مقاله آثار تربیتی روزه

بسم الله الرحمن الرحیم

مقاله آثار تربیتی روزه

چکیده مقاله آثار تربیتی روزه

روزه نوعی تمرین تهذیب، تزکیه نفس و راهی مناسب برای تحقق تسلط انسان بر نفس خویش و مبارزه با هوس‌های نفسانی است.

روزه در دو بُعد فردی و اجتماعی، افزون بر ثمرات جسمی، آثار و فایده‌های تربیتی و سازندگی؛ مانند: تقویت صبر، آخرت‌گرایی، قدرت بر کنترل شهوت، شکوفایی حسّ هم‌دردی با فقرا و کم‌شدن شکاف طبقاتی و … را به همراه دارد.

امام صادق (علیه السلام) یکی از آثار روزه را مساوات میان فقیر و غنی دانستند، و این به‌جهت آن است که غنی طعم گرسنگی را بچشد و نسبت به فقیر ادای حق کند؛ چرا که اغنیا معمولاً هرچه را بخواهند برای آن‌ها فراهم است، خدا می‌خواهد میان بندگان مساوات باشد، و طعم گرسنگی و درد و رنج را به اغنیا بچشاند تا آنان به ضعیفان و گرسنگان رحم کنند.

آثار تربیتی روزه

روزه نوعی تمرین تهذیب، تزکیه نفس و راهی مناسب برای تحقق تسلط انسان بر نفس خویش و مبارزه با هوس‌های نفسانی است، روزه عاملی مؤثر در راه تحقق بخشیدن به مهم‌ترین هدف و فلسفه حیاتی انسان، یعنی کمال و قرب الهی است.

خداوند با تشریع روزه فرصتی مناسب را در بیش‌تر روزهای سال به ویژه در ماه مبارک رمضان در اختیار انسان قرار داده تا او استعداد بالقوه‌اش را در راه رسیدن به قرب الهی به فعلیت رسانده، به مقام خلیفة‌اللهی خویش نزدیک گردد. چه این‌که روزه هرچه آثار و فوائد بدنی و اخلاقی و اجتماعی دارد، در مسیر تقوا است، همان‌گونه که قرآن کریم می‌فرماید:«اى افرادى كه ايمان آورده‏ايد! روزه بر شما نوشته شده، همان‌‏گونه كه بر كسانى‌كه قبل از شما بودند نوشته شد، تا پرهيزكار شويد».[1]

شایان ذکر است که گرچه اصل روزه در جسم و روان انسان مؤثر است، از این‌رو روزه یکی از نعمت‌های فراگیر و از مصادیق رحمت عامه خداوند بوده و همه مردم از آن می‌توانند بهره‌مند شوند، ولی اگر این عمل عبادی، با ویژگی‌های روحی و صفات کمالی و فضائل اخلاقی همراه گردد، قطعاً، آثار روزه در به کمال‌رسانی نفس انسانی بسیار مؤثر خواهد بود؛ از این رو روزۀ یک فرد عادی با کسی که مراحل تقوا و کمال انسانی را طی نموده، و متخلق به اخلاق الهی شده، متفاوت است.

روزه در دو بعد فردی و اجتماعی، افزون بر ثمرات جسمی، آثار و فایده‌های تربیتی و سازندگی بسیاری دارد.

آثار فردی روزه

باتوجه به آموزه‌های اسلامی خصوصا شیعی احکام شرعی تابع مصالح و مفاسد هستند، و آثاری به دنبال دارند و روزه هم به عنوان یک حکم شرعی آثاری به دنبال دارد، که برخی از آثار فردی آن عبارتند از: تقویت پایداری و صبر، آرامش و نشاط، آخرت گرایی و قدرت بر کنترل شهوت‌ها

اولین اثر فردی روزه

تقویت پایداری و صبر: صبر یکی از فضیلت‌های اخلاقی و انسانی است که بر تحصیل آن بسیار تأکید شده‌است؛ زیرا شخص سالک به سوی قرب الهی در حرکت است و با داشتن این صفت نیکو است که می‌تواند با نشیب و فرازها، مشکلات، مصیبت‌ها و مانند آن دست و پنجه نرم کند و به مقصود خود نایل آید.

