دایره المعارف اسلام پدیا » آثار اقتصادی امام علی (علیه السلام)
منوی اصلی

آثار اقتصادی امام علی (علیه السلام)

تاریخ: ۱۰ بهمن ۱۳۹۷ در باب: امام علی(ع), بزرگان, تاریخ, سیره, معصومین

بعضی از آثار اقتصادی امام علی (علیه السلام) عبارتند از:

  1. آبار علی

آبار جمع بِئْر به معنای چاه است. آبار علی در اصطلاح، نام منطقه‌ای است در ۷ یا ۹ کیلومتری (۶ یا ۷ میلی) جنوب شهر مدینه، در وادی عقیق و دامنه غربی کوه عیر که نزدیک ذوالحلیفه[۱] و بر راه مکه قرار دارد و دارای چاه‌های آب منسوب به امام علی‌ بن ابی‌طالب (علیهما‌السلام)، و نخلستان‌های فراوان است.

در کتاب‌های مناسک حج و آثار فقهی شیعه و اهل‌سنت از آن با الفاظ اَبیار و آبیار علی نیز یاد شده است. بسیاری از نویسندگان اهل‌سنت از قرن نهم هجری به بعد، آبار علی و ذوالحلیفه و مسجد شجره را نام یک مکان و میقات مردم مدینه برای احرام دانسته‌اند.

درباره نسبت این مکان به امیرمؤمنان علی (علیه‌السلام) سه دیدگاه وجود دارد:

  1. این چاه‌ها پیش از هجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) به مدینه وجود داشته و امیرمؤمنان علی (علیه ‌السلام) به فرمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در کنار این چاه‌ها با قبایلی از جنیان جنگیده و آنان را به سختی شکست داده است. منابع اهل‌سنت با نقل فشرده این مطلب، آن را باور عوام دانسته و بر نادرستی‌اش تأکید کرده‌اند.[۲]
  2. امام علی (علیه السلام) این چاه‌ها را حفر کرده است. در منابع اهل‌سنت، بکری دمیاطی شافعی این قول را از «بجیرمی»، نقل نموده است.[۳]
  3. امیرمؤمنان (علیه السلام) در روزگار خانه‌نشینی، چندین حلقه چاه احداث و وقف حج‌گزاران و مردم کرد که امروز هم در اطراف مدینه به نام آبار علی معروف‌ است. این سخن از برخی نویسندگان معاصر شیعه است که سند گفتارشان را ذکر نکرده و گویا صرفاً استنباط خود را نوشته‌اند.[۴]

یکی از علمای معاصر اهل‌سنت در مصر، در خطبه نماز جمعه سال ۲۰۰۶ م، آبارعلی میقات حجاج در مدینه را منسوب به علی بن دینار، سلطان دارفور در جنوب سودان، دانسته و نسبت آن به علی بن ابی‌طالب (علیهما السلام) را نادرست خوانده است. به گفته وی، علی بن دینار در سال ۱۸۹۸ م/ ۱۳۱۵ ق، در سفر حج، چاه‌های آب ذوالحلیفه را بازسازی و دایر کرد و از آن پس این منطقه به نام او آبارعلی خوانده شد.[۵] در پاسخ به ادعای وی، برخی از دانشمندان مقالاتی مستند و مستدل ارائه کرده‌اند.[۶]

افزون بر این پاسخ‌ها، مستنداتی استوار بر انتساب این چاه‌ها به علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) وجود دارد. در منابع بسیاری از اهل‌سنت، طی قرون و اعصار از این منطقه به ویژه از محل میقات به عنوان بئر، اَبیار یا آبارعلی یاد شده است. ابن تیمیه (م ۷۲۸ ق)، ابن حجر عسقلانی (م ۸۵۲ ق) و بسیاری منابع دیگر پیش از سفر حج علی بن دینار در سال ۱۳۱۵ق، از این منطقه با عنوان بئر یا آبار علی نام برده‌اند. بنابراین، سخن آن خطیب اهل‌سنت در نقدِ نسبت این منطقه به علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) از تحقیق و انصاف دور است.[۷]

  1. منطقه «ینْبُع»

به گفته یاقوت حموی، «ینبع» منطقه ای بین مکه و مدینه است که دارای درخت نخل و آب و زراعت است و علی بن ابی‌طالب (علیهما السلام) آن را وقف نموده و متولی آن، فرزندانش می باشند… . از امام جعفر صادق (علیه السلام) روایت شده که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) این منطقه را به امام علی (علیه السلام) داده است.[۸]

سمهودی می نویسد: ینبع، از نواحی اطراف مدینه است که به جهت کثرت چشمه هایی که داشته به ینبع نامیده شده، و از عمار یاسر (رحمه الله) نقل شده که پیامبر (صلی الله علیه و آله) این منطقه را به علی (علیه السلام) واگذار نموده، و اموال علی (علیه السلام) در این منطقه، چشمه هایی بوده که آنها را صدقه داده است.[۹]

