دایره المعارف اسلام پدیا » جنگ بدر
منوی اصلی

جنگ بدر

تاریخ: ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۸ در باب: تاریخ, تاریخ اسلام

چکیده مقاله جنگ بدر

نخستین جنگی که پس از هجرت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به مدینه، تحت فرماندهی آن حضرت، میان مسلمانان و مشرکان قریش رخ داد، جنگ بدر بود. این نبرد در هفدهم رمضان سال دوم هجری در منطقه بدر روی داد.

علت نام‌گذاری این جنگ به بدر این بوده که غزوه بدر در منطقه‌ای (روستایی) به نام بدر به وقوع پیوسته است.

با آغاز هجرت مسلمانان به مدینه، مشرکان ابنداء خطری احساس نمی‌کردند، اما وقتی دیدند مسلمانان پناهگاه تازه‌ای پیدا کردند؛ لذا به فکر مصادره اموال مسلمانان افتاده و خواستند از این راه، جلوی هجرت آنان را بگیرند و آنها را از هر سو تحت فشار و شکنجه قرار دهند.

با توجه به این، زمانی که ابوسفیان بزرگ مکّه، در رأس یک کاروان نسبتاً مهم تجارتى که از چهل نفر با ۵۰ هزار دینار مال التجاره تشکیل مى‌شد، از شام به سوى مدینه باز مى‌گشت پیامبر اکرم (صلى الله علیه و آله) به یاران خود ( ۳۱۳ نفر که تقریباً مجموع مسلمانان مبارز اسلام را در آن روز تشکیل مى‌دادند) دستور داد آماده حرکت شوند و به طرف این کاروان بزرگ که قسمت مهمى از سرمایه دشمن را با خود حمل مى‌کرد، بشتابند و با مصادره این سرمایه، ضمن تقاص از دشمن، ضربه سختى بر قدرت اقتصادى و در نتیجه بر قدرت نظامى دشمن وارد کنند.

در این گیرودار ابوسفیان توانست خود را با قافله از منطقه خطر رهائى بخشد، اما لشگری که از مکه برای حمایت از کاروان ابوسفیان به سمت مدینه حرکت کرده بود، به منطقه بدر رسید و حاضر نشد به مکه برگردد.

لشکر کوچک اسلام با روحیه‌اى نیرومند در برابر دشمن صف کشیدند. آتش جنگ شعله ور گردید. حضرت على (علیه السلام) و حمزه (علیه السلام) عموى پیامبر (صلى الله علیه و آله) و جمعى دیگر از جنگجویان شجاع اسلام در جنگ‌هاى تن به تن که سنت آن روز بود، ضربات شدیدى بر پیکر حریفان خود زده و آنها را از پاى در آوردند. روحیه دشمن باز ضعیف‌تر شد.

«ابوجهل» فرمان حمله عمومى صادر کرد. باد به شدت به سوى لشکر قریش مى‌وزید و مسلمانان پشت به باد به آنها حمله مى‌کردند. استقامت، پایمردى و دلاورى‌هاى مسلمانان قریش را در تنگنا قرار داده بود. در نتیجه هفتاد نفر از سپاه دشمن که ابوجهل نیز در میان آنها بود، کشته شدند و هفتاد نفر نیز به دست مسلمانان اسیر گشتند، ولى مسلمانان تعداد کمى کشته داشتند، و به این ترتیب نخستین پیکار مسلحانه مسلمانان با دشمن نیرومندشان با پیروزى غیر منتظره‌اى پایان گرفت.

 

شناسنامه جنگ بدر

نخستین جنگی که پس از هجرت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به مدینه، تحت فرماندهی آن حضرت، میان مسلمانان و مشرکان قریش رخ داد، جنگ بدر یا «بدر القتال»، «بدر الکبری» و «بدر العظمی»[۱] بود. این نبرد در هفدهم رمضان سال دوم هجری در منطقه بدر روی داد. در این جنگ، مسلمانان علی‌رغم کم بودن تعداد نفرات، به پیروزی رسیدند. مسلمانان موفق شدند تعدادی از بزرگان مشرکان را کشته یا اسیر کنند. این پیروزی جایگاه مسلمانان در مدینه را تثبیت کرد. این غزوه جزو معدود جنگ‌هایی است که در قرآن ذکر شده و نمونه‌ای از امداد الهی دانسته شده است. به جنگ بدر؛ غزوه[۲] بدر نیز گفته می شود.

البته لازم به ذکر است که در سرزمین بدر سه غزوه به نام‌های «بدر اولی»، «بدر کبری» و «بدر الموعد» اتفاق افتاده است که از بین این غزوات، غزوه بدر کبری مشهورترین غزوات بدر می‌باشد.

غزوه «بدر اولی» (یا غزوه سَفَوان) در جمادی الاخره یا ربیع الاول در سال دوم هجرت، پس از آنکه گروهی از قریشیان به سرکردگی «کُرزبن جابر فِهری» گلّه احشام مدینه را غارت کردند، روی داد.

پیامبر اسلام (صلّی اللّه علیه و آله) پس از شنیدن این خبر (غارت گوسفندان مدینه)، زید بن حارثه را به جانشینی خود در اداره امور شهر مدینه گماشت و به تعقیب غارت‌گران شتافت و تا وادی سفوان از ناحیه بدر پیش رفت، ولی بر آنها دست نیافت و به مدینه باز گشت.[۳]

اما در باره غزوه بدر سوم باید گفت: بنابر نوشته مورخان[۴] ابوسفیان بعد از اتمام جنگ اُحد (شوال سال سوم) مسلمانان را به جنگی در «بدرالصفراء» برای یک سال دیگر فراخواند و از پیامبر اسلام (صلّی اللّه علیه و آله) پاسخ مثبت شنید.

با فرارسیدن زمان قرارداد، ابوسفیان که از گفته خود پشیمان شده و خروج از مکه را خوش نمی‌داشت نُعیم بن مسعود را با وعده بیست شتر راهی مدینه کرد تا مسلمانان را بیم دهد و آنها را از رفتن به بدر منصرف کند.

اما رسول خدا (صلّی اللّه علیه و آله) فرمود: من بر وعده خود پایدار خواهم ماند، حتی اگر دیگران با من همراهی نکنند.

پس، با سپاهی بالغ بر هزار و پانصد نفر، راهی بدر شد و هشت روز در آنجا به انتظار ماند.

ابوسفیان نیز ناگزیر در جمعی مرکب از دو هزار نفر، مکه را ترک گفت و تا ناحیه ظَهران (یا عُسفان) پیش رفت، اما به بهانه خشک‌سالی و کمبود آب بازگشت.

مکیان به طعنه، سپاه ابوسفیان را جیش سَویق (به معنی شراب) نامیدند. البته این غیر از «غزوه سویق» است.

مسلمانان هم که ورودشان به بدر با برپایی بازار سالانه هم‌زمان شده بود، کالاهای خود را فروخته و سود قابل توجه و بالایی بردند و به مدینه بازگشتند. به نقلِ برخی از مورخان،  با توجه به زمان برپایی بازار بدر، از اول تا هشتم ذیقعده، مسلمانان در همین موقع به بدر رسیده‌اند.[۵]

 

وجه نام گذاری جنگ بدر

علت نام‌گذاری این جنگ به بدر این بوده که این غزوه در منطقه‌ای به نام بدر به وقوع پیوسته است. منطقه بدر، آبادی‌ای بر سر راه مدینه به مکه قرار داشته و چاه‌های آب آن مشهور بوده است و همچنین به دلیل برخورداری از منابع آب و سرسبزی، تفرجگاه اعراب به شمار می‌آمده است. بدر، گونه‌ای بازار بوده که اعراب به طور موسمی برای داد و ستد کالا در آنجا گرد می‌آمده‌اند.[۶]

 

مفاهیم کابردی در جنگ بدر

جنگ بدر به واسطه درگیربودن شخصیت‌ها و افراد متعددی از مسلمانان و مشرکان مطرحِ زمان وقوع این غزوه، در برگیرنده مفاهیم فراوانی برای معرفی این واقعه می‌باشد. در اینجا به مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود:

پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) فرمانده سپاه اسلام، امیر المؤمنین (علیه السلام) پرچم‌دار سپاه اسلام و قهرمان جنگ، حضرت حمزه سیدالشهداء (علیه السلام)، شهدای جنگ بدر، ابو سفیان مهم‌ترین مشوق قریش برای جنگ با مسلمانان، ابوجهل فرمانده سپاه مشرکان، أبو عزیز بن عمیر، نضر بن حارث و طلحه بن أبى طلحه پرچم‌داران سپاه مشرکان، کشته شدگان قریش در بدر، اسیران قریش، گرفتن فدیه از اسیران قریش، غنایم جنگی به دست آمده توسط مسلمانان، تعداد نیروهای جنگی، شترها، اسب‌های مسلمانان و مشرکان، طعام‌دهندگان مشرکان که دوازده نفر از جمله: عتبه، شیبه، عبّاس، ابو جهل و حکیم بن حزام بودند و … .

البته هر یک از مفاهیم فوق در جای خود مورد اشاره و احیانا بررسی قرار خواهند گرفت.

 

زمان وقوع جنگ بدر

بنابر گزارش اکثر مورخان، زمان وقوع غزوه بدر (بدر الکبری)، روز جمعه هفدهم ماه رمضان سال دوم هجری بوده است.[۷] برخی نیز روز دوشنبه را هفدهم ماه رمضان سال دوم هجری دانسته‌اند.[۸]

 

مکان وقوع جنگ بدر

غزوه بدر در منطقه‌ای (روستایی) به نام بدر به وقوع پیوسته است. بدر از راه هوایی در ۱۳۰ کیلومتری جنوب غربی مدینه، در بخش سفلای وادی صفراء (منابع جدید آن را جزو وادی فَرْعه می دانند) به ارتفاع ۱۸۷ متر از سطح دریا واقع شده است. هم‌اکنون بدر به صورت شهری درآمده و فاصله آن با شهر مدینه از طریق جاده حدود ۱۵۰ کیلومتر می‌باشد.[۹]

این شهر در قدیم، مرکزی تجاری و اتصال‌دهندهٔ جاده‌ای از مدینه و جادهٔ مسیر کاروان‌های مکه تا سوریه بوده‌است. کوه‌ها و تپه‌های شنی تقریبا گرداگرد این شهر را محاصره کرده‌اند.[۱۰] در این منطقه چاه‌های متعددی یافت می‌شود. بنابر یک دیدگاه، بدر نام شخصی است که چاه‌های این محل به او منسوب بوده‌است. نَسَب و طایفه این شخص نیز به چند صورت گزارش شده است.[۱۱]

دیدگاه دیگر این است که بدر نام شخص نیست و چاه‌های بدر، بی‌آنکه ملک فرد معینی باشد، تأمین کننده آب بنوغِفار بوده است.[۱۲]

جز قسمت جنوب غربی بدر که نرم و سست است و اکنون به صورت نخلستانی سرسبز درآمده، دیگر قسمت‌های آن ریگزار است و اطراف آن را تپه‌های پرشیب و تَلماسه[۱۳] محصور کرده است.

