دایره المعارف اسلام پدیا » دعاها و  مناجات‌های امام علی (علیه السلام)
منوی اصلی

دعاها و  مناجات‌های امام علی (علیه السلام)

تاریخ: ۰۷ بهمن ۱۳۹۷ در باب: امام علی(ع), بزرگان, تاریخ, سیره, معصومین

یکی دیگر از آثار به‌جا مانده از امیرالمؤمنین (علیه السلام)؛ دعاها و مناجات‌های آن حضرت است؛ چرا که از ویژگی‌های برجسته امام علی (علیه السلام) دعا و مناجات با پروردگار عالم بود. آن حضرت چنان در این امر پیش رفته بود که حالت غشوه و دهشت به آن حضرت دست می داد. بعضی از دعاها و مناجات‌های آن امام همام، در ادامه نقل می شود.

الف. دعاها

  1. دعای کمیل

دعای کمیل دعایی از حضرت علی (علیه السلام) است که کمیل بن زیاد نخعی[۱] از یاران خاص امام، آن را از ایشان روایت کرده و به همین جهت به دعای کمیل مشهور شده است.

این دعا دارای مضامین بلند و متعالی در شناخت خداوند و درخواست بخشش گناهان است. علامه مجلسی دعای کمیل را بهترینِ دعاها دانسته است.[۲] این دعا از دعاهای رایجی است که شیعیان در شب نیمه شعبان و شب‌های جمعه می‌خوانند.

منبع دعای کمیل، کتاب مصباح المتهجد شیخ طوسی است. شیخ طوسی این دعا را به نام دعای خضر در ضمن اعمال ماه شعبان آورده است. وی می‌گوید: «روایت شده که کمیل بن زیاد نخعی، امیرالمؤمنین (علیه السلام) را دید که در شب نیمه ماه شعبان در حال سجده این دعا را می‌خواند»، سپس دعای مشهور کمیل را نقل می‌کند.[۳]

سید بن طاووس در کتاب اقبال الاعمال بعد از این که کلام شیخ طوسی در مصباح المتهجد را می‌آورد، روایت دیگری را نقل می‌کند که کمیل بن زیاد می‌گوید: «روزی با مولای خود، امیرالمؤمنین (علیه السلام) در مسجد بصره نشسته بودم و جمعی از اصحاب حضرت هم حضور داشتند. از حضرت سؤال شد که معنای این آیه که خدا می‌فرماید: «فِیهَا یفْرَقُ کلُّ أَمْرٍ حَکیمٍ»؛[۴] «در آن شب هر امرى بر اساس حکمت (الهى) تدبیر و جدا مى‏گردد»، چیست؟ حضرت فرمودند: آن شب نیمه شعبان است. سوگند به کسی که جان علی در دست قدرت او است، هیچ بنده‌ای نیست جز این که تمام آن چه از نیکی و بدی تا نیمه شعبان سال آینده بر او می‌گذرد، در شب نیمه شعبان برایش تقسیم می‌شود. هر بنده‌ای که آن شب را به عبادت احیا کند و دعای خضر (علیه السلام) را بخواند، دعای او مستجاب می‌شود.

کمیل می‌گوید: وقتی که حضرت به منزل خود رفتند، شب هنگام خدمت آن بزرگوار رسیدم. حضرت فرمودند: برای چه کاری آمده‌ای؟ عرض کردم به طلب دعای خضر آمده‌ام. امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: ‌ای کمیل، اگر این دعا را حفظ کردی هر شب جمعه یا هر ماه و یا سالی یکبار و یا لااقل در تمام عمر یک مرتبه بخوان، تا امور تو کفایت شود. خداوند تو را یاری می‌کند، روزی تو زیاد می‌شود و البته از مغفرت هم محروم نخواهی شد. ای کمیل، طول مدتی که تو با ما مصاحب هستی، موجب شده که تو را به چنین نعمت و کرامتی سرافراز گردانیم.‌ ای کمیل بنویس: اللهم انی اسئلک برحمتک…».[۵]

  1. دعای سریع الاجابه

معاویه بن عمار می‌گوید: حضرت صادق (علیه السلام) بدون سخن و پرسشى به من فرمود: اى معاویه، آیا نمی‌دانى که مردى خدمت امیرالمؤمنین (علیه السلام) آمد و از این که اجابت دعایش دیر شده بود به آن حضرت شکایت کرد؟ پس آن حضرت به او فرمود: چرا دعاى سریع الاجابه؛ (دعائى که زود به اجابت می‌رسد) را نخواندى؟ آن مرد عرض کرد: آن دعا کدام است؟ حضرت فرمود: بگو: «اللّهمّ! إنّی أسألک باسمک العظیم الأعظم، الأجلّ الأکرم، المخزون المکنون، النّور الحقّ، البرهان المبین، الّذی هو نور مع نور، و نور من نور، و نور فی نور، و نور على نور، و نور فوق کلّ نور، و نور یضی‏ء به کلّ ظلمه، و یکسر به کلّ شدّه و کلّ شیطان مرید، و کلّ جبّار عنید، لا تقرّ به أرض، و لا تقوم به سماء، و یأمن به کلّ خائف، و یبطل به سحر کلّ ساحر، و بغی کلّ باغ، و حسد کلّ حاسد، و یتصدّع لعظمته البرّ و البحر، و یستقلّ به الفلک حین یتکلّم به الملک، فلا یکون للموج علیه سبیل، و هو اسمک الأعظم الأعظم، الأجلّ الأجلّ، النّور الأکبر الّذی سمّیت به نفسک، و استویت به على عرشک، و أتوجّه إلیک بمحمّد و أهل بیته، أسألک بک و بهم أن تصلّی على محمّد و آل محمّد و ان تفعل بى کذا و کذا»، و به جاى «کذا و کذا» حاجت خود را ذکر کن.[۶]

