دایره المعارف اسلام پدیا » فلسفه کنیه‌های امام علی (علیه السلام)
منوی اصلی

فلسفه کنیه‌های امام علی (علیه السلام)

تاریخ: ۱۷ دی ۱۳۹۷ در باب: امام علی(ع), بزرگان, تاریخ, تاریخ اسلام, تاریخ بزرگان, تاریخ شخصیت ها, سیره, معصومین

فلسفه بعضی از کنیه‌های امام علی (علیه السلام) عبارت است از:

  1. ابو الحسن.[۱]

کنیه مشهور امام علی (علیه السلام) همین کنیه است[۲] و به این جهت که آن حضرت، پدر امام حسن مجتبی (علیه السلام) بوده، به ایشان اطلاق می شود.

امام علی (علیه السلام) مى‏فرمود: «منم ابو الحسن القَرم».[۳] قرم؛ یعنى سید و سالار معظّم[۴] و مقدم در رأی و نظر.[۵]

  1. ابو الحسین.[۶]

این کنیه از آن جهت که آن حضرت، پدر امام حسین (علیه السلام) بوده، به ایشان گفته می شود. امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: «تا زمانی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) زنده بود، حسن و حسین به آن حضرت پدر می‌گفتند و به من پدر نمی‌گفتند، بلکه خطاب حسن به من «اباالحسین» و خطاب حسین، «اباالحسن» بود».[۷] نقل شده: وقتی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رحلت فرمود، آن گاه امام علی (علیه السلام) را پدر صدا می‌زدند.[۸]

  1. أبوالحسنین.[۹]

این کنیه به دلیل این که ایشان پدر امام حسن و امام حسین (علیهم السلام) بوده، گفته می شود.

  1. أبو الریحانتین.[۱۰]

این کنیه ابتدا از فرمایش پیامبر (صلّى اللّه علیه و آله) در حقّ دو نواده خویش، امام حسن و امام حسین (علیهما السلام)، نشأت مى‏گیرد که فرمود: «الحسن و الحسین هما ریحانتاى من الدّنیا»؛[۱۱] «حسن و حسین، این دو، دو گل خوشبوى من از این جهان هستند». آن گاه پیامبر (صلی الله علیه و آله)، پدرشان، یعنى على (علیه السّلام) را، کنیه «أبو الرّیحانتین» [پدر دو گل خوشبو‏] داد و به او فرمود: «سلام علیک، یا أبا الرّیحانتین أوصیک بریحانتىّ من الدّنیا …»؛[۱۲] «سلام بر تو، اى أبو الرّیحانتین! تو را به دو گل خوشبوى خود از این جهان سفارش مى‏کنم؛ …».

  1. أَبُو شَبَّرَ.[۱۳]

وجه این کنیه و کنیه بعدی آن است که «شَبّر» و «شَبیر» نام فرزندان حضرت هارون (علیه السلام) بوده که معنای آن به عربی حسن و حسین می باشد.[۱۴]

  1. أَبُو شَبِیرٍ.[۱۵]
  2. أَبُو النُّورِ.[۱۶]

احتمال دارد این کنیه به جهت آن که امامان معصوم (علیهم السلام) نور الهی اند،[۱۷] و امیرالمؤمنین (علیه السلام) پدر آنها است، بر آن حضرت نهاده شده باشد.

  1. أَبُو النُّورَین‏.[۱۸]

مراد از این کنیه آن است که امام علی (علیه السلام)، پدر دو نور؛ یعنی امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) بوده است.

  1. أَبُو السِّبْطَینِ.[۱۹]

این کنیه را بنا بر نقل بعضی روایات، خداوند متعال[۲۰] و بنا بر نقل روایتی دیگر، پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر آن حضرت نهاده[۲۱] و معنای آن «پدر دو سبط؛ یعنی پدر دو نوه پیامبر (صلی الله علیه و آله)؛ امام حسن و امام حسین (علیهما السلام)» است.

  1. أَبُو الْأَئِمَّهِ.[۲۲]

این کنیه به جهت آن که امیرالمؤمنین (علیه السلام)، پدر امامان معصوم بعد از خود است، بر آن حضرت اطلاق می شود.

  1. ابو القاسِم.[۲۳]

از محمّد بن حنفیه نقل شده: در جنگ جمل علی بن ابی‌طالب (علیهما السلام) را دیدم که کنیه ابوالقاسم بر او نهاده شد.[۲۴] احتمال دارد این کنیه به این دلیل باشد که آن حضرت قسیم الجنه و النار (تقسیم کننده بهشت و جهنم) است،[۲۵] و عرب به کسی که صاحب صفتی باشد، با افزودن «اب» یا «ام» به ابتدای آن صفت، وی را مخاطب قرار می دهد.