دو دهانه این دشت (شمال غربی و جنوب شرقی) به نسبت نزدیکی و دوری به مدینه، با اقتباس از قرآن،[۱۴] «العُدوَه الدّنیا» و «العُدوه القُصوی» نام دارند.[۱۵]

میان این دو دهانه، در جنوب غربی دشت، کوهی بلند به نام «جبل اسفل» وجود دارد که از آنجا می‌توان دریا را به‌ خوبی دید. بدر در محلّ پیوستن راه مدینه به راه کاروان‌رو مکه به شام قرار داشته و به سبب وجود آب، استراحت‌گاه کاروان‌ها بوده است.

پیش از اسلام، هر سال از اول تا هشتم ذیقعده، در آنجا بازاری برپا می‌شده که در ضمن آن برنامه‌های تفریحی و مراسم عبادی (در برابر بت‌ها) اجرا می‌شده است.[۱۶]

 

شخصیت‌ها و گروه‌های درگیر در جنگ بدر

در هر واقعه ای که به وقوع می‌پیوندد، به طور طبیعی اشخاص و گاهی گروه‌ها و گاهی، هم اشخاص و هم گروه‌ها همزمان با یکدیگر در یک واقعه دخیل هستند. واقعه جنگ بدر هم از این امر مستثنی نیست. در این جنگ، گروه‌ها و شخصیت‌های متعددی درگیر بوده‌اند. در این مقال کوتاه برآن هستیم که برخی از گروه‌ها و شخصیت‌های درگیر این غزوه را معرفی کنیم. اکنون به گروه‌ها و شخصیت های درگیر در این جنگ اشاره می‌شود:

قبل از جنگ بدر، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) با یاران خود مشورت کرد که بجنگند یا در پى کاروان تجارتی باشند؟ برخی از افراد مطالبی را از روی ترس بیان داشتند، ولی مقداد برخاست و گفت: اى رسول خدا درست است که اینان قریش‌اند و با تکبّر خود آمده‌اند، امّا ما به تو ایمان آورده و ترا تصدیق کرده‌ایم و شهادت مى‌دهیم که آنچه تو آورده‌اى، از نزد خداوند و حقّ است. به خدا قسم، اگر ما را فرمان دهى که در میان آتش رفته یا خود را بر خار مغیلان زده، مى ‌رویم و پروا نمى‌ کنیم. ما آنچه را که بنى اسرائیل به موسى گفتند که تو و پروردگارت بروید و نبرد کنید، ما همین جا نشسته‌ایم، ما نخواهیم گفت. بلکه ما مى‌گوییم: تو و پروردگارت رهسپار شوید و نبرد کنید که ما هم همراه شما نبرد مى ‌کنیم. به خدا قسم که در راست و چپ و پیشاپیش تو خواهیم جنگید و اگر به دریا وارد شوى، همراه تو خواهیم آمد و اگر ما را تا نواحى حبشه ببرى، با تو خواهیم آمد. در این هنگام رنگ رخساره پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) از شنیدن سخنان مقداد برافروخته شد و برق شادى در نگاهش نمایان گردید، چنان که آشکارا خندید و او را دعا کرد.[۱۷]

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) باز از مردم نظر خواست و گویا قصد وى انصار بود، چراکه هم جمعیتشان بیشتر بود و هم بیم داشت که مبادا انصار فکر کنند که اگر در مدینه مسئله‌اى پیش آید، بر آنان است که از پیامبر دفاع کنند، امّا در خارج مدینه چنین مسئولیتى ندارند. چنان که در پیمان عقبه پذیرفته بودند. سپس سعد بن معاذ برخاست و گفت: پدر و مادرم فدایت یا رسول اللّه؛ گویا به ما نظر دارى؟ گفت: آرى، سعد گفت: گمان مى‌‌کنم که براى کارى بیرون آمدى و اکنون به کار دیگرى مأمور شده‌‌اى. فرمود: بلى. سعد گفت: یا رسول اللّه؛ پدر و مادرم فداى تو. ما به تو ایمان آورده‌‌ایم و تو را تصدیق کرده‌‌ایم و شهادت داده‌‌ایم که آنچه آورده‌اى حق و از جانب خداوند است. پس هرچه خواهى فرمان بده که ما اطاعت مى‌‌کنیم … . به خدا قسم، اگر به ما فرمان دهى که به دریا فرو رویم، با تو فرو خواهیم رفت. باشد که خداوند چشم تو را به دیدن فداکارى ما روشن کند. پس ما را به نام خدا رهسپار ساز. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) شادمان شد و دستور حرکت داد. سپس فرمود: به‌خدا قسم هم اکنون گویى به‌ کشتارگاه ابو جهل بن هشام، عتبه بن ربیعه، شیبه و …، مى ‌نگرم. سپس حرکت کرد تا در بدر فرود آمد.[۱۸]

بنابر گزارش تاریخ، به دستور پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) (در منطقه بدر) چند نفر از جمله حضرت علی (علیه السلام) را برای کسب خبر به سوی چاهی که در نزدیک آنان بود، فرستاد. آنان با ساقیان قریش برخورد و دو تن از آنان را اسیر کردند. پس از بازجویی معلوم شد که سپاه قریش با شمار ۹۰۰ تا ۱۰۰۰ نفری که اغلب بزرگان قریش را همراه دارد، در پشت تپه‌های شنی منطقه اردو زده‌اند. پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) فرمود: مکه جگرگوشه‌های خود را به سوی شما روانه کرده است.[۱۹]

از عباراتی که در فوق گذشت، معلوم می‌شود غیر از پیامبر اکرم و علی (علیهما‌السلام)، شخصیت‌های دیگری؛ مانند مقداد، سعد معاذ و … گروه‌های مهاجران و انصار از مدینه درگیر جنگ بدر بوده‌اند. از طرفی از جانب دشمنان اسلام نیز قبیله قریش و همچنین از اعتراف اسیران و سخنان شریف پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به دست می‌آید که مردم مکه عموما و بزرگان مکه خصوصا در این غزوه درگیر بوده‌اند.

از جمله شخصیت‌های کفار و قریش نیز افرادی مانند؛ ابو جهل بن هشام، عتبه بن ربیعه، شیبه و تعداد زیادی از رؤسای قبیله قریش در این غزوه دخالت داشته‌اند.

 

اسباب، علل و زمینه های جنگ بدر

به‌طور طبیعی هر واقعه‌ای که در عالم رخ می دهد، دارای اسباب و دلایل خاص خود می باشد. جنگ بدر یکی از همین امور است و به نحو طبیعی دلایل و زمینه‌های متعددی داشته که در جای خود به این علل و زمینه‌ها اشاره خواهد شد.

 

فضاهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و مذهبی زمان جنگ بدر

از جمله اسباب و دلایل وقوع هر واقعه‌ای، فضای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و مذهبی آن واقعه می‌باشد. جنگ بدر از وقایعی به حساب می‌آید که قبل از بروز آن، فضای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و مذهبی خاصی در جامعه آن روز و به خصوص در جغرافیای منطقه درگیری، حاکم بود. برای روشن شدن حقایق این نبرد تاریخی، فضاهای فوق الذکر مورد بررسی دقیق قرار خواهد گرفت و توضیحات لازم در زیر موضوعات متعددی بیان خواهد شد.

 

مصادره اموال مسلمانان توسط مشرکان مکه

با پیشرفت سریع اسلام در شهر یثرب (مدینه‌النبی)، مقدمات هجرت رسول خدا (صلی الله علیه و آٔله) و مسلمانان مکه به آن شهر، فراهم شد؛ زیرا مشرکان مکه تحمّل بالارفتن هر روزه تعداد مسلمانان را نداشتند؛ از این رو هر روز دایره فشار و شکنجه را نسبت به مسلمانان تنگ‌تر کرده و آنها را بیشتر می آزردند، تا جایی که به گفته مورخان بعضی را از دین خارج کردند.

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آٔله) نیز در مشکل عجیبی گرفتار شده بود؛ از طرفی حضرت ابوطالب و حضرت خدیجه (علیهماالسلام) دو پشتیبان و حامی خود را از دست داده و این دو حادثه دشمنان را نسبت به حضرت بی‌باک‌تر و جسورتر ساخته بود و از طرف دیگر، دیدن و شنیدن این مناظر رقّت‌باری را که مشرکان نسبت به پیروانش انجام می‌دادند، ایشان را به شدت آزار می‌داد و از جانب خدای تعالی نیز مأمور به تحمل و صبر بود.

از سوی دیگر نفوذ اسلام در شهر یثرب فرج و گشایش بزرگی برای رسول خدا (صلی الله علیه و آٔله) و مسلمانان بود؛ به همین دلیل آن حضرت به مسلمانان دستور داد هر یک از شما که تحمل آزار اینان را ندارد، نزد برادران خود که در شهر یثرب هستند، برود.

همین امر موجب شد تا روز به روز بر تعداد مهاجران افزوده شده و تدریجا مکه از مسلمانان خالی گردد. در این هنگام مشرکان با خطر تازه ای مواجه شدند که آن را پیش بینی نمی‌کردند؛ زیرا مشرکان تا آن روز فکر می کردند با شکنجه و تهدید و اذیت و آزار می توان جلوی پیشرفت اسلام را گرفت، اما با گذشت زمان دیدند که این امور نمی‌تواند جلوی تبلیغات رسول خدا (صلی الله علیه و آٔله) را بگیرد.

از سویی دیگر نیز مشرکان در آغاز از مهاجرت افراد تازه مسلمان، خطری احساس نمی‌کردند، اما وقتی دیدند مسلمانان پناهگاه تازه‌ای پیدا کرده و شهر یثرب آغوش خود را برای استقبال اینان باز نموده و با پیشرفت سریعی که اسلام در آن شهر و میان مردم آنجا داشته است، چیزی نخواهد گذشت که حمله انتقامی مسلمانان از همانجا شروع خواهد شد و با نیرو گرفتن آنها و پیوند مهاجر و انصار در شهر یثرب، پاسخ آن همه اهانت‌ها و قتل و آزارها را خواهند داد؛

لذا به فکر مصادره اموال مسلمانان افتاده و خواستند از این راه، جلوی هجرت آنان را بگیرند و آنها را از هر سو تحت فشار و شکنجه قرار دهند.

