دایره المعارف اسلام پدیا » کتاب‌ها و تألیفات امام علی (علیه السلام)
منوی اصلی

کتاب‌ها و تألیفات امام علی (علیه السلام)

تاریخ: ۰۳ بهمن ۱۳۹۷ در باب: امام علی(ع), بزرگان, تاریخ, سیره, معصومین

امام امیرالمؤمنین (علیه السلام) بر نوشتن توانا بود و به همین جهت کتاب‌ها و نوشته‌هایی را تألیف فرموده است. یکی از محققان معاصر می‌نویسد: کتاب‌های رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به املاء آن حضرت و خط امیرالمؤمنین (علیه السلام) است که نزد ائمه (علیهم السلام) ذخیره و حفظ شده و در آن، علوم رسالت و جمیع آن چه مردم به آن نیازمند هستند، وجود دارد.[۱] در ادامه به بعضی از تألیفات آن حضرت اشاره می شود:

  1. جامعه

ابوبصیر می‌گوید: خدمت امام صادق (علیه السلام) رسیده عرض‏ کردم: «قربانت گردم، مى‏خواهم از شما پرسشى خصوصى کنم، در این جا کسى هست که سخن مرا بشنود؟ بعد می‌گوید: امام پرده‏اى که میان او و اتاق دیگرى آویخته بود، بالا زد و سرى در آن کشید، سپس فرمود: اى ابا محمد، از هر چه خواهى بپرس. ابو بصیر می‌گوید، گفتم: قربانت گردم شیعیان مى‏گویند: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به على (علیه السلام) بابى از دانش آموخته که از آن هزار باب براى وى گشوده شده است؟ امام (علیه السلام) فرمود: اى ابا محمد، رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به على (علیه السلام) هزار باب آموخت که از هر باب آن هزار باب گشوده مى‏شد. می‌گوید، گفتم: به خدا علم این است. ساعتى[۲] آن حضرت سر انگشت به زمین زد و سپس فرمود: محققاً این علم است، ولى باز آن علم کامل و نهائى نیست و به راستى «جامعه» نزد ما است و مردم چه مى‏فهمند که جامعه چیست؟ می گوید، گفتم: قربانت، جامعه چیست؟ فرمود: دفترى است که هفتاد ذراع به ذراع رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، درازا دارد و به املاء آن حضرت است که از زبان خود بیان کرده و على (علیه السلام) به دست خود نوشته است. هر حلال و حرام و هر چه مورد نیاز مردم باشد در آن است، تا برسد به حکم جبران یک خراش در بدن. سپس دست بر من زد و فرمود: اى ابا محمد، به من اجازه مى‏دهى؟ می‌گوید، عرض کردم: قربانت شوم من در اختیار شما هستم، هر چه می‌خواهید بکنید، می گوید: آن حضرت دست مرا فشاری داد و فرمود: حتى جبران این عمل هم در آن ذکر شده و در این حال چهره خشمگینى داشت. ابو بصیر می‌گوید: گفتم: به خدا علم این است. فرمود: این هم علم است، ولى باز علم نهائى و کامل نیست و …».[۳]

  1. جفر

از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود: وای بر شما آیا می دانید جفر چیست؟ جفر پوست گوسفندی است که نه کوچک است و نه بزرگ، در آن به خط علی (علیه السلام) و املاء رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) جمیع نیازهای بشر حتی به اندازه جبران یک خراش سطحی در بدن، ذکر شده است.[۴]

  1. کتاب آداب أمیر المؤمنین (علیه السلام)

محمد بن مسلم از امام صادق (علیه السلام) روایتی را در باب نهی از قیاس از کتاب آداب أمیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل می‌کند. روایت این است: امام صادق (علیه السلام) فرمود: در کتاب آداب أمیر المؤمنین (علیه السلام) آمده است: لا تقیسوا الدین، فإن أمر الله لا یقاس، و سیأتی قوم یقیسون و هم أعداء الدین؛ در دین قیاس نکنید؛ زیرا امر الهی قابل قیاس نیست، و به زودی گروهی می آیند که قیاس می کنند و آنان دشمنان دین هستند.[۵]

  1. صحیفه الفرائض

مرحوم کلینی، روایاتی را در باب «ارث» کتاب کافی می آورد که در آنها امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) برای بیان احکام ارث به کتاب «صحیفه الفرائض» استشهاد نموده و تصریح نموده‌اند که این کتاب به املاء رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و خط و کتابت امیرالمؤمنین (علیه السلام) نوشته شده است.[۶]

  1. کتابی همراه با شمشیر

در منابعی که از کتاب‌های امام علی (علیه السلام) یاد شده، به چند کتاب‌ اشاره شده که وجه مشترک آنها، همراه بودن با شمشیر آن حضرت است. احتمال دارد این کتاب‌ها یکی یا متعدد باشند. این کتاب‌ها عبارتند از:

۵٫۱ صحیفه الدیات‏

مرحوم آقا بزرگ تهرانی در کتاب الذریعه می نگارد: این صحیفه به مولای ما امیرالمؤمنین (علیه السلام) اختصاص دارد و آن گونه که در اخبار آمده، آن را بر شمشیر مبارکش آویزان می کرد.[۷]

۵٫۲ کتاب فیه الرموز و الإشارات

أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ می‌گوید: امام صادق (علیه السلام) برای من حدیثی را بیان کرد که در غلاف دسته شمشیر علی (علیه السلام) صحیفه ای بود که امام (علیه السلام)، فرزندش امام حسن (علیه السلام) را صدا زده و این صحیفه را به همراه کاردی به ایشان داد و فرمود: آن را باز کن. امام حسن (علیه السلام) نتوانست آن را باز کند، پس خود حضرت آن را برای ایشان باز کرد. سپس به ایشان فرمود: آن را بخوان. امام حسن (علیه السلام) این گونه خواند: الف، باء، سین، لام، و همین طور حرفی بعد از حرفی را تلفظ نمود. سپس آن را پیچیده و به برادرش حسین (علیه السلام) داد. آن حضرت نیز نتوانست آن را باز کند، پس امام علی (علیه السلام) آن را برای ایشان گشود و فرمود: آن را بخوان. امام حسین (علیه السلام) نیز همان گونه خواند که امام حسن (علیه السلام) خوانده بود. سپس آن را پیچید و به محمد بن حنفیه داد. وی نیز نتوانست آن را باز کند. امام علی (علیه السلام) آن را برای او باز نمود و فرمود بخوان. او نتوانست چیزی از آن استخراج نماید؛ لذا امام (علیه السلام) آن را گرفته و پیچید و به بند شمشیر آویزان نمود. راوی می گوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: چه چیزی در آن صحیفه بود؟ فرمود: حرف هایی بود که هر حرفی هزار حرف را می گشاید. ابوبصیر می گوید: امام صادق (علیه السلام) فرمود: از آن حرف‌ها تا روز قیامت تنها دو حرف در دسترس مردم است.[۸]

۵٫۳ کتاب فی قِراب السیف

عالمان مسلمان از شیعه و سنی در کتاب های خود از طرق بسیار و متعدد نقل نموده اند که أمیر المؤمنین علی  بن أبی طالب (علیه السلام) فرمود: «نزد ما کتابی از رسول الله (صلی الله علیه و آله) نیست، مگر کتاب الهی؛ قرآن و کتابی در غلاف شمشیرم».[۹]

در صحیفه الرضا (علیه السلام) به سندهای خود تا امام على (علیه السلام) نقل شده که آن حضرت فرمود: دو کتاب از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به ارث بردم: یکى قرآن و دیگرى آن چه بر غلاف شمشیر من است. گفته شد: یا امیر المؤمنین، آن چه بر غلاف شمشیر تو است، چیست؟ فرمود: هر که جز قاتل خود را بکشد[۱۰] یا جز زننده خود را بزند لعنت خدا بر او است.[۱۱]

یکی از محققان معاصر روایات بسیاری درباره این کتاب امیرالمؤمنین (علیه السلام) از منابع مختلف ذکر نموده است.[۱۲]

  1. کتاب فی علوم قرآن

سید محسن امین می نویسد: امیرالمؤمنین (علیه السلام) کتابی نگاشته که در آن ۶۰ نوع از انواع علوم قرآنی قرار دارد و برای هر نوع مثالی جداگانه ذکر فرموده است و ما در مقدمات کتاب خود، سندمان به این نوشته حضرت را ذکر نمودیم.[۱۳] بعضی از محققان، این کتاب را منسوب به امام (علیه السلام) و راویان آن را سعد بن عبدالله، نعمانی، و سید شریف مرتضى معرفی نموده اند.[۱۴]

  1. کتاب السنن و القضایا و الاحکام

یکی از محققان درباره این کتاب می نویسد: کتاب بزرگی مشتمل بر ابواب علم و فقه شریعت مقدسه، و از جمله آنها قضاوت های امام (علیه السلام) در حوادث خاص است، و همان طور که از اسمش پیدا است در آن از سنن و آداب شرعیه و عبادات از طهارت، نماز، روزه، حج، زکات، قضاوت ها، حدود و دیات، و ابواب معاملات از خرید و فروش ها و غیر آنها ذکر شده است. این کتاب را جمعی از یاران امام (علیه السلام) –به صورت کامل یا بخشی از آن را- روایت کرده اند که عبارتند از: عمر فرزند امام علی (علیه السلام)، أبو رافع؛ غلام پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و مسؤول بیت المال امام علی (علیه السلام)، عبیدالله بن أبی رافع، علی بن أبی رافع، ربیعه بن سمیع، محمد بن قیس البجلی، یعلى بن مره الثقفی، حارث بن عبدالله الاعور الهمدانی، أصبغ بن نباته المجاشعی، عبدالله بن عباس، میثم بن یحیی التمار، عبیدالله بن الحر الکوفی الجعفی، و ظریف بن ناصح.[۱۵]