  1. دعای مغفرت

امیرالمؤمنین امام علی (علیه السلام) در حال طواف خانه خدا به مردی برخورد که پرده کعبه را گرفته و این دعا را می خواند: «یَا مَنْ لَا یَشْغَلُهُ سَمْعٌ عَنْ سَمْعٍ یَا مَنْ لَا یُغَلِّطُهُ السَّائِلُونَ‏ یَا مَنْ لَا یُبْرِمُهُ إِلْحَاحُ الْمُلِحِّینَ أَذِقْنِی بَرْدَ عَفْوِکَ وَ حَلَاوَهَ رَحْمَتِکَ». امام (علیه السلام) به او فرمود: این دعای شما است؟ آن شخص عرض کرد: آیا آن را شنیدی؟ حضرت فرمود: بله. آن مرد گفت: این دعا را بعد از هر نماز بخوان، به خدا قسم، هیچ یک از مؤمنان بعد از نماز این دعا را نمی خواند، مگر آن که خداوند گناهان او را می بخشد، هر چند به تعداد ستارگان آسمان و قطره های باران و سنگ‌های ریز زمین و رطوبت آن باشد. امیرالمؤمنین (علیه السلام) به او فرمود: علم این مطلب نزد من است و خداوند وسعت دهنده و کریم است. آن مرد که جناب خضر (علیه السلام) بود به حضرت امیر (علیه السلام) عرض کرد: به خدا سوگند راست گفتی ای امیر مؤمنان «و برتر از هر صاحب علمى، عالمى است[۷]».[۸]

  1. دعای جامع دنیا و آخرت

حمّاد بن إبراهیم نقل نموده: امام علی بن أبی‌طالب (علیه السّلام)، دنیا و آخرت را در ۵ کلمه جمع نموده است. آن حضرت چنین دعا می کرد: «اللّهمّ إنّی أسألک من الدنیا و ما فیها ما أسدّد به لسانی، و أحصن به فرجی، و أؤدی به أمانتی، و أصل به رحمی، و اتجر به لآخرتی؛[۹] خدایا از تو درخواست می کنم از دنیا و آن چه در آن است، آن مقدار به من عطا کنی که با آن زبان خود را حفظ نموده، دامن خود را حفظ نمایم، امانت خود را ادا نمایم، صله رحم انجام دهم، و به سبب آن برای آخرتم تجارت نمایم».

  1. دعای استغفار

روزی امام علی (علیه السلام) بالای منبر رفت تا برای طلب باران دعا نماید. پس چیزی غیر از استغفار از ایشان شنیده نشد. به آن حضرت اعتراض کردند. فرمود: آیا نشنیده اید کلام الهی را: «فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفَّاراً، یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً، وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنَّاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهاراً»؛[۱۰] «به آنها گفتم: از پروردگار خویش آمرزش بطلبید که او بسیار آمرزنده است. تا باران‌هاى پربرکت آسمان را پى در پى بر شما فرستد، و شما را با اموال و فرزندان فراوان کمک کند و باغ‌هاى سرسبز و نهرهاى جارى در اختیارتان قرار دهد». سپس آن حضرت (علیه السّلام) فرمود: و کدام دعا بهتر و با برکت تر از از استغفار در دنیا و آخرت وجود دارد؟.[۱۱]

ب. مناجات‌ها

بعضی از مناجات‌های آن امام همام عبارت است از:

  1. «اللَّهُمَّ إِنِّی عَبْدُکَ وَ وَلِیُّکَ اخْتَرْتَنِی وَ ارْتَضَیْتَنِی وَ رَفَعْتَنِی وَ کَرَّمْتَنِی بِمَا أَوْرَثْتَنِی مِنْ مَقَامِ أَصْفِیَائِکَ وَ خِلَافَهِ أَوْلِیَائِکَ وَ أَغْنَیْتَنِی وَ أَفْقَرْتَ النَّاسَ فِی دِینِهِمْ‏ وَ دُنْیَاهُمْ إِلَیَّ وَ أَعْزَزْتَنِی وَ أَذْلَلْتَ الْعِبَادَ إِلَیَّ وَ أَسْکَنْتَ قَلْبِی نُورَکَ وَ لَمْ تُحْوِجْنِی إِلَى غَیْرِکَ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیَّ وَ أَنْعَمْتَ بِی وَ لَمْ تَجْعَلْ مِنْهُ عَلَیَّ لِأَحَدٍ سِوَاکَ وَ أَقَمْتَنِی لِإِحْیَاءِ حَقِّکَ وَ الشَّهَادَهِ عَلَى خَلْقِکَ وَ أَنْ لَا أَرْضَى وَ لَا أَسْخَطَ إِلَّا لِرِضَاکَ وَ سَخَطِکَ وَ لَا أَقُولَ إِلَّا حَقّاً وَ لَا أَنْطِقَ إِلَّا صِدْقا».[۱۲]
  2. از برجسته ترین مناجات های امام (علیه السلام) مناجاتی کوتاه با تعابیری عالی است:

