یکی از اقدامات مهم و تاریخی  دوره حکومت بنی عباس؛ تأسیس بغداد توسط منصور عباسی بود. منصور احساس کرد که در کوفه و حیره و هاشمیه نمی ‏تواند دولت عباسی را پایدار کند؛ زیرا این شهرها یا ‏مرکز شیعیان و علویان بودند، یا امکانات کافی برای مواجهه با دنیای بزرگ آن روز را نداشتند. بنابراین او در اندیشه  ‏پایتخت جدیدی افتاد که بتواند سلسله عباسی را در آن مستقر سازد. بدین ترتیب در سال 145  ق، پس از ‏بررسی ‏های اولیه، قرار بر تأسیس شهر بغداد شد، اما شورش نفس زکیه،[39] کار را به سال بعد موکول کرد.‏

نام بغداد به عنوان روستا، از سال‏ ها قبل از این، شناخته شده بود، اما اهمیت چندانی نداشت و تنها اقدام منصور، ‏سبب ایجاد این شهر عظیم شد. موقعیت بغداد از نظر آب و هوا، وجود مزارع فراوان در اطراف آن، میانه بودن آن در بین ‏النهرین و همچنین سر راه قرار داشتن آن از هر طرف، سبب انتخاب مکان مزبور برای ساختن پایتخت‏ شد. کار بنای ‏شهر با حضور بیش از صد هزار کارگر همراه معمارانی که از نقاط مختلف به آن جا آمده بودند، طی سه سال به انجام ‏رسید و در سال 149 ق پایان یافت. نقشه اصلی شهر به صورت یک دایره طراحی شده بود. مرکز آن مسجد و ‏قصر قرار داشت و در اطراف آن هم محلات و ادارات مختلف بنا گردید. در چهار سمت آن، چهار دروازه با نام ‏های ‏خراسان، شام، بصره و کوفه قرار داده شد. اطراف  شهر هم، خندقی کنده شد. این رسمی بود که پیش از اسلام در شهر ‏های ایرانی دوره ساسانی رعایت می‏ شد.‏[40]

2. از جمله ƒاقدامات عباسیان، توسعه و گسترش مسجد الحرام در مکه و مسجد النبی در مدینه بود. این دو مکان دارای اهمیت ویژه ای بودند؛ از این رو، خلفای عباسی برای تسلط بر این دو شهر و رسیدگی به امور آنها؛ مانند انتخاب کارگزار، تعمیر و نگهداری راه‌ های مکه و مدینه و جامه کعبه، اهتمام کافی نشان می‌دادند.

عباسیان برای جلب نظر مسلمانان، کوشش‌های عمرانی بسیار در مکه و مدینه انجام دادند؛ از جمله: گسترش مسجدالحرام و مسجدالنبی، تزیین کعبه و طلاکاری دَرِ آن، فرستادن هدایای ارزشمند برای آویختن در کعبه، فراهم کردن پرده برای کعبه، تزیین مقام ابراهیم، تعمیر و مرمت چاه زمزم، گسترش مطاف، تعمیر حِجر اسماعیل، کشیدن چشمه و احداث برکه‌هایی در مکه.

منصب سقایت نیز، از مناصب خاندانی عباسیان به شمار می‌رفت که به استمرار، از عصر نبوی (صلی الله علیه و آله) تا نشستن عباسیان بر کرسی خلافت و پس از آن، در اختیار آنها بود. این منصب که پس از وفات عبدالمطلب در اختیار عباس، فرزند وی قرار گرفته بود، از سوی پیامبر (صلّی الله علیه و آله) تنفیذ شد؛ از این رو، این منصب در خاندان عباسی ماندگار شد و بیرون آوردن آن از دست ایشان جایز دانسته نمی‌ شد. در میان خلفای عباسی، گسترش و تعمیرات دوره منصور و مهدی عباسی از اهمیت بیشتری برخوردار است.

اقدامات خلفای عباسی درباره حرمین را می‌ توان در موارد زیر دسته بندی کرد:

1. تعیین امیر الحاج که معمولاً همان کارگزار حرمین بود. امیر الحاج تا نیمه‌های سده چهارم ق، بیشتر فردی از خاندان عباسی یا از وابستگان آنان بود.

