دایره المعارف اسلام پدیا » تعریف اصطلاحی نسخ
منوی اصلی

تعریف اصطلاحی نسخ

تاریخ: ۰۶ مرداد ۱۳۹۹ در باب: قرآن, نسخ

در تعریف کلمه «نسخ» اختلاف است. نسخ در اصطلاح عبارت است از: رفع حکم ثابت شرعى به‌وسیله خطاب شرعى دیگرى که متأخّر از خطاب اوّل باشد، به‌جهت به‌سرآمدن مدّت و رفع ملاک و مصلحت حکم سابق به‌گونه‏اى که اگر خطاب ناسخ نمى‏بود، همچنان آن حکم شرعى قبلى باقى مى‏ماند.[۱]

در بیان معناى شرعى نسخ، باید کاربرد این کلمه توسط برخى از صحابه پیامبر گرامى اسلام (صلّى‌اللّه‌علیه‌وآله) را استثناء کنیم؛ چرا که برخى از صحابه آن‏چنان توسعه‏اى در معناى کلمه نسخ داده بودند که نسخ، شامل هرگونه مخالفت ظاهرى در آیات قرآنى و احکام آن مى‏گردید؛ به‌گونه‏اى که مقیّد را نسبت به مطلق، خاص را نسبت به عام و امثال آن را از قبیل ناسخ و منسوخ به‌شمار مى‏آورند.[۲] از آن برهه زمانى که بگذریم، چنین توسعه‏اى در معناى کلمه نسخ، جاى خود را به تعریف جامع‏ترى داد و دایره این کلمه را محدودتر نمود.

فقدانِ مقتضىِ استمرار در دلیل منسوخ، در این‌که آیا حقیقت نسخ، رفع حکم است یا دفع آن، اختلاف‏ وجود دارد. برخى؛ مانند مرحوم «آخوند خراسانى» اعتقاد دارند «نسخ» به‌حسب ظاهر و مقام اثبات، رفع و برداشتن یک حکم ثابت است؛ به‏گونه‏اى که اگر دلیل ناسخ مانع نمى‏شد، دلیل اول اقتضاى ثبات و استمرار داشت. اما در حقیقت و به‌حسب مقام ثبوت، «نسخ» دفع حکم است، نه رفع آن؛ یعنى دلیل اول، دیگر بیش از این زمان، اقتضاى ثبوت و استمرار نداشت.

این عده اعتقاد دارند نسخ در حقیقت، نوعى از تخصیص است، هرچند تخصیص در مورد افراد و نسخ در مورد ازمان مى‏باشد. بنابراین، معناى‏ نسخ‏ این است که حکمى در شرع ثابت بوده و مکلف به‌حسب ظاهر و اطلاق دلیل آن، تصور مى‏کرده که این حکم استمرار دارد، اما در اینجا دو مطلب وجود دارد:

  1. مولا با دلیل ناسخ، آن‌چه را مورد تخیل و اعتقاد مکلف بوده ابطال و آن اطلاق زمانى را مقید نموده است.
  2. اگر کسى به مولا اشکال کند که چرا از روز اول این مسئله را بیان نکردى؟ در جواب مى‏گوید: مصلحت اقتضا نمى‏کرد از روز اول بگویم که حکم مثلا فقط تا ده سال ثابت است؛ یعنى مصلحت در این بود که در مقام بیان حکم نیز، آن را به‌صورت اطلاق استمرارى مطرح کنم.[۳]

[۱]. خوئى، سید ابو القاسم، البیان فی تفسیر القرآن، ص ۲۷۶؛ برگرفته از: ملکى اصفهانى، مجتبى‏، فرهنگ اصطلاحات اصول، ج‏۲، ص ۱۹۰٫

[۲]. جمعی از نویسندگان، دائرهالمعارف الاسلامیه الشیعیه، ج ۳، ص ۴۲۸٫

[۳]. مرکز اطلاعات و مدارک اسلامى، فرهنگ‌نامه اصول فقه، ص ۴۲۹ و ۴۳۰٫




کلیدواژه ها: , ,



ثبت نظر


4 + = 7