مقاله راه‌های امتحان انسان در قرآن

بسم الله الرحمن الرحیم

چکیده مقاله راه‌های امتحان انسان در قرآن

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: من انسان‌ها را آفريدم تا آن‌ها را بيازمايم كه كدام‌يک از آن‌ها بهتر عمل مى‏كنند. مفهوم آزمايش و امتحان در مورد خداوند، با آزمايش‌هاى ما بسيار متفاوت است. آزمـايـش‌هـاى مـا بـراى شـناخت بيشتر و رفع ابهام و جهل است، اما آزمايش الهى در واقع همان “پـرورش و تربيت” است؛ یعنی امتحان و آزمایش خداوند زمينه‌هاى تربيت و پرورش و تکامل را در آن‌ها به وجود مى‌آورد.

خداوند از راه‌های مختلف و به‌قدر توان انسان‌ها آن‌ها را مورد امتحان قرار می‌دهد. گاهی‏ به‌وسيلۀ مشكلات و سختى‌ها، گاهی از طریق خیر و شرها، از راه فراوانی مال، سرمایه، فرزند، مصیبت و … .

مفهوم شناسی آزمایش الهی

آن‌چه در زبان فارسى به نام “آزمایش” و یا “آزمودن” نامیده می‌شود، در قرآن با واژه‌های مختلف آمده‌است: “ابتلاء”، “بلا”، “فتنه” و “تمحیص” از جملۀ آن‌ها است. خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: من انسان‌ها را آفريدم تا آن‌ها را بيازمايم كه كدام‌يک از آن‌ها بهتر عمل مى‏كنند: ” آن‌كس كه مرگ و حيات را آفريد تا شما را بيازمايد كه كدام‌يک از شما بهتر عمل مى‏كنيد، و او شكست‏ناپذير و بخشنده است”.[1] مفهوم آزمايش و امتحان در مورد خداوند با آزمايش‌هاى ما بسيار متفاوت است. آزمـايـش‌هـاى مـا بـراى شـناخت بيشتر و رفع ابهام و جهل است، اما آزمايش الهى در واقع همان “پـرورش و تربيت” است؛[2] یعنی امتحان و آزمایش خداوند زمينه‌هاى تربيت؛ پرورش و تکامل را برای انسان به وجود مى‌آورد. چنان‌که پیامبران الهی مانند حضرت ابراهیم در سایه آزمایش‌های سخت و طاقت فرسا به مقامات عالیه رسیدند.[3]

موارد آزمایش الهی در قرآن

امتحان و آزمایش انسان‌ها از سوی خداوند متعال از سنت‌های الهی است.

قرآن كریم می‌فرماید: ” ما امت‌هایی را كه پیش از آنان بودند، آزمایش كردیم، خدا راست‌گویان و دروغ‌گویان را كاملاً می‌شناسد”.[4]

گاهی قرآن از یک آزمایش عمومی كه متوجه تمام بندگان خدا می‌گردد نام می‌برد و می‌فرماید: “آیا مردم پنداشته‌اند كه با گفتن این كه ایمان آوردیم رها می‌شوند و هرگز مورد آزمایش قرار نمی‌گیرند”؟[5]

گاهی قرآن از یک رشته آزمایش‌‌های خصوصی پرده بر می‌دارد كه متوجه اشخاص و طائفه معیّنی بوده‌است، و این موضوع یک رشته از قصه‌ها و داستان‌های قرآن را تشكیل می‌دهد؛ مانند داستان های پیامبران و قومشان.

امتحان الهی با مشکلات و سختی‌ها

آیات در زمینه آزمایش‌های عمومی بیش از آن است كه در این‌مقاله آورده شود. در این جا به برخی از موارد امتحان و آزمایش‌های الهی در قرآن به شرح ذیل اشاره می‌شود:

1. مشكلات و سختى‌ها:

خداوند به‌وسيله مشكلات و سختى‌ها افراد بشر را آزمايش مى‌كند؛ چنان‌كه مى‌فرمايد: «قطعاً همۀ شما را با چيزى از ترس، گرسنگى و كاهش در مال‌ها و جان‌ها و ميوه‌ها، آزمايش مى‌كنيم و بشارت ده به استقامت كنندگان».[6]

مشكلات و دشوارى‌ها بسان كوره‌اى است كه به آهن، صلابت و استقامت مى‌بخشد؛ انسان نيز در كوره حوادث و مشكلات، پرقدرت و نيرومند مى‌گردد و قادر به شكستن موانع از سر راه زندگى و سعادت خود مى‌گردد. بلا، اثر تربیتی داشته و تربیت‌کنندۀ فرد و بیدار کننده جامعه است. سختی بیدارساز و هوشیار کنندۀ انسان‌های خفته و تحریک کنندۀ عزم‌ها و اراده‌ها است. شدائد هم‌چون صیقلی که به آهن و فولاد می‌دهند هرچه بیشتر با روان آدمی تماس گیرد، افراد را مصمم‌تر و فعال‌تر و بُرّنده‌تر می‌کند؛ زیرا خاصیت حیات این است که در برابر سختی‌ها مقاومت کند و آمادۀ مقابله با آن گردد، سختی مانند کیمیا خاصیت انقلاب ماهیت را دارد و جان و روان آدمی را عوض می‌کند.[7]