یکی از راه‌های رسیدن به این توانایی نفسانی و فضیلت انسانی، روزه‌داری است؛ بر اساس روایاتی که از معصومان (علیهم السلام) به ما رسید[2] كلمۀ «صبر» در آیۀ مبارکۀ «وَ اسْتَعينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ»،[3] به روزه تفسير شده‌است.[4]

و نیز پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) ماه مبارک رمضان را ماه صبر دانسته و می‌فرماید: «ای مردم! به‌درستی که ماهی بر شما سایه افکنده‌است که در آن شبی است بهتر از هزار شب، و آن ماه رمضان است، خداوند روزه‌گرفتن در آن را واجب نمود… و آن ماه صبر است».[5]

در حقیقت یکی از مهم‌ترین آثار روزه همین اثر روحانی و معنوی صبر در روح و جان روزه‌دار است؛ زیرا روزه با فراهم‌نمودن محدودیت‌های موقت در برابر گرسنگی و تشنگی و دیگر موارد، به او توان پایداری، شکیبایی و توان مبارزه با حوادث سخت در زمان‌های ممتدّ می‌بخشد و چون غرائز سركش را كنترل مى‏كند بر قلب انسان نور و صفا مى‏پاشد.[6]

دومین اثر فردی روزه

آرامش و نشاط: روزه به‌ویژه روزۀ ماه مبارک رمضان، از دو جهت مایۀ آرامش برای روزه‌دار است و شخص روزه‌دار را از نگرانی‌ها و اضطراب‌ها به دور نگه می‌دارد؛ یکی از آن‌جهت که، انسان را به مرحلۀ صبر می‌رساند و انسان صابر را، مسلط بر نفس و پیرو عقل و تسلیم خدا می‌سازد و کسی که چنین باشد دارای نفسی آرام و مطمئن خواهد بود؛ زیرا حقیقت و معنای صبر ملازم با سکون و آرامش نفس است و در واقع صابر کسی است که به‌زودی تحت تأثیر حوادث واقع نگردد و بادهای مخالف او را تکان ندهد و وی را مضطرب نگرداند.[7]

از سوی دیگر روزه نوعی یاد و ذکر عملی خداوند متعال است و مسلّم است که یاد و ذکر الهی مایۀ آرامش دل‌ها است، همان‌گونه که قرآن کریم می‌فرماید: «آن‌ها كسانى هستند كه ايمان آورده‏اند، و دل‌هايشان به ياد خدا مطمئن (و آرام) است آگاه باشيد، تنها با ياد خدا دل‌ها آرامش مى‏يابد».[8]

به علاوه، آرامشی که نصیب روزه‌دار می‌شود می‌تواند ناشی از لذتی باشد که هنگام انجام فریضه روزه، به‌ویژه هنگام افطار از آن بهره‌مند می‌شود؛ از این رو امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: «برای روزه‌دار دو شادمانی وجود دارد؛ شادمانی هنگام افطار و شادمانی دیگر هنگام ملاقات با خداوند عز و جل».[9]

نیز پیامبر (صلی الله علیه و آله) در یکی از سفارش‌هایشان به امام علی (علیه السلام) فرمودند: «اى على! مؤمن در دنيا در سه وقت خوشحال مى‏گردد: هنگام ملاقات با برادران، هنگام افطار در ماه رمضان، و هنگام نماز در آخر شب».[10]

سومین اثر فردی روزه

آخرت‌گرایی: یکی دیگر از آثار فردی روزه این است که آدمی را در مسیر آخرت‌گرایی قرار می‌دهد؛ زیرا انسان روزه‌دار با گرسنگی و تشنگی خود، به یاد گرسنگی و تشنگی روز قیامت می‌افتد و تصمیم می‌گیرد برای آن روز واپسین، توشه‌ای آماده سازد.

