دایره المعارف اسلام پدیا » زمینه‌های شکل‌گیری فرقه بهائیت
منوی اصلی

زمینه‌های شکل‌گیری فرقه بهائیت

تاریخ: ۰۱ تیر ۱۳۹۹ در باب: ادیان, ادیان, ادیان و مذاهب, فرق, فرقه بهائیت

فرقه‌ شیخیه (کشفیه – پشت‌سرى)، بر اساس تعالیم عالم شیعی، شیخ احمد احسائی (١١۶۶ ـ ١٢۴١ ق)، در نیمه‌ اول قرن سیزدهم به وجود آمد. آموزه‌های این فرقه، غیر از آن که مایه‌ انشعاب داخلی فرقه شد، زمینه‌ساز پیدایش دو فرقه‌ منحرف «بابیت» و «بهائیت» نیز گردید.[۱]

شیخ احمد احسائی که در اصطلاح شیخیه، «شیخ جلیل» خوانده می‌شود،[۲] مسافرت‌هایی به خراسان، یزد، تهران، کرمانشاه، قزوین، عراق و مدینه داشته، ولی در قزوین به دلیل آشکار شدن برخى از عقایدش در باب معاد جسمانی، از طرف ملامحمدتقى برغانى؛ از علماى بزرگ قزوین و معروف به شهید ثالث، تکفیر شد و حکم او مورد قبول علماى شیعه در ایران، عراق و سایر مراکز شیعه قرار گرفت.[۳]

بعد از مرگ شیخ احمد، شاگرد او سید کاظم رشتى (١٢٠٣ ـ ١٢۵٩ ق) که از نظر شیخیه، «شیخ نبیل» خوانده شده و در نظر آنان شیعه‏ کامل و واسطه‏ فیض بود، به ترویج افکار شیخ احمد پرداخت.[۴]

پس از سید کاظم رشتى، ابتدا جانشین او معلوم نبود، ولى طولى نکشید که مدّعیانی براى این مقام پیدا شد؛ از جمله: حاج محمد کریم‏خان کرمانى که رئیس شیخیه‏ متأخران گردید. دیگرى میرزا على‏محمد شیرازى که خود را به لقب «باب» مى‏خواند.[۵]

بهائیت فرقه‌ای منشعب از بابی‌گری است.[۶] بنیان‌گذار بابیت، سیدعلی‌محمد شیرازی ملقب به «باب» است. او در سال ۱۲۳۵ ق در شیراز متولد شد. او در نوزده سالگی به کربلا رفت و در درس سید کاظم رشتی حاضر گردید. وی پس از مرگ استاد، خود را باب امام زمان (علیه السلام) خواند و جمعی افراد ساده‌لوح و گروهی فرصت‌طلب با انگیزه‌های گوناگون به وی گرویدند. پس از مدتی ادعاهای بزرگ‌تری؛ چون مهدویت و رسالت مطرح ساخت، امّا در مناظراتی که با علمای ایران در اصفهان و تبریز انجام داد، نتوانست از عهده اثبات ادعاهای سنگین خویش برآید و این امر، همراه با وجود خطاهای بسیار ادبی و علمی در آثار و الواح وی، مانع سرایت گسترده آیین وی در بین مردم ایران شد. از سوی دیگر علی‌محمد نسبت به مخالفان عقیده‌اش، خشونت شدیدی را سفارش نمود که حاصل کار، آشوب و اغتشاش خونین بابی‌ها در نقاط مختلف ایران بود. پس از مرگ محمدشاه قاجار در سال ۱۲۶۴ ق مریدان علی‌محمد آشوب‌هایی در کشور پدید آورده و به قتل و غارت مردم پرداختند. میرزاتقی‌خان امیرکبیر (صدر اعظم ناصرالدین شاه) به جهت فرونشاندن فتنه بابیه و بازگرداندن امنیت به کشور، در صدد سرکوبی آنان برآمد. سرانجام علی‌محمد باب و یکی از پیروانش به نام محمد علی زنوزی در ۲۸ شعبان ۱۲۶۶ ق در تبریز تیرباران شدند.[۷]