  1. أبو قَصم.[۲۶]

«قصم»؛ به معنای شکستن همراه با جدا شدن است.[۲۷]

در تاریخ نقل شده است: (در جنگ احد) پس از این که مصعب بن عمیر (پرچمدار سپاه اسلام) به شهادت رسید، رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله) پرچم را به دست على بن ابى‌طالب (علیهما السلام) داد و تا پایان جنگ نیز به دست او بود و مردانه از آن دفاع کرد. هنگامی که آتش جنگ زبانه کشید، رسول خدا (صلى اللّه علیه و آله) على (علیه السلام) را مأمور کرد که پرچم را پیش ببرد و خود، زیر پرچم انصار رفت. على (علیه السلام) به میدان آمده فرمود: منم «ابو القَصم»، سعد بن ابى طلحه که پرچم مشرکان را در دست داشت، پیش آمده گفت: اى ابو القصم، حاضرى با هم بجنگیم؟ على (علیه السلام) فرمود: آرى و به دنبال آن جلو رفت. آن دو میان دو لشگر با هم درگیر شدند و على بن ابى‌طالب (علیهما السلام) او را با ضربتى به زمین انداخت، ولى به همان حال رهایش کرده بازگشت… .[۲۸]

در جنگ خندق و در مواجهه با «عمرو بن عبدود» نیز حضرت از این کنیه خود استفاده نموده است.[۲۹]

  1. أبو محمد.[۳۰]

این کنیه شاید به این خاطر باشد که نام بعضی از فرزندان آن جناب، محمد بوده است؛ مانند: محمد بن حنفیه.

  1. أبا قضم‏.[۳۱]

«قَضم» در لغت؛ به معنای خوردن با اطراف دندان‌ها است.[۳۲] درباره امام علی (علیه السلام) نقل شده که وقتی قریش او را می‌دیدند، می‌گفتند: «احذروا الحطم، احذروا القضم؛ أى الذى یقضم الناس فیهلکهم»؛[۳۳] «بپرهیزید از کسی که مردم را هلاک می‌کند». این تعبیر قریش، به خاطر شجاعت و رشادت حضرت امیر (علیه السلام) در جنگ‌ها می باشد که به امر الهی و به فرمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در برابر کافران و مشرکان، با شدّت برخورد می‌کرد.

  1. أَبُو تُرَاب.[۳۴]

امام على (علیه السلام)، این کنیه را از دیگر کنیه‏ها بیشتر خوش مى‏داشت و وقتی به آن خوانده می شد، خوشحال می شد؛ زیرا پیامبر وى را با همین کنیه خطاب مى‏کرد.[۳۵]

در وجه نام گذاری آن حضرت به این کنیه، وجوهی ذکر شده که به بعضی از آنها اشاره می شود:

  1. شخصی از عبداللَّه بن عباس پرسید: چرا رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، کنیه «ابو تراب» را به على (علیه السلام) عطا فرمود؟ گفت: براى این که آن حضرت در روى زمین، بعد از رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، حجت پروردگار است و بقا و سکون زمین به خاطر او است».[۳۶]
  2. این کنیه را حضرت رسول (صلى اللَّه علیه و آله) در هنگامى که امام علی (علیه السلام) را در سجده روى خاک مشاهده کرد، به آن جناب عطا کرده بود.[۳۷]

  1. عبداللَّه بن عباس می گوید: از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) شنیدم می فرمود: چون روز قیامت شود و شخص کافر پاداش و نزدیکی و کرامتی را که خدای متعال برای شیعیان علی (علیه السلام) آماده نموده ببیند می گوید: یا لَیتَنِی کُنْتُ تُرَاباً؛ ای کاش من تراب بودم؛ یعنی کاش از شیعیان علی (ابو تراب) بودم، و این است معنای آیه «وَ یقُولُ الْکافِرُ یا لَیتَنِی کُنْتُ تُرابا[۳۸]».[۳۹]

علامه مجلسی (رحمه الله) در توضیح این روایت می گوید: ممکن است ذکر آیه در این جا برای بیان علت دیگری در نام‌گذاری آن حضرت به ابو تراب باشد؛ زیرا شیعیان او به جهت تذلل بیش از اندازه و تسلیم بودن در برابر فرمان‌های حضرتش تراب نامیده شده اند؛ چنان که در آیه کریمه آمده، و چون آن حضرت صاحب و پیشوا و زمامدار آنها است، ابو تراب نام گرفته است.[۴۰]