به عنوان مثال درباره «صهیب» می نویسند: وی مردی بود که او را در روم به اسارت گرفته و به مکه آورده بودند. او در مکه به دست شخصی به نام عبدالله بن جدعان آزاد گردید. این مرد در همان سال‌های اول بعثت رسول خدا (صلی الله علیه و آٔله) به دین اسلام گروید و جزء پیروان آن حضرت شد. شغل او تجارت و سوداگری بود و از این راه مال فراوانی به دست آورده بود. مشرکان مکه او را هر روز به نوعی اذیت و آزار می کردند تا جایی که صهیب ناچار شد دست از کار و کسب خود کشیده، مانند مسلمانان دیگر به یثرب مهاجرت کند. او در صدد برآمد تا مالی را که سال‌ها به صورت تدریجی به دست آورده بود، با خود به یثرب ببرد. هنگامی که مشرکان باخبر شدند وی می خواهد به یثرب برود، سر راهش را گرفته، گفتند: وقتی تو به این شهر آمدی مردی فقیر و بی نوا بودی و این ثروت را در این شهر به دست آورده و اندوخته‌ای و ما نمی گذاریم این مال را از این شهر بیرون ببری.

صهیب گفت: اگر از مال خود صرف‌نظر کنم، رهایم می‌کنید؟ گفتند: آری!

صهیب گفت: من هم آنچه دارم همه را به شما واگذار کردم. بدین ترتیب خود را از دست مشرکان رها ساخته و به مدینه مهاجرت نمود.[۲۰]

همچنین درباره قبیله «بنی‌جحش» می نویسند: آنها هنگامی که خواستند به برادران مسلمانان خود بپیوندند، همه افراد خانواده و اثاثیه منزل را هم همراه خود برده و خانه‌های خود را قفل کردند آن‌هم به این امید که روزی بدانجا بازگشته و یا اگر نیازمند شدند آنها را فروخته و در شهر یثرب یا جای دیگری به جای آنها خانه و سکنایی بخرند.

اما ابو سفیان وقتی از ماجرا خبردار شد، با اینکه با بنی‌جحش هم‌پیمان و هم‌سوگند بود، خانه‌های آنها را تصاحب کرده و به عمرو بن علقمه (یکی دیگر از سرکردگان مکه) فروخت و پول آن را نیز برای خود ضبط کرد. وقتی این خبر به گوش «عبد الله بن جحش» (بزرگ و رئیس قبیله بنی‌جحش) رسید، متأثر شده خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آٔله) آمد و شکوه حال خود را به او کرد. آن حضرت به وی اطمینان داد که خدای تعالی در بهشت به جای آنها خانه‌هایی به بنی‌جحش عطا فرماید؛ لذا او راضی شده و بازگشت.[۲۱]

این سخت‌گیری‌ها و شدت عمل‌ها بیشتر برای آن بود که آن‌ها را مرعوب کرده، زهرچشمی از آن‌ها گرفته، مانع تمایل ایشان به اسلام و پیامبر شوند. همچنین می‌‌خواستند به آنها بفهمانند در صورت مهاجرت به یثرب با چنین عکس‌العمل‌ها و واکنش‌های سختی مواجه خواهند شد؛ و گرنه امثال ابو سفیان با آن همه ثروت و مستغلاتی که داشتند، به این گونه اموال و درآمدها که موجب ننگ و عار خود و دودمانشان می گردید، احتیاجی نداشتند.[۲۲]

 

حمله مسلمانان به کاروان قریش قبل از جنگ بدر

براساس گزارش مورخان، محدثان و مفسران، غزوه بدر از آنجا آغاز شد که:

ابوسفیان بزرگ مکّه، در رأس یک کاروان نسبتاً مهم تجارتى که از چهل نفر با ۵۰ هزار دینار مال التجاره تشکیل مى‌شد، از شام به سوى مدینه باز مى‌گشت.

پیامبر اکرم (صلى الله علیه و آله) به یاران خود دستور داد آماده حرکت شوند و به طرف این کاروان بزرگ که قسمت مهمى از سرمایه دشمن را با خود حمل مى‌کرد، بشتابند و با مصادره این سرمایه، ضمن تقاص از دشمن، ضربه سختى بر قدرت اقتصادى و در نتیجه بر قدرت نظامى دشمن وارد کنند.

ابوسفیان از یک‌سو به وسیله دوستان خود در مدینه از تصمیم پیامبر آگاه شد و از سوى دیگر چون موقعى که این کاروان براى آوردن مال التجاره به سوى شام مى‌رفت، احتمال می‌داد مورد چنین تعرضی قرار گیرد، قاصدى را به سرعت به مکّه فرستاد، تا جریان را به اطلاع اهل مکّه برساند.

قاصد در حالى که طبق توصیه ابوسفیان بینى شتر خود را دریده، گوش آن را بریده و خون به طرز هیجان‌انگیزى از شتر مى‌ریخت و پیراهن خود را از دو طرف پاره کرده وارونه بر شتر نشسته بود تا توجه همه مردم را به سوى خود جلب کند، وارد مکّه شد، و فریاد برآورد: «اى مردم پیروزمند، کاروان خود را دریابید! کاروان خود را دریابید! بشتابید و عجله کنید، اما باور نمى کنم به موقع برسید؛ زیرا محمّد و افرادى که از دین شما خارج شده اند براى تعرض به کاروان از «مدینه» بیرون شتافته اند».

از آنجا که بسیارى از مردم مکّه در این کاروان سهمى داشتند، به سرعت بسیج شده و حدود ۹۵۰ نفر مرد جنگى که جمعى از آنها بزرگان و سرشناسان مکّه بودند با ۷۰۰ شتر و ۱۰۰ رأس اسب به حرکت در آمدند. فرماندهى لشکر را ابوجهل بر عهده گرفت و به سرعت خود را به منطقه بدر رساندند.

از سوى دیگر ابوسفیان براى این که خود را از تعرض مسلمانان مصون بدارد، مسیر خود را تغییر داد و به سرعت به سوى مکّه گام بر مى‌داشت.

پیامبر اسلام (صلى الله علیه و آله) با ۳۱۳ نفر که تقریباً مجموع مسلمانان مبارز اسلام را در آن روز تشکیل مى‌دادند، به نزدیکى سرزمین بدر ـ بین راه مکّه و مدینه ـ رسیده بود که خبر تغییر مسیر حرکت سپاه قریش به او رسید.

در این هنگام، با یاران خود مشورت کرد که آیا به تعقیب کاروان ابوسفیان و مصادره اموال کاروان بپردازد و یا براى مقابله با سپاه دشمن آماده شود؟

جمعى مقابله با سپاه دشمن را ترجیح دادند، ولى گروهى از این کار اکراه داشتند و ترجیح مى‌دادند کاروان را تعقیب کنند. دلیل آنها هم این بود که ما به هنگام بیرون آمدن از مدینه به قصد مقابله با سپاه مکّه نبودیم و آمادگى رزمى براى درگیرى با آنها را نداریم در حالى که آنها با پیش‌بینى قطعى و آمادگى کافى براى جنگ، به سوى ما مى‌آیند.

این دودلى و تردید در این گروه، هنگامى افزایش یافت که معلوم شد نفرات دشمن تقریباً بیش از سه برابر نفرات مسلمانان و تجهیزات آنها چندین برابر تجهیزات مسلمانان است.

ولى با همه این مطالب پیامبر اکرم (صلى الله علیه و آله) نظر گروه اول را پسندیده و دستور دادند آماده حمله به سپاه دشمن شوند.

هنگامى که دو سپاه با هم رو به رو شدند، دشمن نتوانست باور کند مسلمانان با آن نفرات و تجهیزات کم به میدان آمده‌اند، بلکه فکر مى‌کرد قسمت مهم سپاه اسلام در جائى مخفى شده‌اند تا به موقع حمله خود را به طور غافلگیرانه شروع کنند. از این جهت، شخصى را براى تحقیق فرستادند، اما به زودى فهمیدند جمعیت همان است که دیده بودند.

از طرفى ـ همان طور که گفته شد ـ جمعى از مسلمانان در وحشت و ترس فرو رفته، اصرار داشتند مبارزه با این گروه عظیم که هیچ گونه موازنه‌اى با آنها ندارد، صلاح نیست.

از طرف دیگر، پیامبر اعظم (صلى الله علیه و آله) با وعده الهى آنها را دلگرم ساخت و گفت: «خداوند به من وعده داده که بر یکى از دو گروه پیروز خواهید شد، یا بر کاروان قریش یا بر لشکرشان و وعده خداوند تخلف ناپذیر است.[۲۳] به خداسوگند گویا محل کشته شدن ابوجهل و عده‌اى از سران قریش را با چشم خود مى‌بینم سپس به مسلمانان دستور داد: در کنار چاه بدرفرود آیند.

در این گیرودار ابوسفیان توانست خود را با قافله از منطقه خطر رهائى بخشد و از طریق ساحل دریا (دریاى احمر) از بیراهه به سوى مکّه با عجله بشتابد. او به وسیله قاصدى به لشکر پیغام فرستاد که کاروان شما رهائى یافت، من فکر مى‌کنم مبارزه با محمّد در این شرائط لزوم ندارد؛ چون دشمنانى دارد که حساب او را خواهند رسید.

ولى رئیس لشکر، ابوجهل به این پیشنهاد تن در نداد و به بت‌هاى بزرگ «لات» و «عُزّى» قسم یاد کرد که ما نه تنها با آنها مبارزه مى‌کنیم بلکه تا داخل مدینه آنها را تعقیب خواهیم کرد، اسیرشان مى‌کنیم و به مکّه مى‌آوریم تا صداى این پیروزى به گوش تمام قبائل عرب برسد.

سرانجام لشکر قریش نیز وارد سرزمین بدر شد و غلامان (سقایان) خود را براى آوردن آب به سوى چاه فرستادند. یاران پیامبر (صلى الله علیه و آله) آنها را گرفته و براى بازجوئى به خدمت پیامبر (صلى الله علیه و آله) آوردند.

حضرت از آنها پرسید: شما که هستید؟ گفتند: غلامان قریش هستیم. فرمود: تعداد لشکر چند نفر است؟ گفتند: اطلاعى از این موضوع نداریم. فرمود: هر روز چند شتر براى غذا مى‌کشند؟ گفتند: نُه تا ده شتر. فرمود: جمعیت آنها از نهصد تا هزار نفر است (هر شتر خوراک یکصد مرد جنگى).

محیط، محیطِ رعب آور و وحشتناکى بود. لشکر قریش با ساز و برگ جنگى فراوان، نیرو، غذاى کافى و حتى زنان خواننده و نوازنده براى تهییج یا سرگرمى لشکر قدم به میدان گذارده بودند، خود را با حریفى روبه‌رو مى‌دیدند که باورشان نمى آمد، با آن شرائط قدم به میدان جنگ بگذارند.

پیامبر اکرم (صلى الله علیه و آله) که مى‌دید یارانش ممکن است، از وحشت شب به آرامى نخوابند و فردا با جسم و روحى خسته در برابر دشمن قرار بگیرند، طبق یک وعده الهى به آنها فرمود: «غم مخورید اگر نفراتتان کم است، جمع عظیمى از فرشتگان آسمان به کمک شما خواهند شتافت و آنها را کاملاً دلدارى داده به پیروزى نهائى که وعده الهى بود، مطمئن ساخت، طورى که آنها شب را به آرامى خوابیدند».