«إِلَهِی کَفَى لِی عِزّاً أَنْ أَکُونَ لَکَ عَبْداً وَ کَفَى بِی فَخْراً أَنْ تَکُونَ لِی رَبّاً أَنْتَ کَمَا أُحِبُّ فَاجْعَلْنِی کَمَا تُحِب‏»؛[۱۳] «خدایا این عزت و سربلندی برای من کافی است که بنده تو باشم، و این فخر و شرافت برای من کافی است که تو پروردگار من باشی، تو آن گونه هستی که من دوست دارم، پس مرا نیز آن گونه قرار ده که تو دوست داری».

  1. یکی دیگر از مناجات‌هایی که بر شدت تعلق و حب و ایمان امام (علیه السلام) به پروردگار عالم دلالت دارد، مناجات مسجد کوفه است:

«اللّهمّ إنّی أسألک الأمان یَوْمَ لا یَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ، و أسألک الأمان یَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى‏ یَدَیْهِ یَقُولُ یا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلًا…»؛[۱۴]«خدایا از تو امنیت و پناه می خواهم درباره روزى که هیچ مال و فرزندى سود نمى‏دهد، مگر کسى که دلى پاک به سوى خدا بیاورد. و از تو امنیت و پناه می خواهم درباره روزى که ستمکار دست‌هاى خود را مى‏گَزد [و] مى‏گوید: «اى کاش با پیامبر راهى برمى‏گرفتم».

 [۱]. کمیل بن زیاد بن نهیک نخعی از قبیله نخع، از تابعین و از یاران خاص امام علی (علیه السلام) و امام حسن (علیه السلام) است. او از جمله شیعیانی است که در روزهای اول خلافت حضرت علی (علیه السلام) با ایشان بیعت کرد و در جنگ‌های امام علی (علیه السلام)، از جمله صفین حضور داشت. وی را صاحب سرّ امیرالمومنین (علیه السلام) نیز می‌دانند. کمیل در سال ۸۲ ق به دستور حجاج بن یوسف ثقفی به شهادت رسید.

[۲]. مجلسی‏، محمد باقر، زاد المعاد، مترجم: اعلمى، علاء الدین، ص ۶۰‏.

[۳]. طوسى، محمد بن الحسن، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، ج ‏۲، ص ۸۴۴٫‏

[۴]. دخان، ۴٫

[۵]. سید بن طاووس، سید رضی الدین، الإقبال بالأعمال الحسنه فیما یعمل مره فی السنه (ط-القدیمه)، ج ‏۲، ص ۷۰۶؛ «ویکی شیعه» با اندکی تصرف.

[۶]. کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی‏، محقق و مصحح: غفارى، على‌اکبر و آخوندى، محمد، ج ۲، ص ۵۸۲ و ۵۸۳؛ شریف قَرشى، باقر، موسوعه الإمام أمیر المؤمنین على بن أبى طالب (علیه السلام)، ج ‏۴، ص ۱۹٫

[۷]. یوسف، ۷۶٫

[۸]. مفید، محمد بن محمد، الأمالی، محقق و مصحح: استاد ولى، حسین و غفارى، على اکبر، ص ۹۲؛ ر.ک: حمویی جوینی شافعى، ابراهیم بن محمد، فرائد السمطین فی فضائل المرتضى و البتول و السبطین و الأئمه من ذریتهم (علیهم السلام)، ج ‏۱، ص ۴۱۵٫

[۹]. زرندى حنفى، محمد بن یوسف، نظم درر السمطین فی فضائل المصطفى و المرتضى و البتول و السبطین (علیهم السلام‏)، ص ۲۱۳٫‏‏

[۱۰]. نوح، ۱۰ – ۱۲٫

[۱۱]. نورى، میرزا حسین،‌ مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، محقق: گروه پژوهش مؤسسه آل البیت (علیهم السلام)، ج ‏۶، ص ۱۸۵؛ علامه تسترى (شوشتری)، محمد تقی، قضاء أمیرالمؤمنین على بن أبى‌طالب (علیهما السلام)، ص ۲۰۰‏.

[۱۲]. ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، ج ‏۲، ص ۱۱۹٫

[۱۳]. صدوق، محمد بن على، الخصال‏، محقق: غفارى، على اکبر، ج ‏۲، ص ۴۲۰٫

[۱۴]. ابن مشهدى، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، محقق و مصحح: قیومى اصفهانى، جواد، ص ۱۷۳ – ۱۷۶٫




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


+ 9 = 12