دایره المعارف اسلام پدیا » فلسفه نسخ در قرآن
منوی اصلی

فلسفه نسخ در قرآن

تاریخ: ۰۶ مرداد ۱۳۹۹ در باب: قرآن, نسخ

مسئله نسخ اجمالا مورد اتفاق همه مسلمین است. زیرا بسیارى از احکام شرایع پیشین با آمدن احکام و شرایع جدید نسخ گردید و احکام جدیدى به جاى آنها تشریع شد. قرآن کریم نسخ حکم قبله مسلمین را چنین ترسیم مى‏دارد: وَ مِنْ حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَیْثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّهٌ،[۱] اما با این همه، این موضوع منشأ نقض و ابرام و دیدگاههاى گوناگونى از ناحیه دانشمندان اسلامى و همین طور معاندان قرآن واقع شده است.

برخى به انگیزه‏هاى حقیقت‌پوشى اساسا نسخ را امرى ناممکن پنداشته، به زعم خود آن را بدون حکمت و دور از شأن خداوند قلمداد نموده‏اند؛ زیرا اگر وضع یک حکم ناشى از مصلحت بوده، رفع آن بى‏معنا است، و اگر رفع حکم مستند به آگاهى از مصلحت جدید دانسته شود، این هم مستلزم نقص در ذات و فعل قانونگذار است.

همچنان که برخى پنداشته‏اند التزام به ناسخ و منسوخ در متن قرآن مستلزم تنافى و اختلاف میان آیات است، در حالى که راهیابى اختلاف در متن قرآن محال است.[۲]

نیز گفته شده است که وجود آیات منسوخ سبب اشتباه مکلفّان مى‏گردد؛ زیرا گمان مى‏کنند که آن آیات نیز لازم‌الرعایه‏ هستند.

همین طور گفته شده است که اساسا فایده وجود و ثبت آیاتى که حکمشان منسوخ شده است، در قرآن چیست؟

این ایرادها همه ناشى از غفلت یا تغافل از مفهوم حقیقى نسخ و حکمت آن است. حکمت اساسى تدریج در تشریع و نزول آیات قرآن کریم، قانون فطرى، طبیعى و معقول تعلیم و تربیت مخاطبان مى‏باشد. خداى متعال براى تثبیت معارف و نظام‌هاى ارزشى جاودانه اسلام، شرایط عینى و واقعیت‏هاى خارجى معرفتى و توان علمى و عملى‏ مخاطب‏هاى انسانى را در نظر گرفته است، تا مرحله به مرحله پذیراى ابعاد گوناگون معرفتى و دستورات رفتارى این آئین پایدار باشند؛ بنابر مصالح مورد نظر احکام الهى همه یکسان و یکنواخت نمى‏باشد، برخى احکام به حسب شرایط و موقعیت اجتماعى عصر نزول داراى مصلحت موقت بوده است و در نتیجه حکم خاص آن موارد نیز از همان آغاز نیز در نزد خداوند قلمروى محدود داشته، ولی بنابر حکمت‏هایى بر مردم مکتوم داشته شده است.

همین‌طور التزام به تنافى آیات قرآن به دلیل ناسخ و منسوخ، ناشى از بى‏توجهى به این حقیقت است که اختلاف منفى، در آیات قرآن، اختلاف حقیقى و در ظرف واقع است و نه اختلاف ظاهرى و شکلى که با ملاحظه مناسبات زمان دو حکم برطرف مى‏شود.

از سوى دیگر، ناآگاهى مخاطبان به هیچ‌روى از نظر عقلى عذر مقبولى براى وقوع در خطا و اشتباه نمى‏گردد؛ چرا که آنها وظیفه دارند، به جستجوى عام و خاص، محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ و … برآیند و سپس اقدام به عمل نمایند.

همان‌گونه که انحصار دادن فایده‏ى آیات شریفه قرآن به بیان حکم عملى، نیز قضاوتى نارسا در شأن قرآن است؛ زیرا تشریع احکام رفتارى یکى از فواید به حساب مى‏آید و آیات قرآن چهره‏هاى گوناگون و آثار مختلف معرفتى، تربیتى و عملى را متضمن هستند.[۳]

 

[۱]. بقره، ۱۵۰٫

[۲]. نساء، ۸۲٫

[۳]. سعیدى روشن،‏ محمد باقر، علوم قرآن، ص ۳۰۳ – ۳۰۵٫




کلیدواژه ها: ,



ثبت نظر


2 + 8 =