مشکل دیگرى که جنگجویان از آن وحشت داشتند، وضع میدان بدر بود که از شن هاى نرم ـ که پاها در آن فرو مى‌رفت ـ پوشیده بود. در آن شب باران آرام و مفصلى بارید که هم توانستند با آب آن وضو ساخته، خود را شستشو و صفا دهند و هم زمین زیر پاى آنها سفت و محکم شد. در مقابل این باران در سمت دشمن به طورى شدید و رگباری بود که آنها را ناراحت ساخت.

خبر تازه‌اى که به وسیله گزارشگران مخفى ـ که از لشکر اسلام شبانه به کنار اردوگاه دشمن آمده بودند ـ دریافت شد و به سرعت در میان مسلمانان انعکاس یافت؛ این بود که: لشکر قریش با آن همه امکانات، سخت بیمناک هستند. گوئى خداوند لشکرى از وحشت در سرزمین قلب آنها فرو ریخته است.

فردا صبح لشکر کوچک اسلام با روحیه‌اى نیرومند در برابر دشمن صف کشیدند.

قبلاً پیامبر اسلام (صلى الله علیه و آله) به آنها پیشنهاد صلح کرد تا عذر و بهانه‌اى باقى نماند و نماینده‌اى به میان آنها فرستاد و فرمود: «من دوست ندارم شما نخستین گروهى باشید که مورد حمله ما قرار مى‌گیرید». بعضى از سران قریش مایل بودند این دستى را که به عنوان صلح به سوى آنها دراز شده فشرده و صلح کنند، ولى باز «ابوجهل» مانع شد.

بالاخره، آتش جنگ شعله ور گردید. حضرت حمزه (علیه السلام) عموى پیامبر (صلى الله علیه و آله)، على (علیه السلام) و جمعى دیگر از جنگجویان شجاع اسلام در جنگ‌هاى تن به تن که سنت آن روز بود، ضربات شدیدى بر پیکر حریفان خود زده و آنها را از پاى در آوردند. روحیه دشمن باز ضعیف‌تر شد.

«ابوجهل» فرمان حمله عمومى صادر کرد و قبلاً دستور داده بود آن دسته از اصحاب پیامبر (صلى الله علیه و آله) را که اهل مدینه هستند، به قتل برسانند و مهاجرین مکّه را اسیر کنند و براى انجام یک سلسله از تبلیغات به مکّه آورند.

لحظات حساسى بود، پیامبر (صلى الله علیه و آله) به مسلمانان دستور داده بودند، زیاد به انبوه جمعیت نگاه نکنند، تنها به حریفان خود بنگرند. همچنین دندان ها را روى هم فشار داده، سخن کمتر بگویند، از خداوند مدد بخواهند و از فرمان پیامبر (صلى الله علیه و آله) سرپیچی نکنند و به پیروزى نهائى امیدوار باشند.

در همین حال، پیامبر اسلام (صلى الله علیه و آله) دست به سوى آسمان برداشته و عرض کرد: «یا رَبِّ اِنْ تُهْلَکْ هذِهِ الْعِصابَهُ، لَمْ تُعْبَدْ»؛ «بار پروردگارا! اگر این گروه کشته شوند، کسى تو را پرستش نخواهد کرد».

باد به شدت به سوى لشکر قریش مى‌وزید و مسلمانان پشت به باد به آنها حمله مى‌کردند. استقامت، پایمردى و دلاورى‌هاى مسلمانان قریش را در تنگنا قرار داده بود. در نتیجه هفتاد نفر از سپاه دشمن که ابوجهل نیز در میان آنها بود، کشته شدند و هفتاد نفر نیز به دست مسلمانان اسیر گشتند.

ولى مسلمانان تعداد کمى کشته بیشتر نداشتند، و به این ترتیب نخستین پیکار مسلحانه مسلمانان با دشمن نیرومندشان با پیروزى غیر منتظره اى پایان گرفت.[۲۴]

 

دلایل رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در مصادره اموال قریش قبل از جنگ بدر

پیامبر اسلام حضرت محمد (صلی الله علیه و آٔله) پس از ۱۳ سال دعوت و تبلیغ در شهر مکه سرانجام مجبور شد به مدینه مهاجرت کند. در شهر مکه آن حضرت اجازه جنگ و جهاد با دشمنانش را نداشت. با ورود پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آٔله) به مدینه و تشکیل حکومت اسلامی، سرانجام مسلمانان اجازه یافتند با دشمنان خویش به مقابله بپردازند. پیامبر سال‌ها با مشرکان مکه و سایر دشمنانش جنگید. این جنگ‌ها که به «غزوه» و «سریه» معروف هستند، بعضا مورد انتقاد برخی از افراد قرار گرفته‌اند. غزوه بدر یکی از جنگ‌های پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آٔله) است که مورد انتقاد برخی افراد قرار گرفته است. برخی از انتقادات به این جنگ عبارتند از:

  1. چرا خداوند متعال به پیامبر و مسلمانان اجازه می‌دهد به قریش و کاروان‌های تجاری آنها حمله کنند؟
  2. این‌که طبق شان نزول آیه ۲۱۷ سوره بقره، آیا غارت کاروان قریش توسط عبدالله بن جحش، به دستور رسول خدا (صلی الله علیه و آٔله) بوده است یا اقدامی خودسرانه محسوب می‌شود؟

برخی از آیات جنگ و جهاد

در جواب به این دو ایراد باید گفت: در قرآن کریم و در آیات متعددی به مسلمانان اجازه داده شده که با کفار و مشرکان به جنگ بپردازند. ابتدا بعضی از این آیات را ذکر می‌شود، سپس به بررسی علل حمله مسلمانان به قریش و کاروان‌های تجاری آنها پرداخته می‌شود.

  1. «در راه خدا، با کسانى که با شما مى‌جنگند، بجنگید، و[لى‌] از اندازه خارج نشوید؛ زیرا خداوند تجاوزکاران را دوست نمى‌دارد».[۲۵] دراین آیه خداوند متعال به روا شمردن، بلکه جنگ با کسانی که با مسلمانان به جنگ می‌پردازند، اشاره کرده است.
  2. «به کسانى که جنگ بر آنان تحمیل شده، رخصت [جهاد] داده شده است؛ چرا که مورد ظلم قرار گرفته‌اند و البته خدا بر پیروزى آنان سخت توانا است. همان کسانى که بناحق از خانه‌هایشان بیرون رانده شدند. [آنها گناهى نداشتند] جز اینکه مى‌گفتند: «پروردگار ما خدا است» و اگر خدا بعضى از مردم را با بعض دیگر دفع نمى‌کرد، صومعه‌ها و کلیساها و کنیسه‌ها و مساجدى که نام خدا در آنها بسیار برده مى‌شود، سخت ویران مى‌شد و قطعاً خدا به کسى که [دین‌] او را یارى مى‌کند، یارى مى‌دهد؛ چرا که خدا سخت نیرومند و شکست‌ ناپذیر است.[۲۶]
  3. «و چرا شما در راه خدا [و در راه نجاتِ‌] مردان و زنان و کودکان مستضعف نمى‌جنگید؟ همانان که مى‌گویند: «پروردگارا، ما را از این شهرى که مردمش ستم ‌پیشه هستند بیرون ببر و از جانب خود براى ما سرپرستى قرار ده و از نزد خویش یاورى براى ما تعیین فرما».[۲۷]
  4. «چرا و براى چه نمى‏جنگید؟ آن هم با گروهى که پیمان‏هاى خود را شکسته و عزمشان را بر بیرون کردن پیامبر از وطنش جزم کردند و هم آنان بودند که نخستین بار با شما جنگیدند، آیا از آنان مى‏ترسید؟! در صورتى که اگر مؤمن هستید، خدا سزاوارتر است که از او بترسید».[۲۸]

حال با توجه به آیات فوق به بررسی علل حمله مسلمانان به قریش و کاروان های تجاری پرداخته می‌شود:

الف. حالت جنگ بین مسلمانان و کفار.

بررسی منابع تاریخی و تأمل در آیات قرآنی مؤید این نکته است که مشرکان مکه در واقع آغازگر جنگ علیه مسلمانان -هم در مکه و هم پس از هجرت مسلمانان به مدینه – بودند. با این تفاوت که در مکه هنوز اجازه دفاع و درگیری با مشرکان به مسلمانان داده نشده بود، ولی در مدینه این اجازه صادر شد.

از امام باقر (علیه السلام) در خصوص آیه ۳۹ سوره حج «اذن للذین یقاتلون بانهم ظلموا …»، روایت شده که این آیه درباره مهاجران نازل شده است.[۲۹] هر زمان که در مکه مجروح یا مضروبی از مسلمانان نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آٔله) می‌آمد و از کفار شِکوه می‌کرد، آن حضرت می‌فرمود: رخصت نبرد ندارد و آیه مزبور این رخصت را به پیامبر خدا (صلی الله علیه و آٔله) داد.[۳۰]

در آغاز سال دوم هجرت، قریش به تدریج خود را برای حرکت‌های ایذایی، تهدید امنیتِ مدینه و در نهایت هجوم به مسلمانان آماده می‌کرد. از اقدامات نظامی مکیان برضد مدینه در سال اول هجرت، تحریکات جدی قریش بر ضد مدینه با حضور ۲۰۰ نفر از مکه در دشت رابغ به فرماندهی ابوسفیان بن حرب است. این سریه که برای مقاصد متعددی از جمله کسب اطلاعات، تحریک بَدَویان، اقدامات ایذائی و … صورت گرفته بود، سریه عبیده بن حارث را به دنبال داشت.[۳۱]

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آٔله) در ماه شوال پرچم را به عبیده بن حارث سپرد تا  به رابغ عزیمت کند. عبیده با ۶۰ سوار بیرون رفت و در دشت رابغ با ابوسفیان بن حرب که ۲۰۰ نفر همراهش بودند، بر خورد کرد.[۳۲] نخستین کسی که در اسلام تیر به دشمن انداخت؛ سعد بن ابی وقاص در این جنگ بود.[۳۳]

پیامبر گرامی (صلی الله علیه و آٔله) که همواره انتظار چنین تحرکاتی را داشت، هوشیارتر از آن بود که قریش او را غافل‌گیر کند. به همین دلیل در فاصله‌های زمانی معین به گروه‌های نظامی و اطلاعاتی، با هدف‌های مشخص، مأموریت می‌داد، تا ضمن کسب اطلاعات نظامی و خنثی کردن تحریکات محدود قریش، امنیت مکیان و گاه کاروان‌های تجاری ایشان را مورد تهدید قرار دهند.[۳۴]

در آیه ۳۹ و ۴۰ سوره حج نیز استفاده از کلمه «دفع» می‌تواند نشان‌دهنده آغاز جنگ توسط مشرکان باشد. در این آیه آمده است:

«… و لولا دفع الله الناس بعضهم ببعض …»؛ «به کسانى که [ستمکارانه‏] مورد جنگ و هجوم قرار مى‏گیرند، به سبب آنکه به آنان ستم شده، اذن جنگ داده شده است، مسلماً خدا بر یارى دادن آنان توانا است»؛[۳۵] «همانان که به ناحق از خانه‏هایشان اخراج شدند [و گناه و جرمى نداشتند] جز اینکه مى‏گفتند: پروردگار ما خدا است و اگر خدا برخى از مردم را به وسیله برخى دیگر دفع نمى‏کرد، همانا صومعه‏ها و کلیساها و کنیسه‏ها و مسجدهایى که در آنها بسیار نام خدا ذکر مى‏شود به شدت ویران مى‏شدند و قطعاً خدا به کسانى که [دین‏] او را یارى مى‏دهند یارى مى‏رساند مسلماً خدا نیرومند و تواناى شکست‏ناپذیر است».[۳۶]

ب. مقابله به مثل.