2. خدمات عمرانی متنوع؛ مانند اصلاح و تعمیر راه‌ های حج، گسترش و تعمیر مسجد الحرام و مسجد النبی و مکان‌های دینی، آب ‌رسانی به مکه و حفر چاه‌ ها، ساختن منازل و بازسازی مساجد و گسترش و تعمیر خیابان‌ ها و راه‌ های داخلی مکه و مدینه.

3. رسیدگی به ساکنان حرمین شریفین از طریق پرداخت عطایا و دیگر نفقات که معمولاً به دست خلیفه یا امیر الحاج در ایام موسم انجام می‌گرفت.

4. توجه به امنیت راه ‌های حرمین. در دوره عباسیان، افزون بر این که امیر الحاج از سوی خلیفه تعیین می‌شد، به تدریج از سال 230 ق سِمَتی جدید پدید آمد. فردی به‌ عنوان کارگزار راه حج و رویدادهای موسم (والی طریق مکه و احداث الموسم) برگزیده می ‌شد که امنیت راه حج بر عهده وی بود و همکار امیر الحاج به شمار می ‌رفت.

منصور نخستین خلیفه عباسی است که تعمیر و گسترش مسجدالحرام را آغاز کرد. او به سال 137 ق، وسعت مسجد را به دو برابر افزایش داد و بخش ‌های زیادی از دار الندوة[41] را درون مسجد قرار داد. وی نخستین کسی است که بر چاه زمزم شبکه نهاد و زمینش را با سنگ مرمر فرش کرد. از دیگر اقدامات عمرانی وی، می ‌توان تعمیر مسجد البیعة در عَقبه منا و دستور ساخت مسجد خیف در منا را برشمرد.[42]

در میان خلفای عباسی، مهدی بیشترین کوشش‌ را برای گسترش مسجد الحرام و مسجد النبی انجام داد. او در ایام خلافت خود دو بار به گسترش مسجد الحرام پرداخت: بار اول در سال 160 ق و بار دوم در سال 164 ق.

در گسترش اول، وی وسعت مسجد الحرام را به دو برابر عصر منصور افزایش داد و پنج درِ جدید بر آن افزود. در گسترش دوم، ساختار هندسی مسجد را به گونه ‌ای افزایش داد که شکل مربع پذیرفت و کعبه در مرکز آن قرار گرفت. در سال 159 ق، پرده‌ های گوناگون که از پیش بر کعبه قرار داشت، گردآوری شد و به جای آن، پرده‌ای که به دستور مهدی در شهر تنیس مصر، فراهم شده بود، برای پوشش کعبه استفاده شد و دیوار کعبه با عطر و مشک و عنبر معطر شد.[43]

‚3. یکی از اقدامات برجسته در عرصه امور سیاسی کشور در ابتدای دوران عباسی، این بود که بعد از پیروزی سپاهیان عباسی بر امویان، منصب وزارت که از مناصب ایرانی قدیم است، به کار گرفته شد. هنگامی که ابوالعباس، نظام وزارت را پذیرفت، به تحول حکومت و گرایش های آن به سوی تمرکزگرایی و توزیع قدرت احترام گذاشت. این کار به تشویق ایرانی ها انجام شد. آنان ابوسلمه خلال را وزیر آل محمد (صلّی الله علیه و آله) خواندند و ابوالعباس او را پذیرفت.[44] در دوران ابوسلمه، قدرت وزیر به شکل روشن مشخص نبود. با این که او را وزیر می­نامیدند؛ اما از قدرت و اختیارات کامل در همه دیوان برخوردار نبود و اختیارات وزیر مشخص نبود.

وزیر، جانشین خلیفه بود که در هر کاری قائم مقام وی محسوب می شد. وزیر، امور مملکت را اعم از شئون لشکری و کشوری اداره می کرد. سپاه،  امور جنگ، مالیات و عایدات، تحت نظر او بود. مراسلات و فرمان ها را به نقاط مختلف دور و نزدیک می فرستاد.[45]

4. یکی دیگر از اقدامات، ایجاد نظام دیوانی در دولت عباسیان بود. این نظام دیوانی شامل چند بخش می شد که عبارت بودند از:

1. دیوان وزارت: مهم ترین دیوان مملکت که ریاست آن با وزیر اعظم بود. این دیوان به امور مملکتی رسیدگی می کرد و مأموریت جمع آوری مالیات در نقاط مختلف کشور را به عهده داشت.