در سند صدقات على بن ابى طالب (علیه السّلام) چنین آمده است: این اموالى در منطقه ینبع است که على براى کسب‏ خشنودى خداوند وقف کرده است. محصول آن از گندم، جو، فرآورده‏هاى نخل، مویز و حنا حدود چهار هزار شتر بار است. اینها براى روزى است که چهره‏هایى سیاه مى‏شود (روز قیامت)، و به طور قطعى صدقه در راه خداوند است که نه فروخته و نه بخشیده مى‏شود و نه به میراث برده مى‏شود. [۱۰]

نقل شده: على (علیه السّلام) دو چشمه (در منطقه ینبع) را که به دست خویش پدید آورده بود، وقف فرمود.[۱۱]

در وصیت امام على (علیه السّلام) درباره منطقه ینبع ذکر شده: «رباح» و «جبیر» و «ابو نیزر»[۱۲] در مزرعه کار خواهند کرد و همه دارایى من در ینبع براى همه مؤمنان از آغاز تا پایان وقف است که خداى متعال به لطف خود با این کار مرا به بهشت برد و در آن روز که برخى از چهره‏ها سپید مى‏شود، آتش را از چهره من و چهره مرا از آتش برکنار دارد. [۱۳]

همچنین در وصیت آن حضرت آمده است: این دستورى است که على بن ابى‌طالب درباره دارایى خود به آن فرمان مى‏دهد، ینبع را به صورت وقف و صدقه قرار مى‏دهد و در این کار فقط راه و خشنودى خدا را مى‏جوید. درآمد ینبع در راه خدا و براى هر کار خیر، چه‏ جنگ و چه صلح و (برای) سپاهیان و ارحام دور و نزدیک هزینه شود و هرگز فروخته و به میراث برده نخواهد شد. همه متعلقات من در ینبع در حکم وقف و صدقه است، جز آن که اگر براى من حادثه ای پیش آمد (از دار دنیا رفتم)، سه تن از بردگانم؛ یعنی رباح، ابونیزر و جبیر، آزاد و از وابستگان من خواهند بود و هیچ ‏کس را بر ایشان اختیارى نیست. آنان باید پنج سال در مزرعه ینبع کار کنند و هزینه خود و خانواده‏شان را از درآمد آن بردارند، این فرمانى است که درباره دارایى‏هاى خود در ینبع مى‏دهم و از این پس چه زنده باشم و چه بمیرم، وقف قطعى است.[۱۴]

[۱]. نام منطقه‌ای در جنوب مدینه و میقات (محل مُحرم‌شدن) حاجیان و عمره‌گزارانی است که از مسیر مدینه به مکه می‌روند.

[۲]. ابن نجیم المصری، زین الدین بن إبراهیم، البحر الرائق شرح کنز الدقائق، ج ۲، ص ۳۴۱؛ حصکفی حنفی، علاء الدین محمد بن علی، الدر المختار شرح تنویر الأبصار و جامع البحار، محقق: إبراهیم، عبدالمنعم خلیل، ج ۱، ص ۱۵۷؛ أبو الفداء، إسماعیل بن محمد، کشف الخفاء و مزیل الإلباس، تحقیق: هنداوی، عبدالحمید بن أحمد، ج ۲، ص ۵۱۴٫

[۳]. البکری الدمیاطی، أبوبکر بن محمد شطا، إعانه الطالبین على حل ألفاظ فتح المعین، ج ۲، ص ۳۴۱٫

[۴]. الله‌اکبری، محمد، دانشنامه حج و حرمین شریفین، مدخل آبار علی، به نقل از ابطحی، سید محمد علی، مناسک حج و عمره، ص ۵۴ و ۵۵؛ عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، چهارده نور پاک، ج ۱۲، ص ۱۶۷۱٫

[۵]. ر.ک: سایت پژوهشکده حج و زیارت، دانشنامه حج و حرمین شریفین، مدخل آبار علی.

[۶]. ر.ک: همان.

[۷]. ر.ک: همان.

[۸]. حموى بغدادى، یاقوت بن عبد الله، معجم البلدان، ج ‏۵، ص ۴۵۰٫

[۹]. السمهودی، نورالدین على بن أحمد، وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفى، ج ۴، ص ۱۶۶٫

[۱۰]. ابن ابى الدنیا، عبدالله بن محمد، مقتل امیر المؤمنین، مترجم: مهدوى دامغانى‏، محمود، ص ۷۸ و ۷۹٫

[۱۱]. همان، ص ۷۹٫

[۱۲]. غلامان امام علی (علیه السلام).

[۱۳]. مقتل امیر المؤمنین، ص ۷۹٫

[۱۴]. همان، ص ۷۴ و ۷۵٫




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


+ 1 = 2