علت دیگر حمله مسلمانان به قریش و کاروان های تجاری آنها عبارت بود از:

  1. اموال مهاجران.

شکی نیست بسیاری از مسلمانان مهاجر به مدینه، نتوانستند تمامی اموال خویش را از مکه به مدینه انتقال دهند. تلاش مسلمانان مهاجر این بود که خود را به مدینه برسانند تا بتوانند آزادانه به پرستش خدای متعال بپردازند؛ لذا بخش اعظم سرمایه آنها در مکه مانده بود و به دست کفار قریش افتاده بود. یکی از نویسندگان معاصر می‌نویسد: «چون کفار قریش اموال مسلمانان را گرفته بودند و مصادره کرده بودند، رسول خدا (صلی الله علیه و آٔله) خواستار قصاص بود».[۳۷]

یکی دیگر از نویسندگان معاصر نیز در این رابطه  می‌نویسد: «در آستانه رمضان سال دوم هجری پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آٔله) مسلمانان را آماده می‌کرد تا وقتی بزرگترین کاروان تجاری قریش به ریاست ابوسفیان از شام باز می‌گردد، به آن حمله کنند. بخش اعظم سرمایه این کاروان از فروش اموال مهاجرین فراهم شده بود».[۳۸]

دیگر نویسنده معاصر نیز می‌نویسد: «هنگامی که رسول خدا (صلی الله علیه و آٔله) از بازگشت کاروان قریش به سرپرستی ابوسفیان از شام آگاه شد، مسلمانان را به تلافی مصادره اموال مهاجران در مکه برای حمله به آن فراخواند … . پیامبر برای جبران اموال و خانه‌های مسلمانان مهاجر که به وسیله ابوسفیان و دیگر زورمداران مکه مصادره شده بود، پس از نزول دستور جهاد، به درخواست مسلمانان برای تلافی اموالشان پاسخ مثبت دادند و آنان را با امید به دست آوردن غنیمت در حمله به کاروان ابوسفیان ترغیب کردند».[۳۹]

  1. مقابله با ظلم های قریش.

مسلمانان در شهر مکه به شدت مورد آزار و شکنجه مشرکان قرار داشتند. برخی از مسلمانان همانند سمیه، مادر عمار یاسر به علت همین شکنجه‌ها به شهادت رسیدند.[۴۰] قریش با خود هم عهد شده و تصمیم گرفته بودند که هر کدام در میان قبیله خود بنگرند تا اگر کسی از آنها اسلام اختیار کرده او را بیازارند …».[۴۱]

آزار و شکنجه‌های مشرکان به حدی بود که عده‌ای از مسلمانان به دستور رسول خدا (صلی الله علیه و آٔله) به حبشه مهاجرت کردند.[۴۲] امیه بن خلف در مکه بلال را سخت آزار می‌داد، او را روی ریگ‌های داغ می‌انداخت. سنگ درشت و سنگینی را بر سینه او می‌نهاد و می‌گفت: آن قدر آزارت می‌دهم تا از دین محمد دست برداری.[۴۳] در واقع همین آزار و اذیت‌ها و ظلم‌ها بود که موجب شد خداوند متعال دستور جهاد را صادر کند. جهادی که شرایط آن هم با تشکیل حکومت اسلامی در مدینه فراهم شده بود.

در برخی تفاسیر ذیل آیه ۳۹ سوره حج آمده است: «… چون مسلمانان مدت‌ها بود از رسول خدا (صلی الله علیه و آٔله)  درخواست اجازه می‌کردند که با مشرکان جنگ کنند، حضرت به ایشان می‌فرمود: «من مأمور به جنگ نشده‌ام و در این باب هیچ دستوری نرسیده است». ایشان تا زمانی که در مکه بودند همه روزه عده‌ای از مسلمانان نزدش می‌آمدند که یا کتک خورده، یا زخمی شده، یا شکنجه دیده بودند و در محضر آن جناب از وضع خود و ستم‌هایی که از مشرکان مکه می‌دیدند، شکوه می‌کردند. حضرت هم ایشان را تسلیت داده امر به صبر و انتظار فرج می‌کرد، تا این‌که آیات ۳۹ و ۴۰ سوره حج نازل شد.[۴۴] کلمه «ظلموا» در آیه ۳۹ مؤید همین مطلب است.

یکی از مورخان معاصر می‌نویسد: « حملات رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به کاروان‌های تجاری مشرکان عمدتا با استفاده از مهاجران بوده است و مهمترین دلیل توجیه کننده آن «ظلمی» بود که مشرکان درباره آنان اعمال کرده بودند».[۴۵]

آیه ۳۹ سوره حج که رخصت جنگ در برابر ظلم را داده، اولین آیه‌ای بوده که درباره جنگ نازل شده است.[۴۶]

مرحوم طبرسی در تفسیر همین آیه می‌نویسد: این آیه و تقدیر آن این‌گونه است: «اذن للمو منین ان یقاتلوا او بالقتال من اجل انهم ظلموا بان اخرجوا من دیارهم و قصدوا بالایذاء و الاهانه »؛ «به مؤمنان اجازه قتال و جنگ داده شده؛ به این دلیل که مورد ظلم قرار گرفته‌اند به اینکه از دیارشان اخراج شده و مورد ایذاء و اهانت قرار گرفته‌اند».[۴۷]

علامه طباطبایی در تفسیر آیه ۱۹۰ سوره بقره و چند آیه بعد می‌نویسد: «سیاق آیات شریفه، بر این دلالت دارد که همه این آیات یک‌باره و با هم نازل شده و این‌که همه یک غرض را ایفا می‌کنند و آن عبارت است از فرمان جنگ با مشرکان مکه برای اولین بار؛ چرا که آنها با آزار و اذیت‌های خویش مؤمنان را از مکه بیرون کردند».[۴۸]

فخر رازی نیز در تفسیر آیه ۱۹۳ سوره بقره؛ «و قاتلوهم حتی لا تکون فتنه …»، می‌نویسد: «در مراد از فتنه چند وجه گفته‌اند: یکی از آنها شرک و کفر است که گفته شده فتنه آنان این بود که یاران پیامبر (صلی الله علیه و آٔله) را در مکه می‌زدند و آزار می‌دادند تا این که به حبشه رفتند. آنگاه بر این آزار دادن ادامه دادند تا مسلمانان به مدینه رفتند. غرض ایشان از  برانگیختن این فتنه این بود که مسلمانان دین خود را رها کرده، کافر شوند. پس خداوند این آیه را نازل کرد و معنی آیه این است که با ایشان جنگ کنید و بر آنها غلبه کنید، تا شما را از دینتان برنگردانند و در شرک نیفتید».[۴۹]

همه این شواهد دال بر این است که به مسلمانان – چه کسانی که به مدینه مهاجرت کرده بودند و چه افراد معدودی که در مکه محصور شده بودند – ظلم و ستم شده بود و مسلمانان در واقع به منظور مقابله با این ظلم و جور موظف بودند با کفار مکه بجنگند.

یکی از مورخان معاصر می‌نویسد: « برای مشرکان مکه تا آنجا که به آزار و شکنجه مربوط می‌شد هیچگونه حرمتی وجود نداشت؛ (برای کسی حرمتی قائل نمی‌شدند)، اما اکنون که حادثه ای برضد آنان صورت گرفته؛ (سریه عبدالله بن جحش) فریاد قانون و حریم سرداده‌اند».[۵۰]

بررسی سریه عبدالله بن جحش:

«پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آٔله) درماه رجب سال دوم هجری[۵۱] عبدالله بن جحش را همراه با هشت نفر[۵۲] و به قولی ۱۲ نفر[۵۳] از مهاجران برای مأموریتی به طرف مکه فرستاد.[۵۴] آن حضرت به عبدالله بن جحش دستور داد اخبار قریش را به آن حضرت برساند.[۵۵] واقدی به نقل از سلیمان بن سحیم می‌گوید: «پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آٔله) به عبدالله و یارانش اصلا دستور جنگ را چه در ماه حرام و چه در ماه حلال نداده بود، بلکه به آنها دستور داده بود اخبار قریش را به‌دست آورند».[۵۶] اما عبدالله و یارانش در آخر ماه رجب با کفار جنگیده و اموال آنها را گرفتند. آنها عمرو بن حضرمی را کشته و دو نفر را اسیر گرفته، سپس به مدینه آمدند.[۵۷] وقتی به مدینه رسیدند پیامبر (صلی الله علیه و آٔله) فرمود: من شما را به قتال در ماه حرام امر نکرده بودم.[۵۸] سپس آن غنائم را نپذیرفت و عملا در غنائم و اسیران تصرف نکرد.[۵۹] مسلمانان و کفار مکه، آنها را سرزنش کرده که چرا در ماه حرام این کار را انجام دادند.[۶۰] چون سخن در این باره بسیار شد، خداوند آیه ۲۱۷ سوره بقره را نازل کرد: «از تو درباره  کارزار در ماه حرام  مى‌پرسند. بگو: کارزار در آن، گناهى بزرگ و بازداشتن از راه خدا و کفر ورزیدن به او و [ بازداشتن از] مسجدالحرام (حج) و بیرون راندنِ اهل آن از آنجا، نزد خدا [از جنگ در ماه‏] (حرام) است و فتنه (شرک و بت‏پرستى) از کشتار [گناهى‌] بزرگتر است و فتنه (شرک) از کشتار بزرگتر است. آنان (مشرکان) پیوسته با شما مى‌جنگند تا – [اگر بتوانند‌] – شما را از دینتان برگردانند و کسانى از شما که از دین خود برگردند و در حال کفر بمیرند، کردارهایشان در دنیا و آخرت تباه مى‌شود و ایشان اهل آتش و در آن ماندگار خواهند بود».