2. دیوان صاحب الشرطة یا «دیوان عرض»: بعد از وزیر اعظم، این دیوان از بزرگ ترین و مهم ترین دستیاران پادشاه بود که ریاست امور سپاه را به عهده داشت و به نام «عارض لشکر» خوانده می شد که باید دارای صفات ممتاز و لیاقت می بود. هنگام صلح، رسیدگی به وضع سربازان و تهیه لوازم آسایش آنان و در موقع جنگ، بسیج سربازان و تهیه خوراک و مایحتاج سربازان برعهده وی بود.

3. دیوان رسائل: مخصوص صدور فرامین، احکام، جمع آوری اسناد و مکاتبات دولتی بود. ریاست آن را همیشه به یکی از رجال آزموده واگذار می نمودند. وظیفه عمده این دیوان، نوشتن نامه به خلفای عباسی، ‌سلاطین و پادشاهان هم جوار و حکام و بزرگان برجسته دولت بود. در این گونه موارد، ‌خلیفه و یا پادشاه، ‌شخصاً  نامه ها را دیکته می کرد و رئیس دیوان به سبکی که معمول بود، آن را انشاء می کرد. در سایر موارد، نامه ها را زیر دستان رئیس دیوان، ‌می نوشتند و از نظر او می گذراندند. تمام نامه های مهم و محرمانه که از فرماندهان سپاه و حکام و دیوان برید (اطلاعات) می رسید، مستقیماً به رئیس دیوان داده می شد.

4. دیوان اشراف یا دستگاه اطلاعاتی خلافت: یکی از مهم ترین دیوان ها بوده و وظیفه اش تفتیش در کردار و اعمال وزیران، عمال دولت و سرداران سپاه بود. عضو دیوان اشراف را «مشرّف» می خواندند. این دیوان به وسایل گوناگون، اطلاعات محرمانه را کسب می کرد و غلامان و کسانی را که مورد نظر بودند، با پول و هدایا می خرید و اطلاعات لازم را، از آنان کسب می کرد.

5. دیوان مظالم: ریاست این دیوان، بر عهده کسی بود که بر کلیه امور شرع و قوانین و حقوق اطلاع کافی داشت، این دیوان به ترتیب به سه شعبه تقسیم می گشت: دیوان قضا، دیوان حسبه، دیوان شرطه. متصدیان آنها را رئیس قضا، صاحب حسبه و صاحب الشرطه می نامیدند. ریاست عالیه را، پادشاهان (‌خلفا) در اختیار داشتند و خود به مظالم می نشستند؛ ولی در صدور احکام با رئیس رسمی مشورت می کردند. دیوان قضا، مأمور حل و فصل دعاوی بود. صاحب الحسبه یا محتسب، جهت جلوگیری از مفاسد اخلاقی گماشته می شد.[46]

آثار فرهنگی بنی عباس

(در حال تکمیل است)

آثار سیاسی اجتماعی بنی عباس

(در حال تکمیل است)

آثار اجتماعی بنی عباس در دوران شکوفایی

(در حال تکمیل است)

آثار اجتماعی بنی عباس بعد از انقراض ‏

(در حال تکمیل است)

آثار اجتماعی بنی عباس تا امروز

(در حال تکمیل است)