امتحان الهی با شرور و خیرها

نظر به این‌که دنیا دار امتحان است، پس تمام حوادث آن از خیرات و شرور همه‌شان امتحان هستند؛ چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: شرور و خیرها نیز از آزمایش‌های الهی محسوب می‌شوند.[8] پس حتی خوبی‌ها می‌توانند عاملی برای امتحان باشند؛ مثلاً به کسی مال و ثروت و یا مسئولیتی که موجب افزایش آبرو و عزت است می‌رسد، ولی آن شخص نمی‌تواند به خوبی از چنین موقعیتی استفاده کند و شیطان او را گمراه می‌کند.

امتحان الهی با فراوانی نعمت

امتحانات الهی همیشه به وسیلۀ حوادث سخت و ناگوار نیست، بلکه گاه خدا بندگانش را با وفور نعمت و کامیابی‌ها آزمایش می‌کند،[9] چنان‌که قرآن کریم از قول حضرت سلیمان (علیه السلام) می‌فرماید: «اين از فضل پروردگار من است، تا مرا آزمايش كند كه آيا شكر او را به‌جا مى‏آورم يا كفران مى‏كنم؟! و هركس شكر كند، به نفع خود شكر مى‏كند و هركس كفران نمايد (به‌زيان خويش نموده‌است، كه) پروردگار من، غنىّ و كريم است!».[10]

گروهي‌که، غرق در نعمت می‌شوند و امكانات مادی از هر نظر در اختيارشان قرار می‌گيرد، آزمایش آنان این است که آيا در چنين شرايطی، قيام به وظيفه شكر نعمت می‌كنند و به فقرا کمک می‌کنند يا غرق در غفلت و غرور و خودخواهی و خودبينی می‌شوند.

امتحان الهی به‌وسیله فرزند

خداوند سبحان در حقیقت انسان را برای جهان آخرت آفرید و نخست در دنیا قرار داد تا بالقوه‌اش را بالفعل تبدیل نماید و در طول این مدت مورد امتحانات مختلفی قرار می‌گیرد و از جمله آن امتحانات فرزند است. قرآن کریم می‌فرماید: “بدانید: مال‌ها و فرزندان شما مایه امتحان می‌باشند”.[11]

امتحان الهی به ایمان و کفر

قرآن مجيد درباره‌ نگهبانان دوزخ و شماره آنان يادآور می‌‌شود كه 19 فرشته از آن نگهبانی می‌كنند، آن‌گاه می‌‌افزايد: اين گزارش، وسيله امتحان و آزمايش است، آنان كه ايمان قوی و نيرومندی به غيب و امور پوشيده از حس دارند، اين گزارش را از صميم دل می‌‌پذيرند، ولی گروه ديگر به تكذيب آن می‌‌پردازند، چنان كه می‌‌فرمايد: “ما نگهبانان دوزخ را فرشته و تعداد آنان را نوزده نفر قرار نداديم، جز براي آزمايش افراد كافر”.[12]

امتحان الهی با زیور آلات

بر اساس آموزه‌های دینی دنیا هدف نیست؛ براین‌اساس بندگان صالح خداوند سبحان، دنیا را هدف خود قرار نمی‌دهند.

قرآن مجید مجموع آن‌چه را كه در روی زمين قرار دارد، مايه آزمايش دانسته آن‌جا كه می ‌فرمايند: “ما آن‌چه كه در روی زمين است را زيور آن قرار داديم، تا بيازمایيم كه كدام‌يک نيكوكارتر است”.[13]

کتاب‌نامه راه‌های امتحان انسان در قرآن

1. قرآن کریم.
2. مکارم شیرازی، ناصر، تفسير نمونه، بی‌جا، دارالکتب الاسلامیة، چاپ بیست و یکم، 1365 ش.
3. اسلام کوئست

 [1] ملک، 2.

[2]  مکارم شیرازی، ناصر، تفسير نمونه، ج 1، ص 527.

[3]  بقره، 124. “وَ إِذِ ابْتَلى‏ إِبْراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتي‏ قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمينَ”.

[4]  عنکبوت، 3.

[5]  عنکبوت، 2.

[6]  بقره، 155.

[7]  اقتباس از نمایه شماره 2056 (سایت: 2418).

[8]  انبیاء، 35.

[9]  مکارم شیرازی، ناصر، تفسير نمونه، ج 1، ص 533.

[10]  نمل، 40.

[11]  انفال، 28.

[12]  مدثر،31.

[13]  كهف، 7.