آثار و برکات توبه

«توبه» از مهم‌ترین آموزه‌های تربیتی و اخلاقی است که آثار بی‌شمار و ره‌آورد گران‌بها و پی‌آمدهای مثبت فراوانی دارد که به اهم آن‌ها از نگاه قرآن اشاره می‌شود.

1. بازیابی شخصیت: انسانی‌که مرتکب گناهی شده‌است، چه بخواهد و یا نخواهد احساس سرشکستگی و کوچکی می‌کند؛ اگر متولیان تربیت او را ملامت و تحقیر کنند، این احساس بیشتر می‌شود و اگر ملامت‌ها ادامه یابد، ممکن است به آن‌جا برسد که کاملاً احساس کند شخصیت خود را از دست داده‌است و در این‌صورت است که به شدت وجود او برای خانواده و جامعه خطرناک خواهد شد و ممکن است دست به گناه و هر جنایتی بزند؛ چون او احساس می‌کند همه چیز را از دست داده‌است.

منابع دینی به‌ویژه قرآن تلاش می‌کنند که با توبه و اظهار ندامت پنهانی، شخصیت گناه‌کار را بازسازی کنند و او را به‌حالت اوّل، بلکه بالاتر از آن برگردانند؛ لذا قرآن از یک طرف می‌فرماید: «خداوند توبه‌کاران را دوست می‌دارد»،[1] و از طرف دیگر، به مردم گوشزد می‌کند که خلاف‌کاران اگر برگشتند، برادران دینی شما هستند: «فَان تابُوا وَ أقامُوا الصَّلوةَ وَ آتَوُا الزَّکوةَ فَإخوانُکُم فِی الدِّینِ»؛[2] اگر توبه کنند و نماز را به‌پا دارند و زکات بپردازند، برادران دینی شما هستند.

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: «التائِبُ مِنَ الذَّنبِ کَمَن لاذَنبَ لَهُ»؛[3] توبه‌کننده از گناه مانند کسی است که گناه ندارد.

2. محبوب خدا شدن: قرآن کریم می‌‌فرماید: «إنَّ اللهَ یُحِبُّ التَّوَّابینَ وَ یُحِبُّ المُتَطَهِّرینَ»؛[4] به‌راستی که خداوند توبه‌کنندگان و پاکان را دوست می‌دارد.

اظهار دوستی از مقام برتر علاوه بر این‌که افتخاری است برای محبوب و باعث بازیابی شخصیت گناه‌کار می‌شود، بُرد تربیتی و سازندگی مهمی دارد؛ به همین جهت، در تربیت فرزندان توجه شده‌است که نسبت به آن‌ها اظهار محبّت شود و همین‌طور جهت پاک و با عفّت‌ماندن و با نشاط بودن همسر توصیه شده‌است که شوهر اظهار محبت کند و به او بگوید: دوستت دارم.[5]

خداوند متعال با آن عظمتش نسبت به توبه‌کاران اظهار محبت می‌کند و اعلام می‌دارد، توبه‌کننده را دوست دارم. رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: «لَیسَ شَیءٌ أَحَبَّ إلَی اللهِ مِن مُؤمِنٍ تائِبٍ أو مُؤمِنَةٍ تائِبَةٍ»؛[6] چیزی در نزد خداوند محبوب‌تر از مرد مؤمن توبه‌کار و زن مؤمن توبه‌کننده نیست.

3. بخشش گناهان: اثر مهم توبه، بخشیده‌شدن گناهان انسان گناه‌کار است. قرآن کریم می‌فرماید: «تُوبُوا إلی اللهِ عَسی رَبُّکُم أن یُکَفِّرَ عَنکُم سَیئِاتِکُم»؛[7] [ای مؤمنان!] به سوی خدا توبه کنید… امید است خداوند گناهان شما را بپوشاند.
4. تبدیل شدن سیئات به حسنات: اگر توبه واقعی انجام گیرد، خداوند علاوه بر نابودی گناهان، آن‌ها را تبدیل به نیکی و حسنات می‌کند؛ چنان‌که می‌فرماید: «إلاّ مَن تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فأولئِکَ یُبَدِّلُ اللهُ سَیئِاتِهِم حَسناتٍ وَ کانَ اللهُ غَفُوراً رَحیماً»؛[8] مگر کسانی‌که توبه کنند و ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند که خداوند گناهان آنان را به حسنات مبدّل می‌کند و خداوند همواره آمرزنده مهربان بوده‌است.

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: خداوند به حضرت داوود (علیه السلام) وحی کرد: «یا داوُدُ إنَّ عَبدِیَ المُؤمِنَ إذا أذنَبَ ذَنباً ثُمَّ رَجَعَ وَ تابَ مِن ذلِکَ الذَّنبِ وَ استَحیی مِنِّی عِندَ ذِکرِهِ غَفَرْتُ لَهُ وَ أنسَیتُهُ الحَفَظَةَ وَ اَبْدَلْتُهُ الحَسَنَةَ وَ لا اُبالی وَ أنَا أرحَمُ الرَّاحِمینَ»؛[9] ای داوود! به‌راستی بنده مؤمن هرگاه گناهی انجام دهد، سپس برگردد و از آن گناه توبه کند، و هنگام یاد آن گناه از من حیا کند، گناه او را می‌بخشم و کاری می‌کنم که حافظان (نویسندگان) آن‌را از یاد ببرند و آن گناه را به حسنه تبدیل می‌کنم و [از کسی] باکی ندارم، در حالی که من مهربان‌ترین مهربانانم.