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در خطبۀ شعبانیه می‌فرماید:«با گرسنگی و تشنگی‌تان [در روزه رمضان] به یاد گرسنگی و تشنگی روز قیامت باشید».[11]

نیز در حدیث دیگری از آن حضرت می‌خوانیم: «بهشت دری دارد به نام ریان (سیراب‌شده) که تنها روزه‌داران از آن وارد می‌شوند».[12]

مرحوم صدوق در شرح این حدیث می‌نویسد: انتخاب این نام برای این در بهشت به جهت آن است که بیش‌ترین زحمت روزه‌دار از ناحیۀ عطش است، هنگامی‌که روزه‌داران از این در وارد می‌شوند چنان سیراب می‌گردند که بعد از آن هرگز تشنه نخواهند شد.[13]

چهارمین اثر فردی روزه

قدرت بر کنترل شهوت‌ها: از مهم‌ترین زمینه‌های دوری از رحمت الهی و محرومیت از الطاف بی‌کران خداوند، گرفتارشدن انسان در دام خواسته‌های نفسانی و شهوت‌ها به ویژه شهوت جنسی است. در آموزه‌های دینی دستورالعمل‌های بسیاری برای کنترل و جهت‌دهی به آن شهوت‌ها و تعدیل در غرائز بیان شده که یکی از آن راه‌کارها، روزه‌داری است؛ زیرا روزه نوعی ریاضت طبیعی و معقول است که اگر به گونه منظم و مرتب تکرار شود، به تدریج نیروی خویشتن‌داری از گناهان را در انسان تقویت می‌کند و او را بر اراده خود مسلّط می‌نماید، و در این‌جا است که شخص روزه‌دار در برابر هر گناهی عنان اختیار از کف نمی‌دهد، و در تقرب به خدای سبحان دچار سستی نمی‌گردد، و از گناهان دوری می‌کند. همان‌گونه که قرآن کریم با جملۀ: «لعلّکم تتّقون»،[14] به این مسئله اشاره می‌فرماید.

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید:«ای جوانان! هركس از شما كه از وضعيت زندگانى خوبى برخوردار باشد، ازدواج کند؛ زیرا ازدواج، برای حفظ چشم و فرج، بهتر است و هرکس توانایی مالی برای ازدواج ندارد، روزه بگیرد؛ زیرا روزه برای او کاهش‌دهندۀ شهوت است».[15]

پنجمین آثار فردی روزه

عامل تقویت اخلاص: امام علی (علیه السلام) هنگامی‌که فلسفه عبادات را بیان می‌کند دربارۀ روزه چنین می‌فرماید: «خداوند روزه را برای آزمودن و آموزش اخلاص واجب نمود».[16]

حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) در این باره می‌فرماید: «خدا روزه را برای تثبیت اخلاص واجب نمود».[17]

بنابراین، روزه برای ایجاد، پرورش و رشد اخلاص در انسان مؤثّر است؛ زیرا روزه با توجه به این که کفّ و خودداری است، یگانه عبادت مخفی است و تا خود شخص آن را بیان نکند کسی جز خداوند از آن آگاهی پیدا نمی‌کند.

آثار اجتماعی روزه

باتوجه به آموزه‌های اسلامی خصوصا شیعی احکام شرعی تابع مصالح و مفاسد هستند، و آثاری به دنبال دارند و روزه هم به عنوان یک حکم شرعی آثاری فردی و اجتماعی به دنبال دارد، که برخی از آثار اجتماعی آن عبارتند از: شکوفایی حسّ هم‌دردی با فقرا، کم‌شدن شکاف طبقاتی، حسن معاشرت، ایجاد فضای معنوی در جامعه و کاهش آسیب های اجتماعی.

اولین اثر اجتماعی روزه

شکوفایی حسّ هم‌دردی با فقرا و کم‌شدن شکاف طبقاتی؛ روزه حسّ هم‌دردی و هم‌سویی با قشر مستضعف را در انسان بیدار می‌کند. روزه‌دار با گرسنگی و تشنگی موقتی خود، عاطفه‌اش شکوفا شده و موقعیت گرسنگان و مستمندان را بهتر درک می‌کند و مسیری در زندگی او باز می‌شود که حقوق زیردستان را ضایع نکرده و از دردهای محرومان غافل نباشد. گرچه ممکن است افراد متمکن و ثروتمند را با توصیف حال گرسنگان و محرومان، متوجه حال آنان ساخت، ولی اگر این مسئله جنبه حسی و عینی به خود بگیرد بهتر اثربخش است. در حدیث معروفی از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که «هشام بن حکم» از علت تشریع روزه پرسید، امام (علیه السلام) فرمود: «روزه به این دلیل واجب شده‌است که میان فقیر و غنی مساوات برقرار گردد، و این به‌جهت آن است که غنی طعم گرسنگی را بچشد و نسبت به فقیر ادای حق کند، چرا که اغنیا معمولاً هرچه را بخواهند برای آن‌ها فراهم است، خداوند سبحان می‌خواهد میان بندگان مساوات باشد، و طعم گرسنگی و درد و رنج را به اغنیا بچشاند تا آنان به ضعیفان و گرسنگان رحم کنند».[18]