کتابنامه مقاله بنی عباس

  1. ‏ابن ابی الحديد، عبد الحميد بن هبه الله؛ شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید؛ محقق / مصحح: ابراهيم، محمد ابوالفضل‏؛ ‏ناشر: مكتبة آية الله المرعشي النجفي‏، چاپ اول، قم‏، 1404 ق‏. ‏
  2. ‏ثقفى كوفى، ابراهيم بن محمد؛ تحقيق: حسينى ارموى، جلال الدين؛ ناشر: انجمن آثار ملى، تهران، 1353 ش. ‏
  3. ‏ابن اثير جزرى، عز الدين؛ أسد الغابة فى معرفة الصحابة؛ ناشر: دار الفكر، بیروت، 1409 ق/ 1989 م.  ‏
  4. ابن اثير، على بن ابى الكرم؛ الكامل في التاريخ؛ ناشر: دار صادر – دار بيروت، بيروت، 1385 ق/ 1965 م.‏
  5. ابن خلدون، عبد الرحمن بن محمد؛ تاريخ ابن خلدون‏؛ تحقيق: خليل شحادة؛ ناشر: دار الفكر، چاپ دوم، بيروت، 1408 ق / 1988 ‏م.‏
  6. ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد؛ العبر (تاريخ ابن خلدون)؛ ترجمه: آيتى، عبد المحمد؛ ناشر: مؤسسه مطالعات و ‏تحقيقات فرهنگى، چاپ اول، 1363ش. ‏
  7. ابن خلکان، احمد بن محمد؛ وفیات الاعیان و أنباء أبناء الزمان؛ محقق: عباس، احسان؛ ناشر: منشورات الشریف الرضی، قم، ‏‏ ١٣۶۴  ش. ‏
  8. ابن طقطقی، محمد بن علی؛ تاریخ فخری در آداب ملک داری و دولت‌های اسلامی؛ ترجمه: میر گلپایگانی، محمد؛ ناشر: علمی ‏و فرهنگی، تهران، 1367 ش. ‏
  9. ابن عبد البر، عمر یوسف بن عبدالله؛ الاستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ تحقیق: البجاوی؛ ناشر: دارالجیل، بیروت،  1992 م.‏ ‏‏
  10. ابن كثير، اسماعیل بن عمر؛ البداية و النهاية؛ ناشر: دار الفكر، بيروت، بى تا.‏
  11. ابن هشام،  عبد الملک؛ السيرة ‏النبوية؛ تحقيق: السقا، مصطفى، و الأبيارى، ابراهيم، و شلبى، عبد الحفيظ؛ ناشر: دار المعرفة، بيروت، بى تا.‏
  12. ابو الفرج اصفهانى، على بن الحسين؛ مقاتل الطالبيين؛ تحقيق: صقر، سيد احمد؛ ناشر: دار المعرفة، بيروت، بى تا.
  13. اقبال، عباس؛ تاریخ ایران بعد از اسلام؛ انتشارات نگاه، چاپ اول، تهران، ‌1385 ش.‏
  14. امین، ‌احمد؛ ض‍ح‍ی‌ الاس‍لام‌‌؛ ترجمه: خلیلی، عباس؛ ‌انتشارات حزب جمهوری اسلامی ایران، تهران،  1359 ش. ‏
  15. البلاذرى، أحمد بن يحيى؛ جمل من انساب الأشراف؛ تحقيق: زكار، سهيل و زركلى، رياض؛ ؛ ناشر: دار الفكر، چاپ اول، ‏بيروت، 1417 ق/ 1996 م.‏
  16. بیات، عزیز الله؛ تاریخ ایران از ظهور اسلام تا دیالمه؛ ناشر: دانشگاه شهید بهشتی، تهران، 1370 ش. ‏
  17. پژوهشکده باقرالعلوم (علیه السلام).‏
  18. جعفريان، رسول؛ از پيدايش اسلام تا ايران اسلامی؛ ناشر: موسسه ‌فرهنگی ‌دانش ‌و اندیشه ‌معاصر، تهران، بی تا. ‏
  19. حسنى‏، ابن عنبه؛ عمدة الطالب في أنساب آل أبي طالب؛ ناشر: انصاريان‏، قم‏، 1417 ق‏.‏
  20. خضری، احمد رضا؛ تاریخ خلافت عباسی؛ ناشر: سمت، چاپ چهارم، تهران، 1383 ش.‏
  21. دمشقی، ابن کثیر؛ تفسیر القرآن العظیم؛ ناشر: دار الکتب العلمیة، بیروت، ۱۴۱۹ ق.
  22. دينورى، احمد بن داود؛ اخبار الطوال؛ ترجمه: دامغانى، محمود مهدوى؛ ناشر: نشر نى، چاپ چهارم، تهران، 1371 ش.‏
  23. ذهبی، محمد بن أحمد؛ سير أعلام النبلاء؛ محقق: مجموعة من المحققين بإشراف الشيخ الأرناؤوط ، شعيب؛ ناشر: مؤسسة ‏الرسالة، چاپ سوم، 1405 ق / 1985 م. ‏
  24. زرين كوب، عبدالحسين؛ تاريخ ايران بعد از اسلام؛ ناشر: امیر کبیر، تهران، بی تا.‏
  25. زمخشری، محمود؛ الکشاف؛ ناشر: دار الکتاب العربی، بیروت، ۱۴۰۷  ق.‏
  26. سیوطی، جلال الدین؛ تاریخ خلفا؛ تحقیق: عبدالحمید، محمد محی الدین؛ انتشارات شریف الرضی، قم، 1411 ق / 1370 ش.‏
  27. طبرى، محمد بن جرير؛ تاريخ الأمم و الملوک (تاریخ طبری)؛ ترجمه: پاينده، ابو القاسم؛ ناشر: اساطير، چاپ پنجم، تهران، 1375 ش.‏
  28. طبري، محمد بن جرير؛ تاريخ الأمم و الملوک (تاریخ طبری)؛ تحقيق: ابراهيم، محمد أبو الفضل؛ ناشر: دار التراث، چاپ دوم، ‏بیروت، 1387 ق/ 1967 م.‏
  29. ‏علامه ‏طباطبايى، سید محمد حسین؛‏ شيعه در اسلام؛ ناشر: دفتر نشر اسلامى‏، چاپ سيزدهم، قم‏، 1378 ش‏.
  30. مجلسی، محمد باقر؛ بحار الانوار؛ ناشر: موسسة الوفاء، بیروت،  ۱۴۰۴ ق.‏
  31. مسعودی، على بن الحسين؛ مروج الذهب و معادن الجوهر؛ تحقيق: اسعد داغر؛ ناشر: دار الهجرة، چاپ دوم، قم، 1409 ق.‏
  32. ‏مسعودي، على بن حسين؛ التنبيه و الإشراف؛ ترجمه‏: پاينده،‏ ابو القاسم؛ ناشر: شركت انتشارات علمى و فرهنگى، چاپ دوم، ‏تهران، 1365 ش.  ‏
  33. مفيد، محمد بن محمد؛ امالی؛ محقق / مصحح: استاد ولى، حسين و غفارى، على اكبر؛ ناشر: كنگره شيخ مفيد، چاپ اول، قم، ‏‏1413 ق.‏
  34. ياقوت بن عبد الله، حموى؛ معجم البلدان؛ ناشر: دار صادر، چاپ دوم، بيروت، 1995 م.
  35. يعقوبى، احمد بن أبى يعقوب؛ تاريخ يعقوبى؛ ناشر: دار صادر، بيروت ، بى تا.‏
  36. يعقوبى،احمد بن ابى يعقوب؛ تاريخ يعقوبى؛ ترجمه: آيتى، محمد ابراهيم؛ ناشر: انتشارات علمى و فرهنگى، چاپ ‏ششم، تهران، 1371 ش.