خداوند متعال با نزول این  آیه به خطای عبدالله  بن جحش و یارانش اشاره فرمود، اما جرم دشمن (سدّ راه مسجد الحرام شدن، آزار مؤمنان، فتنه و شرک) را بالاتر دانست. «با نزول این آیه، خداوند حرمت  ماه حرام را حفظ کرد، اما مشرکان را که مرتکب چند جرم بزرگتر شده؛ از جمله آن که راه مسجد الحرام را سد کرده، مؤمنان را با آزار و اذیتشان اخراج کرده بودند و مهم‌تر از همه این که مشرک هستند را مورد سرزنش قرار می دهد.[۶۱]

  1. آگاهی دادن به قریش تجارت پیشه، که در صورت نبرد با اسلام و مدینه منوره، شریان حیاتی اقتصادی آنان قطع خواهد شد. بدیهی است که هر حکومت و نظامی برای حفظ کیان خود لازم است دشمنان خود را شناخته و به نقاط آسیب‌پذیر آنان آگاهی داشته باشد تا بتواند در مواقع خطر دشمن را ناامید کند. یکی از نقاط آسیب‌پذیر قریش کاروان‌های تجاری آنان بود.
  2. آگاه ساختن قریش و دیگر سران قبایل مشرک از قدرت نظامی مسلمانان.

پیامبر با این اقدامات قدرت و آمادگی نظامی مسلمانان را به رخ دشمن می‌کشید تا هوس حمله به حکومت نو پای اسلام را از سر بیرون کنند.

  1. تقویت بنیه نظامی و سازماندهی و آماده ساختن نیروهای نظامی برای دفاع از مدینه.[۶۲] یکی از راه های بالا بردن روحیه و قدرت نیروهای نظامی خروج از خمودی و داشتن تحرک مستمر و دائمی در مقابل دشمن است که پیامبر با هجوم به دشمن در حقیقت روحیه یاران اندک خود را بالا می برد تا جایی که موفق شدند علی رغم کمبود نیرو و سلاح و مرکب‌های جنگی مناسب، بر دشمن خود پیروز شوند.

نتیجه این‌که علت عمده حملات مسلمانان به قریش و کاروان‌های تجاری مکه در واقع همان ظلم و ستمی بود که قریش به مسلمانان روا داشته بود. قریش سال‌ها مسلمانانِ مظلوم را در مکه مورد آزار و شکنجه‌های سخت قرار داده بود. پس از ورود نبی مکرم اسلام (صلی الله علیه و آٔله) به مدینه و تشکیل حکومت اسلامی این فرصت فراهم شد که مسلمانان جواب آن همه ظلم و ستم را بدهند. طبیعی است که در حملات نظامی دست‌یابی به غنایم نیز مطرح است.

همچنین، اموال مسلمانان مهاجر به مدینه در مکه مورد دستبرد و غارت اشراف قریش قرار گرفته بود و مسلمانان به تلافی این دستبردها می‌توانستند کاروان‌های تجاری آنها را مورد تهدید قرار دهند. به علاوه حالت جنگ بین مشرکان مکه و مسلمانان مدینه فرضیه‌ای بود که تقریبا هر دو گروه آن را پذیرفته بودند.[۶۳]

 

خواب عاتکه دختر عبدالمطلب قبل از جنگ بدر

با هجرت پیامبر (صلى الله علیه و آله) به مدینه کفار قریش بیکار ننشسته، نیروى خود را براى ضربه قاطع ترى بر پیامبر (صلی الله علیه و آٔله) و مسلمانان بسیج کردند. در این صورت عقل و منطق ایجاب مى‌کرد مسلمانان به عنوان یک اقدام پیشگیرانه با مصادره کردن سرمایه عظیم کاروان تجارتى قریش که به ریاست ابو سفیان از شام برمی‌گشت، از یک طرف ضربه سختى بر آنان وارد ساخته و از طرف دیگر بنیه اقتصادى و نظامى خود را براى دفاع از خویشتن در آینده، تقویت کنند.

ابوسفیان که حین بردن مال التجاره به سوى شام احتمال قوی می‌داد کاروان مورد تعرض قرار بگیرد، در برگشت به سوی مکه به وسیله دوستان خود در مدینه از تصمیم پیامبر اکرم (صلى الله علیه و آله) مبنی مصادره اموال کاروان قریش آگاه شد؛ لذا قاصدى به‌نام «ضمضم بن عمرو» را به سرعت به مکّه فرستاد، تا جریان را به اطلاع اهل مکّه برساند.

قاصد در حالى که طبق توصیه ابوسفیان بینى شتر خود را دریده، گوش آن را بریده و خون به طرز هیجان انگیزى از شتر مى‌ریخت و پیراهن خود را از دو طرف پاره کرده وارونه بر شتر نشسته بود تا توجه همه مردم را به سوى خود جلب کند، وارد «مکّه» شده، فریاد برآورد: «اى مردم پیروزمند، کاروان خود را دریابید! کاروان خود را دریابید! بشتابید و عجله کنید، اما باور نمى‌کنم به موقع برسید؛ زیرا محمّد و افرادى که از دین شما خارج شده اند، براى تعرض به کاروان از مدینه بیرون شتافته اند».

در این موقع خواب عجیب و وحشتناکى که «عاتکه» دختر «عبدالمطلب» و عمه پیامبر (صلى الله علیه وآله) دیده بود، دهان به دهان مى‌گشت و بر هیجان مردم مى‌افزود.

جریان خواب این بود که او سه روز قبل در خواب دیده بود که مردى سوار بر شتر به مکّه آمد و فریاد مى‌زد: اى آل غالب؛ یا اى آل غدر؛ به سوى بسترهاى مرگ خود بشتابید. سپس سنگى را از فراز کوه ابو قیس روانه کرد که چون پایین آمد، ریزریز شد؛ آن‌چنان که در مکّه هیچ خانه‌اى نبود که سنگ‌ریزه‌اى در آن نیفتد. عاتکه خواب خویش را به عبّاس گفت. او نیز به عتبه بن ربیعه بازگفت. عتبه گفت: این مصیبتى است که در قریش روى خواهد داد. امّا ابو جهل با شنیدن خواب عاتکه به تمسخر گفت: این پیغمبر دومى است که در بنى عبد المطلب ظهور مى‌‌کند. قسم به لات و عزّى سه روز صبر مى‌کنیم، اگر آن چه او گفته، درست بود که هیچ و الّا سندى را علیه آن‌ها (بنی هاشم) خواهیم نوشت؛ که در میان عرب خانواده‌اى نیست که زنان و مردان آن از بنى هاشم دروغ‌گوتر باشند. ولی روز سوم دیدند، مردى بانگ مى‌زند: اى آل غالب؛ اى آل غالب؛ مصیبت؛ مصیبت‌.

از آنجا که بسیارى از مردم مکّه در این کاروان سهمى داشتند، به سرعت بسیج شده، حدود ۹۵۰ نفر مرد جنگى که جمعى از آنها از بزرگان و سرشناسان مکّه بودند با ۷۰۰ شتر و ۱۰۰ رأس اسب به حرکت در آمدند. فرماندهى لشکر را «ابوجهل» بر عهده گرفت و به سرعت خود را به منطقه بدر رساندند.[۶۴]

 

جنگ بدر از دیدگاه قرآن

این غزوه جزو معدود جنگ‌هایی است که در قرآن ذکر شده و نمونه‌ای از امدادالهی دانسته شده است.
آیات مربوط به جنگ بدر
در دو سوره از قرآن وارد شده اند:

۱لف. سوره آل عمران، آیات ۱۲۳، ۱۲۴، ۱۲۶، ۱۲۷ و ۱۲۸٫

ب. سوره انفال، آیات ۱ الی ۱۹٫

در این مقال مختصر به نحو اجمال به برخی از آیات مربوط به جنگ بدر اشاره می‎شود:

  1. خداوند در آیه ۱۲۳ سوره آل عمران می‎فرماید: «وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ … »؛ «خداوند شما را در جنگ بدر یاری کرد در حالی که شما نسبت به آنها ناتوان بودید، پس از خدا بپرهیزید تا شکر نعمت او را به جا آورده باشید».
  2. در آیه ۱۲۴ سوره آل عمران ضمن اشاره به یاری مسلمانان در میدان بدر به وسیله فرشتگان، می‎فرماید:: «إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَلَنْ یَکْفِیَکُمْ …»؛ «در آن هنگام که تو، به مؤمنان می‎گفتی آیا کافی نیست پروردگارتان شما را به سه هزار نفر از فرشتگان که (از آسمان) فرود آیند یاری کند».
  3. آیه ۱۲۶ سوره آل عمران: «وَ مَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى لَکُمْ …»؛«و خدا وعده [یارى و پیروزى‏] را جز بشارتى براى شما و براى آنکه دل‏هایتان به آن آرامش یابد قرار نداد و یارى و نصرت جز از سوى خداى تواناى شکست‏ناپذیر و حکیم نیست».
  4. خداوند حکیم در آیه یک سوره انفال که مربوط به اختلافی است که بین گروهی از مسلمانان در تقسیم غنائم جنگ بدر پدید آمد، می‎فرماید: «یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفالِ …»؛ « از تو درباره انفال؛ [یعنى غنایم جنگى و هر گونه مالى که مالک معینى ندارد] مى‏پرسند، [که مالک آنها کیست و چگونه باید تقسیم شود؟] بگو: [مالکیّتِ حقیقىِ‏] انفال ویژه خدا و پیامبر است، پس اگر مؤمن هستید [نسبت به انفال‏] از خدا پروا کنید و [اختلاف و نزاع‏] بین خود را [درباره آن‏] اصلاح نمایید، و از خدا و پیامبرش اطاعت کنید».
  5. در آیه ۵ این سوره می‌فرماید: «کَما أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ …»؛«همان گونه که پروردگارت تو را به درستى و راستى از خانه‏ات [به سوى جنگ بدر] بیرون آورد در حالی که گروهى ازمؤمنان [از رفتن به جنگ‏] ناخشنود بودند [همان گونه گروهى از آنان از کیفیتِ تقسیمِ غنایم جنگى ناخشنود هستند]».
  6. آیه ۶ این سوره می‌فرماید: «یُجادِلُونَکَ فِی الْحَقِّ …»؛ «پس از آنکه حق [بودنِ انگیزه‏هاى رفتنت به جنگ بدر] روشن شد با تو در این حقّ [روشن و آشکار] مجادله و ستیزه مى‏کنند [تا رأى خود را در ترک جنگ به عنوان اینکه جنگى نابرابر است، تحمیل کنند، چنان از شرکت در جنگ ترسیده بودند] که گویا به سوى مرگ رانده مى‏شوند و آن را با چشم خود مى‏بینند!!».
  7. آیه ۷ این سوره می‌فرماید: «و اذا یعدکم اللّه …»؛ «و [یاد کنید] هنگامى را که خدا پیروزى بر یکى از دو گروه [سپاه دشمن یا کاروان تجارتى قریش‏] را به شما وعده داد و شما دوست داشتید بر کاروان تجارتى قریش دست یابید، ولى خدا مى‏خواست پیروزى در میدان جنگ را با فرمان نافذى [که دایر بر پیروزى مؤمنان و شکست دشمنان جارى ساخته بود] تحقّق دهد و ریشه کافران را قطع کند».
  8. خداوند در آیه ۸ این سوره اشاره به امدادهای غیبی در جنگ بدر نموده و می‎فرماید: لیحقّ الحقّ و َ یُبْطِلَ الْباطِل …»؛ «تا حق را ثابت [و پابرجا و استوار نماید] و باطل را نابود سازد، هر چند مجرمان خوش نداشته باشند».
  9. آیه ۹ این سوره می‌فرماید: «اذا تستغیثون ربّکم …»، «[یاد کنید] هنگامى را که [در حال مشاهده دشمنِ تا دندان مسلح با دعا و زارى‏] ازپروردگارتان یارى خواستید و او درخواست شما را اجابت کرد که من مسلماً شما را با هزار فرشته که پى در پى نازل مى‏شوند، یارى مى‏دهم».
  10. آیه ۱۰ این سوره می‌فرماید: «و ما جعله اللّه الا بشری لکم …»؛ «و خدا آن [وعده یارى‏] را فقط مژده و نویدى براى شما قرار داد و نیز براى آنکه دل‏هایتان به سبب آن آرامش یابد و گرنه پیروزى فقط از سوى خدا است؛ زیرا خدا تواناى شکست‏ناپذیر و حکیم است».
  11. آیه ۱۰ این سوره می‌فرماید: «اذ یغشیکم النعاس …»؛ «و [یاد کنید] هنگامى را که به سبب امنیت و آرامشى که ازسوى خدا یافتید، خواب سبکى را به همه شما مسلط کرد و برایتان آبى از آسمان نازل کرد تا شما را به وسیله آن [از آلودگى‏ها] پاک کند، و وسوسه شیطان را [که از بدترین آلودگی‌ها است‏] از شما برطرف نماید و دل‏هایتان را استحکام دهد، و گام‏هایتان را به آن استوار و پا برجا کند».
  12. آیه ۱۲ این سوره می‌فرماید: «اذ یوحی ربّک الی الملائکه …»؛ «[یاد کن‏] هنگامى را که پروردگارت به فرشتگان وحى کرد که من با شما هستم، پس مؤمنان را [براى نبرد با دشمن‏] ثابت قدم دارید، [و] به زودى در دل کافران ترس مى‏اندازم. پس سرهایشان را در هم بکوبید و همه انگشتانشان را قطع کنید».
  13. آیه ۱۲ این سوره می‌فرماید: «ذلِکَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّه …»؛ «این [کیفر سخت‏] به سبب این است که آنان با خدا و پیامبرش دشمنى و مخالفت کردند و هر کس با خدا و پیامبرش دشمنى و مخالفت ورزد، پس [بداند که‏] یقیناً خدا سخت کیفر است».
  14. خداوند برای تأکید بیشتر، در آیه ۱۴ همین سوره خطاب به مشرکین می‎فرماید:: « ذلِکُمْ فَذُوقُوا …»؛ «این (مجازات دنیا) را بچشید و برای کافران مجازات آتش (در جهان دیگر) خواهد بود».
  15. آیه ۱۵ این سوره می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِذا لَقیتُم …»؛ «اى اهل ایمان! هنگامى که با کافران در حالى که بر ضد شما لشکرکشى مى‏کنند روبرو مى‏شوید، به آنان پشت نکنید [و نگریزید]».
  16. آیه ۱۶ این سوره می‌فرماید: «و من یولّهم یومئذ …»؛ «و هر کس در آن موقعیت به آنان پشت کند [و بگریزد]، سزاوار خشمى از سوى خدا شود و جایگاهش دوزخ است و دوزخ بازگشت‏گاه بدى است، مگر [اینکه گریزش براى انتخاب محلى دیگر] جهت ادامه نبرد بادشمن، یا پیوستن به گروهى [تازه نفس از مجاهدان براى حمله به دشمن‏] باشد».
  17. سپس خداوند برای اینکه مسلمانان از پیروزی در بدر مغرور نشوند، در آیه ۱۷ همین سوره می‎فرماید: «فلم تقتلوهم و لکنّ اللّه قتلهم…»؛ «[به کشتن دشمنان بر خود مبالید] شما آنان را نکشتید، بلکه خدا آنان را کشت. [اى پیامبر!] هنگامى که به سوى دشمنان تیر پرتاب کردى، تو پرتاب نکردى، بلکه خدا پرتاب کرد [تا آنان را هلاک کند] و مؤمنان را از سوى خود به آزمایشى نیکو بیازماید؛ زیرا خدا شنوا و دانا است».
  18. آیه ۱۸ این سوره می‌فرماید: «ذلِکُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ کَیْدِ الْکافِرینَ»؛ «[سرنوشت مؤمنان و کافران از] این [قرار است که دیدید]، و قطعاً خدا سست کننده نیرنگ کافران است».
  19. خداوند بزرگ در آیه ۱۹ بار دیگر اشاره به اختلاف بین گروهی از مسلمانان در مورد غنایم جنگ بدر می‎کند و حوادث جنگ بدر را یاد آوری نموده و می‎فرماید: «ان تستفتحوا فقد جاءکم الفتح …»؛ «[شما اى مشرکان!] اگر پیروزى [آیینِ حق‏] را مى‏خواستید، اینک پیروزى براى آیینِ حق آمد [پس به آن ایمان آورید]، و اگر [از دشمنى و مخالفت با خدا و رسول‏] بازایستید، براى شما بهتر است و اگر [به دشمنى و مخالفت‏] بازگردید، ما نیز [بر ضد شما] بازمى‏گردیم و هرگز جمعیت شما هر چند زیاد باشد، چیزى [از عذاب خدا] را از شما دفع نمى‏کند و یقیناً خدا با مؤمنان است».

 

کتاب‌نامه مقاله جنگ بدر

  1. قرآن
  2. ابن اثیر جزری: عز الدین أبی الحسن على بن محمد، أسد الغابه فى معرفه الصحابه، دار الفکر، بیروت، ۱۴۰۹ ق / ۱۹۸۹ م.
  3. ابن اثیر جزری: عز الدین أبی الحسن علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، دار صادر – دار بیروت، بیروت، ۱۳۸۵ ش / ۱۹۶۵م.
  4. ابن جوزى‏، عبد الرحمن بن على، المنتظم فى تاریخ الأمم و الملوک، المنتظم‏، تحقیق: عطا، محمد عبد القادر و عطا، مصطفى عبد القادر، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، بیروت، ۱۴۱۲ ق / ۱۹۹۲ م.
  5. ابن حجر، احمد بن على، الإصابه فى تمییز الصحابه، تحقیق: عبد الموجود، عادل احمد و معوض، على محمد، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۱۵ ق / ۱۹۹۵ م.
  6. ابن حزم‏، علی بن أحمد، جمهره أنساب العرب، تحقیق: لجنه من العلماء، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، بیروت، ۱۴۰۳ ق / ۱۹۸۳ م.
  7. ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبرى، تحقیق: عطا، محمد عبد القادر، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، بیروت، ۱۴۱۰ق / ۱۹۹۰ م.
  8. ابن عبد البر، یوسف بن عبد الله، الاستیعاب فى معرفه الأصحاب، تحقیق: البجاوى، على محمد، دار الجیل، چاپ اول، بیروت، ۱۴۱۲ ق / ۱۹۹۲ م.
  9. ابن هشام‏، عبد الملک بن هشام، السیره النبویه، تحقیق: السقا، مصطفى و الأبیارى، ابراهیم و شلبى، عبد الحفیظ، دار المعرفه، بیروت، بى تا.
  10. بکری، عبدالله بن عبد العزیز، معجم ما استعجم من اسماءالبلاد والمواضع، محقق: سقا، مصطفی، عالم الکتب، بیروت – لبنان، بی‌تا (کتابخانه دیجیتال نور).
  11. بلاذرى‏، أحمد بن یحیى، کتاب جمل من انساب الأشراف، تحقیق: زکار، سهیل و زرکلى، ریاض، دار الفکر، چاپ اول، بیروت، ۱۴۱۷ ق / ۱۹۹۶م.
  12. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حضرت آیه الله العظمی مکارم شیرازی.
  13. جعفریان، رسول، آثار اسلامی مکه و مدینه، مشعر، تهران، ۱۳۸۲ ش.
  14. جعفریان، رسول، سیره رسول خدا، دلیل، قم، اول، ۱۳۸۰ ش.
  15. جواد علی، المفصّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، دارالعلم للملایین، بیروت – لبنان، بی‌تا (کتابخانه دیجیتال نور).
  16. حسینی زبیدی، محمد مرتضى، تاج العروس من جواهر القاموس‏، محقق / مصحح: على، هلالى و سیرى، علی، دارالفکر، چاپ اول‏، بیروت، ۱۴۱۴ ق.
  17. زرگری نژاد، غلامحسین، تاریخ صدر اسلام، سمت، چاپ اول، تهران، ۱۳۷۸ ش.
  18. سایت پژوهشکده باقر العلوم (علیه السلام).
  19. سایت حوزه نت
  20. سیوطى، جلال الدین، الدر المنثور فى تفسیر المأثور، کتابخانه آیه الله مرعشى نجفى، قم، ۱۴۰۴ ق.
  21. طباطبایى، سید محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، قم، ۱۴۱۷ ق.
  22. طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، تحقیق و مقدمه: بلاغی، محمد جواد، انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم، تهران، ۱۳۷۲ ش.
  23. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق: ابراهیم، محمد أبو الفضل، دار التراث، چاپ دوم، بیروت، ۱۳۸۷ ق / ۱۹۶۷ م.
  24. علی‌، صالح‌ احمد، دولت رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، مترجم: انصاری، هادی، موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل البیت (علیهم السلام)، بی‌جا، بی‌تا (کتابخانه دیجیتال مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل بیت (علیهم السلام)).
  25. فخر رازى، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، دار احیاء التراث العربى، چاپ سوم، بیروت، ۱۴۲۰ ق.
  26. قمى، على بن ابراهیم، تفسیر قمى، تحقیق: موسوى جزایرى، سید طیب، دار الکتاب، چاپ چهارم، قم، ۱۳۶۷ ش.
  27. مسعودی، على بن الحسین، التنبیه و الإشراف، تصحیح: الصاوى، عبد الله اسماعیل، دار الصاوی، القاهره، بى تا؛ ( افست قم: مؤسسه نشر المنابع الثقافه الاسلامیه).
  28. منتظرالقائم، اصغر؛ تاریخ اسلام، دانشگاه اصفهان، چاپ اول، اصفهان، ۱۳۸۴ ش.
  29. واقدى‏، محمد بن عمر، کتاب المغازى، تحقیق: جونس، مارسدن، مؤسسه الأعلمى، چاپ دوم، بیروت، ۱۴۰۹ ق / ۱۹۸۹م.
  30. یعقوبى‏، احمد بن أبى یعقوب، تاریخ الیعقوبى، دار صادر، بیروت، بى تا.
  31. یوسفی غروی، محمد هادی، موسوعه التاریخ الاسلامی، مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول، قم، ۱۴۱۷ ق.