  1. در استیعاب نقل شده است: «به سهل بن سعد گفته شد: حاکم مدینه مى‏خواهد تو را وادارد تا بر فراز منبر، على را دشنام گویى. سهل پرسید: چه بگویم؟ گفت: باید على را با کنیه ابو تراب خطاب کنى. سهل پاسخ داد: به خدا سوگند جز پیامبر، کسى على را بدین کنیت، نام‌گذارى نکرده است. پرسید: چگونه، ‏اى ابو العباس؟ جواب داد: على (علیه السلام) نزد فاطمه (علیها السلام) رفت و آن‏گاه بیرون آمد و در حیاط مسجد دراز کشید و به خواب رفت. پس از او، پیامبر (صلی الله علیه و آله) پیش فاطمه (علیها السلام) آمد و از او پرسید: پسر عمویت کجا است؟ فاطمه (علیها السلام) عرض کرد: اینک او در مسجد آرمیده است. پیامبر (صلی الله علیه و آله) به صحن مسجد آمد و على (علیه السلام) را دید که ردایش بر پشت مبارکش افتاده و پشتش خاک‏آلود شده است. پیامبر با دست شروع به پاک کردن خاک از پشت على کرد و فرمود: «بنشین اى ابو تراب!». به خدا سوگند جز پیامبر کسى او را بدین نام، نخوانده است و قسم به خدا در نظر علی هیچ اسمى از این نام دوست‏داشتنى‏تر نیست».[۴۱]

تفاوت این نقل ها، شاید به این جهت باشد که این واقعه چندبار اتفاق افتاده باشد.[۴۲]

دشمنان آن حضرت؛ مانند بنى امیه و دیگران، بر آن حضرت به جز این کنیه نام دیگرى اطلاق نمى‏کردند. آنان مى‏خواستند با گفتن ابو تراب، آن حضرت را تحقیر و سرزنش کنند و حال آن که افتخار على (علیه السلام) به همین کنیه بود. دشمنان على (علیه السلام)، به سخنگویان دستور داده بودند تا با ذکر کنیه ابو تراب بر فراز منابر، آن حضرت را مورد سرزنش قرار داده و این کنیه را براى او عیب و نقصى قلمداد نمایند. چنان‏که حسن بصرى گفته است: گویا که ایشان با استفاده از این عمل، لباسى پر از زیور و زینت بر تن آن حضرت مى‏پوشاندند. همان‌گونه که جز نام ترابى و ترابیه بر پیروان امیرالمؤمنین (علیه السلام) اطلاق نمى‏کردند. بدین‌صورت این نام، تنها به شیعیان على (علیه السلام) اختصاص یافت.[۴۳]

[۱]. خوارزمی، موفق بن احمد، المناقب، ص ۳۸؛ شافعی، محمد بن طلحه، مطالب السَؤول فى مناقب آل الرسول (صلی الله علیه و آله)، ص ۶۶٫

[۲]. طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدى، ج ‏۱، ص ۳۰۷٫

[۳]. ابن الجوزی، سبط، تذکره الخواص، ص ۱۷٫

[۴]. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ‌محقق: فارس (صاحب الجوائب)، احمد، ج ‌۱۲، ص ۴۷۳٫

[۵]. ابن اثیرجزرى، مبارک بن محمد‌، النهایه فی غریب الحدیث و الأثر، ج ‌۴، ص ۴۹٫

[۶]. إعلام الوری بأعلام الهدى، ج ‏۱، ص ۳۰۷٫

[۷]. المناقب، ص ۳۹ و ۴۰٫

[۸]. ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، ج ‏۳، ص ۱۱۳؛ مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار (علیهم السلام)؛ محقق: جمعى از محققان، ج ‏۳۵، ص ۶۱ و۶۲؛ امین عاملى، سید محسن، أعیان الشیعه، ج ‏۱، ص ۳۲۵٫

[۹]. بلاذرى، احمد بن یحیى، أنساب الأشراف، ج ‏۲، ص ۸۹٫

[۱۰]. إعلام الوری بأعلام الهدى، ج ‏۱، ص ۳۰۷؛ شیعی سبزواری، حسن بن حسین، راحه الأرواح در شرح زندگانى، فضائل و معجزات ائمه اطهار (علیهم السلام)، ص ۸۶٫

[۱۱]. ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینه دمشق، ج ‏۱۴، ص ۱۲۹ و ۱۳۰٫

[۱۲]. همان، ص ۱۶۶ و ۱۶۷٫

[۱۳]. شاذان بن جبرئیل، ابوالفضل، الروضه فی فضائل أمیر المؤمنین على بن أبى طالب (علیهما السلام)، ص ۲۳۲٫ ‏

[۱۴]. نورى، میرزا حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، محقق: گروه پژوهش مؤسسه آل البیت علیهم السلام، ج ۱۵، ص ۱۴۴ و ۱۴۵٫

[۱۵]. همان.