دومین اثر اجتماعی روزه

حسن معاشرت؛ روزه‌داری زمینه پردازش به امور معنوی در انسان را فراهم کرده و عاملی است برای این‌که او را از ناهنجاری‌های اجتماعی دور و در مسیر تقوای اجتماعی و حسن معاشرت با هم‌نوعان خود قرار می‌دهد، البته این اثرگذاری از ناحیه ماه مبارک رمضان که نوع مردم در آن روزه هستند و شامل برنامه‌های ویژه‌ای هم‌چون استحباب افطاری‌دادن و مانند آن است، جلوه بیشتری خواهد داشت.

سومین اثر اجتماعی روزه

ایجاد فضای معنوی در جامعه و کاهش آسیب‌های اجتماعی؛ روزه، روحیه تقوا و خویشتن‌داری انسان را ایجاد و آن‌را به مرور زمان افزایش می‌دهد و در تربیت روحی تک تک افراد جامعه تأثیر مستقیم دارد؛ زیرا بيشتر گناهان فردی و اجتماعی، از دو ريشۀ غضب و شهوت سرچشمه مى‏گيرند و روزه‏، جلوى تندى‏هاى اين دو غريزه را مى‏گيرد؛ لذا سبب كاهش فساد در جامعه و افزايش تقوا می‌شود.[19]

مسلّم است جامعه‌ای که بیشتر افراد آن به‌ویژه در ماه رمضان روزه‌دار هستند، از فضای معنوی ویژه‌ای برخوردار خواهد بود. و باعث ایجاد هم‌دلی، هم‌گرایی اجتماعی و کاهش آسیب‌های فرهنگی و اجتماعی می‌شود.

[1]. بقره، 183.

[2]. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج 4، ص 63 و 64؛ مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج 93، ص 254؛ حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج 10، ص 408.

[3]. بقره، 45 و 153:«از صبر (روزه) و نماز، كمك بگيريد».

[4]. ولى مسلماً منحصر به روزه نيست، بلكه ذكر روزه به عنوان يک مصداق بارز و روشن آن است؛ زيرا انسان در پرتو اين عبادت بزرگ اراده‏اى نيرومند و ايمانى استوار پيدا مى‏كند و حاكميت عقلش بر هوس‌هايش مسلم مى‏گردد، مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج 1، ص 218؛ حسينى همدانى، سيد محمد حسين، ‏انوار درخشان، تحقيق: بهبودى، محمد باقر، ‏ ج 1، ص 144.

[5]. کافی، ج 4، ص 66.

[6]. رک: تفسیر نمونه، ج 1، ص 629.

[7]. امين بانوى اصفهانى، سيده نصرت‏، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، ج 1، ص 306؛ بلاغى، سيد عبد الحجت،‏ حجة التفاسیر و بلاغ الاکسیر، ج 1، ص 135.

[8]. رعد، 28.

[9]. صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 76.

[10]. من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 360.

[11]. وسائل الشیعة، ج 10، ص 313.

[12]. همان، ص 404؛ صدوق، محمد بن علی، معانی الاخبار، ص 409.

[13]. معانی الاخبار، ص 409،

[14]. بقره، 183، اى افرادى كه ايمان آورده‏ايد! روزه بر شما نوشته شده، همان‏گونه كه بر كسانى كه قبل از شما بودند نوشته شد تا پرهيزكار شويد.

[15]. نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج 14، ص 153.

[16]. سید رضی، نهج البلاغه، قم، ص 512.

[17]. بحارالانوار، ج 93، ص 368.

[18]. من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 73.

[19]. قرائتی، محسن، تفسیر نور، ج 1، ص 281.‏