[1]. زرين كوب، عبدالحسين، تاريخ ايران بعد از اسلام، ص 452 به بعد.

[2]. حسنى‏، ابن عنبه، عمدة الطالب في أنساب آل أبي طالب‏، ص 26‏.

[3]. ر. ک. ابن خلدون، عبد الرحمن بن محمد، تاريخ ابن خلدون‏، تحقيق خليل شحادة، ج 2، ص 402.

[4]. ر. ک. دينورى، احمد بن داود، اخبار الطوال، ترجمه: دامغانى، محمود مهدوى، ص 411.

[5]. همان، ص 424.

[6]. ذهبی، محمد بن أحمد، سير أعلام النبلاء، محقق: مجموعة من المحققين بإشراف الشيخ الأرناؤوط ، شعيب، ج 8، ص 78.

[7]. بیات، عزیز الله، تاریخ ایران از ظهور اسلام تا دیالمه، ص 234.

[8]. خضری، احمد رضا، تاریخ خلافت عباسی، ص 105.

[9]. «وعد» هم در وعدۀ خیر و هم در وعدۀ شرّ بکار می‌رود، ولی «وعید» و «ایعاد» فقط در وعده شرّ استعمال می‌شود.

[10]. سیوطی، جلال الدین، تاریخ خلفا، تحقیق: عبدالحمید، محمد محی الدین، ص 230.

[11]. اقبال، عباس، تاریخ ایران بعد از اسلام، ص 365.