[۱۶]. خصیبى، حسین بن حمدان، الهدایه الکبرى، ص ۹۳٫

[۱۷]. به عنوان نمونه: تعبیر «انتم نور الاخیار» در زیازت جامعه کبیره.

[۱۸]. الروضه فی فضائل أمیر المؤمنین على بن أبى طالب (علیهما السلام)، ص ۲۳۲٫

[۱۹]. إعلام الوری بأعلام الهدى، ج ‏۱، ص ۳۰۷؛ راحه الأرواح در شرح زندگانى، فضائل و معجزات ائمه اطهار (علیهم السلام)، ص ۸۶٫

[۲۰]. سید بن طاووس، سید رضی الدین، الیقین فی اختصاص مولانا على (علیه السلام) بإمره المؤمنین، ص ۳۰۱٫

[۲۱]. عاصمى‏، احمد بن محمد، العسل المصفى من تهذیب زین الفتى فی شرح سوره هل أتى، ج ‏۲، ص ۴۴۷ و ۴۵۲٫

[۲۲]. الهدایه الکبرى، ص ۹۳٫

[۲۳]. تذکره الخواص، ص ۱۶٫

[۲۴]. تاریخ مدینه دمشق، ج ‏۴۲، ص ۱۹٫

[۲۵]. طبرى (عماد الدین)، محمد بن ابى القاسم‏، بشاره المصطفى لشیعه المرتضى، ص ۵۶، ۱۰۲، ۱۶۴، ۱۹۹٫

[۲۶]. انصارى زنجانى، اسماعیل، الموسوعه الکبرى عن فاطمه الزهراء (سلام الله علیها)، ج ‏۹، ص ۱۷۳٫‏

[۲۷]. جوهرى، اسماعیل بن حماد‌، الصحاح – تاج اللغه و صحاح العربیه، محقق: عطار، احمد عبد‌الغفور، ج ‌۵، ص ۲۰۱۳٫

[۲۸]. ر.ک: ابن هشام، عبدالملک، السیره النبویه، ج ‏۲، ص ۷۳ و ۷۴؛ رسولى محلاتى، سید هاشم، زندگانى محمد (صلّى الله علیه و آله) (ترجمه سیره ابن هشام)، ج ‏۲، ص ۹۶ و ۹۷٫‏

[۲۹]. باعونى‏، شمس الدین، جواهر المطالب فی مناقب الإمام على بن أبى طالب (علیهما السّلام)، ج ‏۲، ص ۱۱۷ و ۱۱۸٫

[۳۰]. المناقب، ص ۳۸٫

[۳۱]. جواهر المطالب فی مناقب الإمام على بن أبى طالب (علیهما السلام)، ج ‏۱، ص ۳۲٫

[۳۲]. النهایه فی غریب الحدیث و الأثر، ج ‌۴، ص ۷۷ و ۷۸٫

[۳۳]. همان.

[۳۴]. المناقب، ص ۳۸٫

[۳۵]. مطالب السَؤول فى مناقب آل الرسول (صلی الله علیه و آله)، ص ۶۶٫

[۳۶]. بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار (علیهم السلام)؛ محقق: جمعى از محققان، ج ۳۵، ص ۵۱؛ همچنین برای آگاهی بیشتر ر.ک: سایت اسلام کوئست، نمایه های: «غضنفر لقب امام علی (علیه السلام)»؛ «کنیه ابو تراب به امام علی (علیه السلام)».

[۳۷]. طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدى (زندگانى چهارده معصوم علیهم السلام)، مترجم: عطاردى، عزیزالله، ص ۲۲۹؛ أعیان الشیعه، ج ‏۱، ص ۳۲۵٫

[۳۸]. نبأ، ۴۰٫

[۳۹]. صدوق، محمد بن على، علل الشرائع‏، ج ۱، ص ۱۵۶٫

[۴۰]. بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار (علیهم السلام)، محقق: جمعى از محققان، ج ‏۳۵، ص ۵۱٫

[۴۱]. ابن عبد البر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، محقق: البجاوى، على محمد، ج ‏۳، ص ۱۱۱۸٫

[۴۲]. أعیان الشیعه، ج ‏۱، ص ۳۲۵٫

[۴۳]. همان.




کلیدواژه ها: ,



ثبت نظر


9 + 9 =