sidebaricon
searchicon

کپی شد

تعداد حج‌گزاران مدینه

چه تعداد نفر می‌توانستند به عنوان حج‌گزار، از مدینه و اطراف آن خارج شوند و پیامبر را همراهى کرده و در راه بازگشت، در غدیر سخنان آن‌حضرت را بشنوند؟ عواملی که نشانگر تعداد جمعیت خارج شونده از مدینه است، به شرح زیر است:

  1. طبق گزارشى، عده‌اى از اهالى مدینه نتوانستند پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) را در سفر حجة ‏الوداع همراهى کنند و علت آن نیز شیوع بیماری بود. این گزارش در کتاب السیرة الحلبیة آمده‌است: «و عند خروجه (صلى اللّه عليه و سلم) للحج أصاب الناس بالمدينة جدری … أو حصبة، منعت كثيرا من الناس من الحج معه (صلى اللّه عليه و سلم)».[1] در این‌صورت، مدینه نمی‌توانست جمعیت زیادى را روانه حجة ‏الوداع نماید.
  2. تحمل جمعیت.
  3. اختلاف اقوال.
  4. تعداد سپاه اسلام در جنگ حنین که دوازده هزار نفر گزارش شده‌است.[2] مسلمانان هنگام خارج شدن از مدینه شش هزار نفر بودند، و در بین راه، چهار هزار نفر که مجموعاً ده هزار نفر بودند. آن‌گاه پس از فتح مکه دو هزار نفر از مردم مکه همراه آن‌ها شدند؛ یعنى در واقع، جمعیتى که از مدینه خارج شد دقیقاً دو برابر شدند. روشن است که در این‌جا چهار هزار نفرى را که از مناطق دیگر آمده‌بودند، نمی‌توانیم جزء جمعیت مدینه به حساب آوریم، اگرچه این افراد در جریان غدیر می‌توانستند حضور داشته‌باشند؛ اما از جمعیت مدینه به حساب نمی‌آیند.
  5. مسئله «عام الوفود» در سال نهم؛[3] سالى که نمایندگان قبایل مختلف عربستان به مدینه می‌آمدند و تبعیت و پیروی خود را از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) اعلان می‌کردند. این سال، افزایش جمعیت مسلمانان را در پى داشت نه افزایش جمعیت مدینه را؛بنابراین، پذیرفته نیست که بدون دلیل جمعیت مدینه را اضافه کنیم.
  6. در جریان فتح مکه و نیز غزوه تبوک احساس مسئولیت نسبت به جنگ سبب می‌شود جمعیت بیشترى پیامبر را همراهی‏ نمایند، در حالى‌‌که در سال دهم صرفاً حج‌گزاردن با پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) است که می‌تواند انگیزه‌اى براى مسلمانان باشد؛ بنابراین، اگر افراد زیادى نروند، هیچ توبیخى براى آن‌ها وجود نخواهد داشت، اما به‌صورت طبیعى هر مسلمانى مشتاق است در این سفر معنوى پرجاذبه شرکت کند، به‌ویژه آن‌که جنبه آموزشى نیز دارد.
  7. در جریان حدیبیّه، روایات متفاوت است و حتى هفت‌صد نفر هم نقل شده‌است؛[4] اما با نگاه خوش‌بینانه تنها 1400 نفر در همراهى با پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) حاضر شدند و به مکه رفتند.[5] و در خیبر 1500 نفر بودند،[6] در حالى که در جنگ خندق که دو سال قبل از این بود سه هزار نفر حاضر بودند. پس وجهى ندارد که در همه حوادث، همه حاضر باشند و در هر حادثه‌اى آمار افزایش یابد.
  8. بر فرض که در تبوک سى هزار نفر بودند، ضرورتى نداشت که همه در حجة ‏الوداع نیز شرکت داشته‌باشند. چه‌بسا مانند لشکر اسامه ـ در عین حالى که جنگ است و همه باید شرکت کنند ـ اما سه هزار نفر بیشتر نبودند.[7]

با توجه به آن‌چه گذشت، می‌توان گفت: حج‌گزاران مدینه که محور جمعیت حاضر در غدیر هستند چیزى حدود پنج هزار نفر بوده و بیش از این نمی‌توان تصور نمود، چنان‌که در نقل شعیرى در جامع الاخبار که حاضران در غدیر را هفده هزار نفر گزارش کرده‌بود، نیز پنج هزار نفر را از مدینه و بقیه را از یمن می‌دانست، اگرچه بخشی از روایت به دلیل حضور یمنی‌ها رد می‌شود، اما یک‌بخش آن می‌تواند تأییدى بر این نظریه باشد. هم‌چنین روایت عیاشى که می‌گوید پنج هزار نفر از مدینه خارج شدند تأیید دیگرى است.

 

[1]. حلبی، ابوالفرج، السيرة الحلبية، ج ‏3، ص 360 – 361.

[2]. طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الورى بأعلام الهدی، ج ‏1، ص 228.

[3]. ابن کثیر دمشقی‏، اسماعیل بن عمر، البداية و النهاية، ج ‏5، ص 40؛ السيرة الحلبية، ج ‏3، ص 297.

[4]. طبری، حسن بن على،‏ مناقب الطاهرین،‏ ج ‏1، ص 160.

[5]. بیهقی، ابو بکر احمد بن حسین، دلائل النبوة، ج ‏4، ص 142؛ السيرة النبوية، ج ‏2، ص 322؛ واقدی، محمد بن عمر،  المغازی، ج ‏2، ص 574.

[6]. ابن سعد کاتب واقدی، محمد بن سعد‏، الطبقات الکبری‏، ج ‏2، ص 80.

[7]. فصلنامه علمی – تخصصی تاریخ در آیینه پژوهش، ص 33 – 35.

مباحث مرتبط:  

کلیه حقوق مادی و معنوی محتوای عرضه شده برای موسسه رواق حکمت محفوظ است