در نخستین سال‌های سلطنت ناصرالدین شاه قاجار شورش های متعددی توسط طرفداران باب در کشور به وجود آمد. در جریان شورش بابی‌ها در قلعه شیخ طبرسی مازندران، میرزاحسین‌علی همراه با برادرش، یحیی و جمعی دیگر، قصد پیوستن به بابی‌های این قلعه را داشت، ولی در آمل، دستگیر، زندانی و سپس روانه تهران شد. به فاصله اندکی، شورش بابی‌ها در نیریز و مناطقی دیگر مقارن با نخستین سال‌های سلطنت ناصرالدین شاه قاجار پیش آمد. قرائن تاریخی حاکی است که برخی از این شورش‌ها ریشه اعتقادی و زمینه اجتماعی و تاریخی داشته و به‌ویژه از اعتقاد شیعی ظهور امام زمان (علیه السلام) متأثر بوده است؛ هر چند گفته می‌شود سردمداران آن‌ها غالباً در جهت جامه عمل پوشاندن به دستورهای باب به این اقدامات دست زدند.

سیدعلی‌محمد باب در کتاب «بیان فارسی» پنج استان ایران را مختص پیروان خویش اعلام کرده و حضور کافران را در این مناطق حرام خوانده بود. در چنین وضعیتی میرزاتقی‌خان امیرکبیر؛ صدراعظم وقت، که استقلال و تمامیت ارضی کشور را سخت در خطر می‌دید و هم‌چنین جهت مقابله با بدعت‌ها و انحرافات مذهبی، تصمیم به نابودی بابی‌ها و سرکوب قطعی این شورش‌ها گرفت که منجر به اعدام سیدعلی‌محمد باب پس از صدور حکم ارتداد وی می‌شود.[۸]

[۱]. رضانژاد، عزالدین، مقاله شیخیه بستر پیدایش بابیت و بهائیت، مجله انتظار موعود، شماره ۳، ص ۲۲۷ – ۲۴۷؛ عابدی، احمد، مقاله مهدویت و فرقه‌های انحرافی، مجله انتظار موعود، فصلنامه علمی- تخصصی ویژه امام مهدی (علیه السلام)، سال اول، شماره ۲؛ فرقه شیخیه.

[۲]. مشکور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامى‏، ص ۲۶۶٫

[۳]. از جمله کسانى که به کفر او حکم کردند: شیخ محمد حسن؛ صاحب جواهرالکلام، سید ابراهیم قزوینى؛ صاحب ضوابط الاصول و شریف العلماء مازندرانى، مى‏باشند. ر.ک: نورى، یحیی، خاتمیت پیامبر اسلام و ابطال تحلیلی بابی‌گری، بهائی‌گری و قادیانی‌گری، ص ۴۱٫

[۴]. ربانى گلپایگانى، علی، فرق و مذاهب کلامى، درس چهل و هشتم؛ مجله انتظار، شماره اول، سال ۱۳۸۰، ص ۲۴۰ – ۲۵۰٫

[۵]. همان.

[۶]. لازم به ذکر است فرقه بابیت خود نیز انشعابی از فرقه شیخیه می‌باشد. شیخی گری، نوعی انشعاب از تشیع است که در قرن دوازدهم هجری پدید آمد. بنیان‌گذار آن شیخ احمد احسائی است و پس از مرگ وی پیروانش پیرامون سید کاظم رشتی گرد آمدند.

[۷]. ر. ک. مشکور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامی، ص ۸۸ – ۹۱٫

[۸]. همان، ج ۱، ص ۱۶ – ۱۹ و ج ۴، ص ۷۳۳.




کلیدواژه ها: , ,



ثبت نظر


5 + = 14