 

[۱]. مسعودی‏، على بن الحسین، التنبیه و الإشراف، تصحیح: الصاوى، عبد الله اسماعیل، ص ۲۰۴٫

[۲]. در اصطلاح اغلب تاریخ نویسان، غزوه به جنگ هایی گفته می‌شود که به فرماندهی شخص پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بوده است، ولی بقیه جنگ های زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) که آن حضرت در آن حضور نداشته «سریّه» یا «بعث» نامیده شده است.

[۳]. التنبیه و الإشراف‏، ص ۲۰۲؛ ابن جوزى‏، عبد الرحمن بن على، المنتظم فى تاریخ الأمم و الملوک، المنتظم‏، تحقیق: عطا، محمد عبد القادر و عطا، مصطفى عبد القادر، ج ۳، ص ۹۰؛ ابن اثیر، على بن ابى الکرم، الکامل فی التاریخ، ج ۲، ص ۱۱۲٫

[۴]. بلاذرى‏، أحمد بن یحیى، کتاب جمل من انساب الأشراف، تحقیق: زکار، سهیل و زرکلى، ریاض، ج ۱، ص ۳۴۰؛ واقدى‏، محمد بن عمر، کتاب المغازى، تحقیق: جونس، مارسدن، ج ۱، ص ۲۹۸٫

[۵]. ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبرى، تحقیق: عطا، محمد عبد القادر، ج۲، ص۴۶؛ کتاب المغازى، ج ۱، ص ۳۸۴؛ با اقتباس از سایت ویکی فقه.

[۶]. واقدى‏، محمد بن عمر، المغازى، تحقیق: جونس، مارسدن، ج ۱، ص ۳۸۴٫

[۷]. ابن عبد البر، یوسف بن عبد الله، الاستیعاب فى معرفه الأصحاب، تحقیق: البجاوى، على محمد، ج ۱، ص ۴۳؛ ابن اثیر، على بن محمد، أسد الغابه فى معرفه الصحابه، ج ۱، ص ۲۵؛ بلاذرى‏، أحمد بن یحیى، کتاب جمل من انساب الأشراف، تحقیق: زکار، سهیل و زرکلى، ریاض، ج ۱، ص ۲۹۳٫

[۸]. ابن حجر، احمد بن على، الإصابه فى تمییز الصحابه، تحقیق: عبد الموجود، عادل احمد و معوض، على محمد، ج ۳، ص ۴۷۸٫

[۹]. عکس‌های هوایی گوگل مپ.

[۱۰]. علی‌، صالح‌ احمد، دولت رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، مترجم: انصاری، هادی، ص ۲۱۲؛ جعفریان، رسول، آثار اسلامی مکه و مدینه، ص۳۹۳.

[۱۱]. ابن حزم‏، علی بن أحمد، جمهره أنساب العرب، تحقیق: لجنه من العلماء، ص ۱۱ و ۱۲٫

[۱۲]. حسینی زبیدی، محمد مرتضى، تاج العروس من جواهر القاموس‏، محقق / مصحح: على، هلالى و سیرى، علی، ج ۴، ص ۶۴٫

[۱۳].تپه ماسه‌ای یا تَلماسه (به انگلیسی: Dune) به تپه یا رشته‌ارتفاعات شنی که بر اثر وزش باد و جابجا شدن شن پدید آمده باشد گفته می‌شود.

[۱۴]. انفال، ۴۲٫

[۱۵]. بکری، عبدالله بن عبد العزیز، معجم ما استعجم من اسماءالبلاد والمواضع، محقق: سقا، مصطفی، ج ۱، ص ۲۳۱.

[۱۶]. علی، جواد، المفصّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۷، ص۳۷۱ و ۳۷۶ و ۳۷۷.

[۱۷]. واقدى، محمد بن عمر، کتاب المغازى، تحقیق: جونس، مارسدن، ج ۱، ص ۴۸٫

[۱۸]. سیوطى، جلال الدین، الدر المنثور فى تفسیر المأثور، ج ۳، ص ۱۶۶٫

[۱۹]. ابن هشام‏، عبدالملک بن هشام، السیره النبویه، تحقیق: السقا، مصطفى و الأبیارى، ابراهیم و شلبى، عبدالحفیظ، ج ۱، ص ۶۱۶٫

[۲۰]. ابن هشام‏، عبد الملک بن هشام، السیره النبویه، تحقیق: السقا، مصطفى و الأبیارى، ابراهیم و شلبى، عبد الحفیظ، ج ۱، ص ۴۷۷٫

[۲۱]. همان، ج ۱، ص ۴۷۷٫

[۲۲]. برگرفته از سایت حوزه نت.

[۲۳]. وَ إِذْ یَعِدُکُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَیْنِ أَنَّها لَکُمْ وَ تَوَدُّونَ أَنَّ غَیْرَ ذاتِ الشَّوْکَهِ تَکُونُ لَکُمْ وَ یُریدُ اللَّهُ أَنْ یُحِقَّ الْحَقَّ بِکَلِماتِهِ وَ یَقْطَعَ دابِرَ الْکافِرین؛ انفال، ۷٫

[۲۴]. قمى، على بن ابراهیم، تفسیر قمى، تحقیق: موسوى جزایرى، سید طیب، ج ۱، ص ۲۵۵ – ۲۶۶؛ (با تلخیص و در برخی از موارد با توضیح مختصر و با استفاده از پایگاه اطلاع رسانی دفتر حضرت آیه الله العظمی مکارم شیرازی).

[۲۵]. بقره، ۱۹۰٫

[۲۶]. حج، ۳۹ و ۴۰٫

[۲۷]. نساء، ۷۵٫

[۲۸]. توبه، ۱۳٫

[۲۹]. طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، تحقیق و مقدمه: بلاغی، محمد جواد، ج ۷، ص ۱۳۸٫

[۳۰]. همان.

[۳۱]. زرگری نژاد، غلامحسین، تاریخ صدر اسلام، ص ۳۶۹٫

[۳۲]. ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبرى، تحقیق: عطا، محمد عبد القادر، ج ۲، ص ۴٫

[۳۳]. . واقدى‏، محمد بن عمر، المغازى، تحقیق: جونس، مارسدن، ج ۱، ص ۱۰٫

[۳۴]. تاریخ صدر اسلام، ص ۳۶۷؛ «باید توجه داشت که در هر جنگ و قتالی کسب عنایم توسط پیروز میدان امری، کاملا پذیرفته شده است وکسی در این امر بحثی ندارد».

[۳۵]. حج، ۳۹٫

[۳۶]. همان، ۴۰٫

[۳۷]. یوسفی غروی، محمد هادی، موسوعه التاریخ الاسلامی، ج ۲، ص ۵۶۹٫

[۳۸]. تاریخ صدر اسلام، ص ۳۷۳٫

[۳۹]. منتظرالقائم، اصغر؛ تاریخ اسلام، ص ۱۳۹ و ۱۴۰٫

[۴۰]. یعقوبى‏، احمد بن أبى یعقوب، تاریخ الیعقوبى، ج ۲، ص ۲۸٫

[۴۱]. ابن هشام‏، عبد الملک بن هشام، السیره النبویه، تحقیق: السقا، مصطفى و الأبیارى، ابراهیم و شلبى، عبد الحفیظ، ج ۱، ص ۲۶۸٫

[۴۲]. همان، ج ۱، ص ۳۲۱٫

[۴۳]. ابن اثیر، على بن محمد، أسد الغابه فى معرفه الصحابه، ج ۵، ص ۲۴۸٫

[۴۴]. طباطبایى، سید محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، ج ۱۴، ص ۳۸۴٫

[۴۵]. جعفریان، رسول، سیره رسول خدا، ص ۴۶۰٫

[۴۶]. البلاذرى، ‏ أحمد بن یحیى، کتاب جمل من انساب الأشراف، تحقیق: زکار، سهیل و زرکلى، ریاض، ج ۱، ص  ۲۸۶٫

[۴۷]. مجمع البیان فى تفسیر القرآن، ج ۷، ص ۱۳۸٫

[۴۸]. المیزان فى تفسیر القرآن، ج ۲، ص ۶۰٫

[۴۹]. فخر رازى، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، ج ۱، ص ۲۹۵٫

[۵۰]. جعفریان، رسول، سیره رسول خدا، ص ۴۶۶٫

[۵۱]. الطبقات الکبرى، ج ۲، ص ۷؛ مسعودی، على بن الحسین، التنبیه و الإشراف، تصحیح: الصاوى، عبد الله اسماعیل، ص ۲۰۳٫

[۵۲]. السیره النبویه، ج ۱، ص ۶۰۲٫

[۵۳]. التنبیه و الإشراف، ص ۲۰۳٫

[۵۴]. السیره النبویه، ج ۱، ص ۶۰۲٫

[۵۵]. همان.

[۵۶]. المغازى، ج ۱، ص ۱۶٫

[۵۷]. السیره النبویه، ج ۱، ص ۶۰۲؛ ابن سعد می نویسد :«عبدالله و یارانش شک کردند که آیا ماه حرام است یا نه؟ ولی همان روز به کاروانیان حمله کردند»؛ الطبقات الکبرى، ج ۲، ص ۷؛ واقدی نیز می‌نویسد: «یکی گفت: نمی‌دانیم که امروز ماه حرام است یا نه، دیگری گفت: ما امروز را از ماه حرام می‌دانیم و نباید حرمت آن را بشکنیم، ولی آنها که خواسته‌های دنیا را می‌خواستند، بر کار غلبه کرده و جنگ را شروع کردند»؛ المغازى، ج ۱، ص ۱۶٫

[۵۸]. التنبیه و الإشراف، ص ۲۰۳٫

[۵۹]. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق: ابراهیم، محمد أبو الفضل، ج ۲، ص ۴۱۲ ؛ السیره النبویه، ج ۱، ص ۶۰۳٫

[۶۰]. السیره النبویه، ج ۱، ص ۶۰۳ و ۶۰۴؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج ۲، ص ۴۱۲٫

[۶۱]. سیره رسول خدا، ص ۴۶۶٫

[۶۲].منتظرالقائم، اصغر؛ تاریخ اسلام، ص ۱۲۹٫

[۶۳]. با بهره گیری از سایت پژوهشکده باقر العلوم (علیه السلام).

[۶۴]. واقدى، محمد بن عمر، کتاب المغازى، تحقیق: جونس، مارسدن، ج ۱، ص ۲۹؛ ابن هشام‏، عبدالملک بن هشام، السیره النبویه، تحقیق: السقا، مصطفى و الأبیارى، ابراهیم و شلبى، عبدالحفیظ، ج ۱، ص ۶۰۷٫

 








ثبت نظر


2 + = 8