5. رستگاری ابدی: از مهم‌ترین آثار اخروی توبه، عاقبت به خیری و رستگاری ابدی است. قرآن کریم می‌فرماید: «وَ تُوبُوا إلی اللهِ جَمِیعاً أیُّهَا المُؤمِنونَ لَعَلَّکُم تُفلِحُونَ»؛[10] ای مؤمنان! همگی به سوی خدا توبه کنید؛ شاید رستگار شوید.
6. آسایش ابدی: در کنار رستگاری، آسایش ابدی نیز از آثار و برکات توبه شمرده شده‌است: «إلاّ مَن تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأولئِکَ یَدخُلُونَ الجَنَّةَ»؛[11] مگر کسی‌که توبه کند و ایمان بیاورد و عمل صالح انجام دهد. پس آنان داخل بهشت می‌‌شوند.
7. افزایش روزی: توبه علاوه بر آثار و برکات بی‌شمار معنوی و اخروی، اثر و برکت دنیوی و مادّی نیز دارد و در ازدیاد رزق و روزی انسان نیز اثرگذار است. امام علی (علیه السلام) در این‌باره می‌فرماید: «وَ قَد جَعَلَ اللهُ سُبحانَهُ الإستِغفارَ سَبَباً لِدُرورِ الرِزقِ وَ رَحَمَةِ الخَلقِ؛[12] و خداوند استغفار را وسیله دائمی فرو ریختن روزی و موجب رحمت آفریدگان [خود] قرار داده‌است.

آن‌حضرت ادامه می‌فرماید: «سپس [در قرآن] خود فرمود: «إستَغفِرُوا رَبَّکُم إنَّهُ کانَ غَفَّاراً یُرسِل السَّماءَ عَلَیکُم مِدراراً وَ یُمْدِدْکُم بِأموالٍ وَ بَنینَ وَ یَجعَل لَکُم جَنَّاتٍ وَ یَجعَل لَکُم أنهارا»؛ از پروردگار خود [با توبه] آمرزش بخواهید که بسیار آمرزنده است تا باران‌های پربرکت را از آسمان پی‌درپی بر شما فرو ریزد و با بخشش اموال فراوان و فرزندان شما را یاری دهد و باغستان‌ها و نهرهای پر آب در اختیار شما گذارد.

آثار معنوی و اجتماعی توبه

اگر مسئله توبه با تمام زوایایش مورد بررسی قرار گیرد و منابع اسلامی در چارچوب اجتماعی تجزیه و تحلیل گردد به خوبی می‌‌نمایاند كه توبه امری اجتماعی است.

قرآن مجید تصریح می‌‌كند كه توبه نه تنها آثار روانی و اجتماعی در جامعه برجا می‌‌گذارد، بلكه موجب می‌‌گردد تا نعمت‌‌های الهی در جامعه سرازیر ‌شود.

خداوند سبحان می‌‌فرماید: یكی از عوامل نزول باران‌‌های مفید، سودمند و مستمر توبه است: « و اى قوم من! از پروردگارتان طلب آمرزش كنيد، سپس به سوى او بازگرديد، تا (باران) آسمان را پى‌درپى بر شما بفرستد و نيرويى بر نيرويتان بيفزايد…».[13]

در این آیه توبه به عنوان عامل ریزش باران و فراوانی نعمت شمرده شده‌است؛ بنابر این جامعه برخوردار از نعمت، جامعه قدرت‌مند، توانمند و مستقل است. جامعه‌‌ای كه از قدرت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی برخوردار است در برابر دشمنان هراسی احساس نمی‌‌كند.[14]

[1]. شوری، 25.

[2]. توبه، 11.

[3]. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج ۱۶، ص ۷۵، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، 1409ق.

[4]. بقره، 222.

[5]. برای آگاهی بیشتر در این موضوع پاسخ ۳۷۰۴ را مطالعه کنید.

[6]. على بن موسى، امام هشتم عليه السلام‏، صحيفة الإمام الرضا عليه السلام، محقق، مصحح، نجفی، محمد مهدى، ص 46، مشهد، كنگره جهانى امام رضا عليه السلام، 1406 ق.‏

[7]. تحریم، 8.

[8]. فرقان، 70.

[9]. صدوق، محمد بن على، ثواب الاعمال، ص 130، قم، دار الشريف الرضي للنشر، چاپ دوم، 1406ق.

[10]. نور، 31.

[11]. مریم، 60.

[12]. صبحي صالح، نهج البلاغة، ص 199، خ 143.

[13] هود، 52.

[14]. ر. ک: مکارم شیرازی، ناصر، تفسير نمونه، ج ‏9، ص 129.