[13]. طبري، محمد بن جرير، تاريخ الأمم و الملوك (تاریخ طبری)، تحقيق: ابراهيم، محمد أبو الفضل، ج 5، ص 383.

[14]. البلاذرى، أحمد بن يحيى، جمل من انساب الأشراف، تحقيق: زكار، سهيل و زركلى، رياض، ج 3، ص 276.

[15]. يعقوبى، احمد بن أبى يعقوب، تاريخ اليعقوبى، ج 2، ص 262.

[16]. ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، محقق: عباس، احسان، ج 2، ص 438.

[17]. الأصفهانى، ابو الفرج على بن الحسين، مقاتل الطالبيين، تحقيق: صقر، سيد احمد، ص 124.

[18]. وی آیات 33 سوره احزاب؛ «انما یرید الله لیذهب الرجس اهل البیت ویطهرکم تطهیرا» و 23 سوره شوری؛ «قل لااسئلکم علیه اجرا الا المودة فی القربی» و 214 سوره شعرا، 7 سوره حشر، 41 سوره انفال را که در مورد اهل بیت (علیهم السلام) نازل شده، خواند و سعی نمود تا عباسیان را نیز از اهل بیت به شمار آورد.

[19]. ابو سلمه خلال ‏در ابتدا، برای عباسیان دعوت می‌کرد، به نحوی که وی را وزیر آل محمد (صلّی الله علیه و آله) لقب دادند. اما پس از مدتی، وی از عباسیان روی گردان شده و به علویان متمایل گشت. به نحوی که ابو مسلم خراسانی خواهان کشتن وی شد، اما سفاح نپذیرفت؛ مسعودي، على بن الحسين، مروج الذهب و معادن الجوهر، محقق: اسعد داغر، ج 3، ص 270؛ او مشهور به خلال، از موالی بنی مسلیه، اولین وزیر خلافت عباسی بود که به وزیر آل محمد (صلّی الله علیه و آله) لقب گرفت و نقش به سزایی در براندازی خلافت اموی داشت. سبب شهرت ابوسلمه به خلّال را سه وجه ذكر كرده‏اند:

اول: آن كه چون خانه اش نزدیک محله سركه‏ فروشان بود، و ابوسلمه همواره با ایشان نشست و برخاست مى ‏كرد.

دوّم: آن كه وی فروشگاه‏ هایى داشت كه در آن سركه مى‏ ساختند.

سوّم: آن كه خلّال منسوب به: «خلّه خلال»؛ یعنى: نیام شمشیر است.

ابوسلمه، فردی شوخ طبع، سخنور، ادیب، سیاستمدار، مدیر و از ثروتمندان كوفه بود، و همواره دارایى خویش را در راه داعیان بنى عبّاس و بر پایی دولت عباسی صرف كرد. اطلاعی از جزییات زندگی وی پیش از دعوت عباسیان مشاهده نشده است. به نقل از پژوهشکده باقر العلوم (علیه السلام).

[20]. طبرى، محمد بن جرير، تاريخ طبرى، ترجمه: پاينده، ابو القاسم، ج 11، ص 4953‏.

[21]. مروج الذهب و معادن الجوهر، ج 2، ص 302.

[22]. ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، العبر (تاريخ ابن خلدون)، ترجمه: آيتى، عبد المحمد، ج 2، ص 322؛ ابوعبدالله یعقوب بن داود یکی از وزراء مهدی عباسی بود. یعقوب از موالی بود. داود پدر یعقوب و هم چنین برادرانش جملگی دبیران نصر بن سیار، ‌امیر خراسان بودند. یعقوب بن داود اظهار تشیع می کرد و در ابتدای امر به فرزندان عبدالله بن حسن بن حسن مایل بود. منظور از فرزندان عبدالله بن حسن بن حسن، ‌محمد نفس زکیه و برادرش ابراهیم معروف به «شهید باخمری» است که در زمان منصور قیام کردند. وزارت او از طرف مهدی عباسی بود، ولی پس از مدتی به علت طرفداری از علویان عزل و زندانی شد. دستگیری و زندانی شدن او نیز، به دستور مهدی به جرم آزاد کردن یک زندانی شیعه بود؛ سایت حوزه نت.

[23]. يعقوبى، احمد بن ابى يعقوب، تاريخ يعقوبى، ترجمه: آيتى، محمد ابراهيم، ج 2، ص 407.

