دایره المعارف اسلام پدیا » نسخ قرآن با سنّت
منوی اصلی

نسخ قرآن با سنّت

تاریخ: ۰۷ مرداد ۱۳۹۹ در باب: قرآن, نسخ

چند نوع نسخ در آیات قرآن قابل تصور است که برخی مورد قبول و برخی مردود است. یکی از آن اقسام که مربوط به بحث ما است، نسخ قرآن به سنّت است که این خود یکی از اقسام «نسخ حکم و بقای آیه» است؛ بدین معنا که در قرآن آیه‌ای باشد و محتوای آن، که یک حکم شرعی است، به‌وسیلۀ سنّت نسخ شده‌باشد.

چنین نسخی به چندگونه قابل تصور است:[۱]

  1. نسخ به‌وسیلۀ سنّت متواتر.[۲]
  2. نسخ به‌وسیلۀ اجماع قطعی که کاشف از صدور نسخ از سوی معصوم (علیه‌السلام) باشد.
  3. نسخ به‌وسیلۀ خبر واحد.

دربارۀ صورت اول و دوم از نسخ، سه نظریه وجود دارد:

یک. به هیچ‌وجه آیات قرآن به‌وسیلۀ سنّت نسخ نمی‌شود؛[۳] افرادی مانند شیخ مفید، علمای شافعی و علمای دیگر این نظریه را پذیرفته‌اند.[۴]

دو. قرآن به‌وسیلۀ سنّت متواتر و اجماع قطعی نسخ می‌شود[۵] و اگر چنین نسخی واقع و ثابت شده باشد، پذیرفته می‌شود و گرنه مورد پذیرش نیست،[۶] اما برخی گفته‌اند: چنین نسخی اصلاً واقع نشده‌است.[۷]

سه. سخن سوم قول به تفصیل است که می‌گوید: نسخ قرآن به‌وسیلۀ روایاتی که از ائمه اطهار (علیهم‌السلام) وارد شده، جایز نیست و اصلاً این نسخ معنا ندارد،[۸] ولی نسخ قرآن به‌وسیلۀ سنّت نبوی به جهت آیۀ شریفۀ «آن چه را رسول خدا براى شما آورده بگیرید (و اجرا کنید) و از آن چه نهى کرده خوددارى نمایید و از (مخالفت) خدا بپرهیزید که خداوند کیفرش شدید است»،[۹] جایز است.

این نظریه مورد پذیرش نیست؛ زیرا روایات متعددی که از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نقل شده، بیان‌گر «نفی صدور ما یخالف الکتاب عنه»[۱۰] است؛ یعنی وقتی رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) معیار تشخیص گفته‏هاى راستین خود را مطابقت آن با قرآن کریم دانسته، نمى‏توان پذیرفت حدیثى علی‌رغم ناسخیّت و مخالفتش با قرآن کریم، صحیح باشد و علمای شیعه و اهل‌سنت بر نقل این روایات اتّفاق نظر دارند. پس این روایات دلالت می‌کنند که قرآن به‌وسیله سنت نبوی هم نسخ نمی‌شود.[۱۱]

اما نسخ در صورت سوم (نسخ به‌وسیله خبر واحد) نظر مشهور از شیعه و اهل سنت بر این بوده که چنین نسخی ممکن نیست.[۱۲]

 

[۱]. خویى، سید ابوالقاسم، ‏البیان فی تفسیر القرآن، ص ۲۸۵٫

[۲]. برای آگاهی بیشتر نمایه «ملاک حدیث متواتر لفظی، معنوی و اجمالی»، سؤال ۲۴۱۲ (سایت اسلام کوئیست: ۲۵۲۹) را مطالعه نمایید.

[۳]. نجفى خمینى، محمد جواد، تفسیر آسان، ج ۱، ص ۲۴۱؛ طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۱۵، ص ۱۴٫

[۴]. تفسیر آسان، ج ۱، ص ۲۴۱؛ علم الهدی، سید مرتضی، الذریعه، ج ۱، ص ۴۶۰؛ طوسی، محمد بن حسن، العده، ج ۲، ص ۴۸۷٫

[۵]. الذریعه، ج ۱، ص ۴۶۰ و ۴۶۲؛ البیان فی تفسیر القرآن، ص ۲۸۵؛ خویى، سید ابوالقاسم، ‏البیان فی تفسیر القرآن (بیان در علوم و مسائل کلی قرآن)، نجمى، هاشم زاده هریسى‏، ص ۲۶۰٫

[۶]. الذریعه، ج ۱، ص ۴۶۰؛ البیان فی تفسیر القرآن، ص ۲۸۵؛ بیان در علوم و مسائل کلی قرآن، ص ۲۶۰٫

[۷]. بیان در علوم و مسائل کلی قرآن، ص ۲۶۰٫

[۸]. طباطبایی، سید محمد حسین، حاشیه الکفایه، ج ۲، ص ۲۹۶٫

[۹]. حشر، ۷٫

[۱۰]. «از پیامبر (صلی الله علیه و آله) چیزی که بر خلاف قرآن باشد، صادر نمی شود».

[۱۱]. حاشیه الکفایه، ج ۲، ص ۲۹۶ و ۲۹۷٫

[۱۲]. البیان فی تفسیر القرآن، ص ۲۸۴ و ۲۸۵؛ بیان در علوم و مسائل کلی قرآن، ص ۲۶۰؛ الذریعه، ج ۱، ص ۴۶۰و ۴۶۱؛ العده، ج ۱، ص ۱۲۱٫

اگر چه افراد کمی – مانند ابن حزم اندلسی از گروه ظاهریه اهل سنت – قائل به جواز و وقوع آن هستند؛ نک: الذریعه، ج ۱، ص ۴۶۰ و ۴۶۱؛ العده، ج ۱، ص ۱۲۱٫




کلیدواژه ها:



ثبت نظر


4 + = 5