  1. کتاب العباده و الترغیب فیها

از امام صادق (علیه السلام) روایت شده: علی بن الحسین امام سجاد (علیهما السلام)، هرگاه کتاب امام علی (علیه السلام) را به دست می‌گرفت، در آن نگاه کرده و می فرمود: چه کسی طاقت این عبادات را دارد؟ امام صادق (علیه السلام) در ادامه فرمود: سپس (امام سجاد علیه السلام) به آن عبادات عمل می کرد. او هرگاه به نماز می‌ایستاد، رنگ چهره اش تغییر کرده به حدی که کاملا نمایان بود. احدی از فرزندان امیرالمؤمنین (علیه السلام) بعد از وی طاقت عمل آن حضرت را نداشت، مگر علی بن الحسین (علیهما السلام).[۱۶]

  1. «کتاب فی زکاه النعم».[۱۷]
  2. «کتاب فی أبواب الفقه».[۱۸]

 [۱]. احمدى میانجى، میرزا علی، مکاتیب الرسول (صلی الله علیه و آله)، ج ‏۲، ص ۱۰۶ و ۱۰۷٫

[۲]. منظور از ساعت؛ یک ساعت شصت دقیقه ای نیست، بلکه قطعه و لختی از زمان است. این مقدار از زمان، ممکن است چند ثانیه باشد.

[۳]. کلینى، محمد بن یعقوب، کافى، ترجمه‏: کمره‏اى‏، محمد باقر، ج ‏۲، ص ۲۳۴ و ۲۳۵‏.

[۴]. صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد (صلی الله علیه و آله و سلم)‏، محقق: کوچه باغى، محسن، ج ‏۱، ص ۱۵۵٫

[۵]. برقى، احمد بن محمد، المحاسن، محقق/ مصحح: محدث، جلال الدین، ج ۱، ص ۲۱۵؛ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، محقق: گروه پژوهش مؤسسه آل البیت (علیهم السلام)، ج ‏۲۷، ص ۵۲؛ مکاتیب الرسول (صلّى الله علیه و آله)، ج ‏۲، ص ۷۶٫

[۶]. ر.ک: کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی‏، محقق و مصحح: غفارى، على‌اکبر و آخوندى، محمد، ج ۷، ص ۸۱، ۹۴، ۹۵، ۹۸، ج ۱۳، ص ۵۳۰، ۵۶۱ – ۵۶۴، ۵۷۰؛ آقابزرگ تهرانى، محمد محسن، الذریعه إلى تصانیف الشیعه، گردآورنده: حسینى، احمد بن محمد، ج ۲، ص ۱۶۲؛ امین عاملى، سید محسن، أعیان الشیعه، ج ‏۱، ص ۵۳۹٫

[۷]. الذریعه إلى تصانیف الشیعه، ج ‏۱۵، ص ۱۷؛ ج ۲، ص ۱۶۲٫

[۸]. مفید، محمد بن محمد، الإختصاص، محقق/ مصحح: غفارى، على اکبر و محرمى زرندى، محمود، ص ۲۸۴؛ مکاتیب الرسول (صلی الله علیه و آله)، ج ‏۲، ص ۸۴٫

[۹]. مکاتیب الرسول (صلی الله علیه و آله)، ج ‏۲، ص ۱۰۶ و ۱۰۷٫

[۱۰]. منظور، قتل قاتل، توسط ولی مقتول است.

[۱۱]. امام رضا (علیه السلام)، على بن موسى، صحیفه الإمام الرضا (علیه السلام)‏، محقق / مصحح: نجف، محمد مهدى، ص ۷۱‏.‏

[۱۲]. ر.ک: مکاتیب الرسول (صلی الله علیه و آله)، ج ‏۲، ص ۱۰۶ – ۱۳۳؛ ابن ابى الحدید، عبدالحمید بن هبهالله‏، شرح نهج البلاغه، محقق/ مصحح: ابراهیم، محمد ابوالفضل، ج ‏۴، ص ۷۵٫

[۱۳]. أعیان الشیعه، ج ‏۱، ص ۵۳۹؛ حسینی جلالی، محمدرضا، تدوین السنه الشریفه، ص ۱۳۷٫

[۱۴]. مکاتیب الرسول (صلی الله علیه و آله)، ج ‏۱، ص ۴۲۵٫ همچنین ر.ک: تدوین السنه الشریفه، ص ۱۳۷ و ۱۳۸٫

[۱۵]. تدوین السنه الشریفه، ص ۱۳۸ – ۱۴۲؛ همچنین ر.ک: مکاتیب الرسول (صلی الله علیه و آله)، ج ‏۱، ص ۴۲۶٫

[۱۶]. همان، ج ‏۲، ص ۶۵٫

[۱۷]. أعیان الشیعه، ج ‏۱، ص ۵۳۹٫

[۱۸]. همان.




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


+ 1 = 3