[24]. مسعودي، على بن حسين، التنبيه و الإشراف،  ترجمه‏: پاينده،‏ ابو القاسم، ص 271.

[25]. ابن اثير جزرى، عز الدين، أسد الغابة فى معرفة الصحابة، ج 3، ص 60.

[26]. دمشقی، ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج ۴، ص ۷۹ و 80.

[27]. زمخشری، محمود، الکشاف، ج ۲، ص ۲۵۹.

[28]. مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، ج ۲۸، ص ۳۲۹.

[29]. ابن كثير، اسماعیل بن عمر، البداية و النهاية، ج 8، ص 295.

[30]. ابن عبد البر، عمر یوسف بن عبدالله، الإستیعاب فی معرفة الاصحاب، تحقیق: البجاوی، ج 3، ص 1009.

[31]. همان.

[32]. مفيد، محمد بن محمد، امالی، محقق / مصحح: استاد ولى، حسين و غفارى، على اكبر، ص 306.‏

[33]. ثقفى كوفى، ابراهيم بن محمد، تحقيق: حسينى ارموى، جلال الدين، ج 2، ص 644.

[34]. ابن ابی الحديد، عبد الحميد بن هبه الله، شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، محقق / مصحح: ابراهيم، محمد ابوالفضل‏، ج 16، ص 42‏.

[35]. برگرفته از سایت حوزه نت .

[36]. عبدلله بن محمّد بن علی بن عبدالله بن العبّاس بن عبدالمطلب.

[37]. ابن  أثير، على بن ابى الكرم، الكامل في التاريخ، ج 5، ص 411.

[38]. ابو الفرج اصفهانى، على بن الحسين، مقاتل الطالبيين، تحقيق: صقر، سيد احمد، ص 478؛ علامه طباطبايى، سید محمد حسین،‏ شيعه در اسلام‏، ص 227‏؛ مسعودی، على بن الحسين، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقيق: اسعد داغر، ج 4، ص 51.

[39]. شهر مدینه در سال ۱۴۵ با یک شورش‎ ‎علوی‎ ‎بسیار پرنفوذ مواجه شد‎. ‎محمد بن عبدالله بن حسن‎ ‎بن حسن بن علی(علیهما السلام) با لقب‎ ‎نفس زکیّه‎ ‎و به عنوان مهدی در این شهر سر به شورش برداشت و آن را تصرف‎ ‎کرد. وی اندکی بیش از دو ماه و نیم بر شهر مسلط بود‎.

[40]. طبري، محمد بن جرير، تحقيق: ابراهيم، محمد أبو الفضل، تاريخ الأمم و الملوك، ج7، ص 614؛ جعفريان، رسول، از پيدايش اسلام تا ايران اسلامی، ص 266 و 277 – 285.

[41]. دار الندوه (به فتح نون و واو) واژه ای است كه لفظ ندوه آن برگرفته از ندی، نادی و منتدی؛ به معنای مجلسی است كه مردم در آن گرد می آيند و در اصطلاح تاريخی به مكانی در مكه گفته می شود كه قصی بن كلاب آن را به منظور مشورت مردم با وی بنا نهاد؛ ياقوت بن عبد الله، حموى، معجم البلدان، ج 2، ص423؛ ابن هشام، عبد الملک، السيرة النبوية، تحقيق: السقا، مصطفى، و الأبيارى، ابراهيم، و شلبى، عبد الحفيظ، ج 1، ص 480.

[42]. يعقوبى، احمد بن أبى يعقوب، تاريخ اليعقوبى، ج 2، ص 370.

[43]. همان، ج 2، ص 396.

[44]. ابن طقطقی، محمد بن علی، تاریخ فخری در آداب ملکداری و دولت‌های اسلامی، ترجمه: میر گلپایگانی، محمد، ص 202.

[45]. امین، ‌احمد، ض‍ح‍ی‌ الاس‍لام‌‌، ترجمه: خلیلی، عباس، ص 199.

[46]. ض‍ح‍ی‌ الاس‍لام‌‌، ص 200؛ قسمت آخر گفتار فوق؛ «بخش وزارت و دیوان ها»، برگرفته از پژوهشکده باقرالعلوم (علیه السلام).