دایره المعارف اسلام پدیا » شجاعت امام على (علیه السلام)
منوی اصلی

شجاعت امام على (علیه السلام)

تاریخ: ۲۵ دی ۱۳۹۷ در باب: امام علی(ع), بزرگان, تاریخ, سیره, معصومین

شجاعت و دلاورى امام علی (علیه السلام) زبانزد همگان است. آن حضرت از ابتدا روحیه دلاوری و شجاعت داشت. در سنین جوانی در جنگ‌ها مباشرت داشته و با جنگاوری‌ای که از خود به نمایش گذارد، نام شجاعان پیش از خود را به بوته فراموشى سپرد و نیز نام دلاوران پس از خود را تحت الشعاع قرار داد.

براى اثبات شجاعت آن حضرت همین‏قدر کافى است که وى در هیچ میدانى از دشمن گریزان نشد و خود را در مقابل لشگریان آنان نباخت. وی با کسى گرم کارزار نشد، مگر آن که بر او غالب شد. از آن حضرت سؤال شد که به چه وسیله‌ای بر اقران و همتایان خود غلبه می یافتی؟ فرمود: «با کسی رو به رو نشدم مگر آن که خود او مرا برای غلبه بر خود یاری می کرد».[۱] سید رضی در شرح این کلام حضرت می گوید: این فرمایش حضرت به القاء و استقرار هیبت آن جناب در دل ها اشاره دارد؛[۲] یعنی آن حضرت چنان هیبت و ابهتی داشت که طرف مقابل به محض رو به رو شدن با آن جناب خود را می باخت و به این وسیله در مقابل ایشان مغلوب می شد.

ابن ابی الحدید می گوید: امام علی (علیه السلام) در بلندترین مرتبه شجاعت و اقدام بود. بر دشمنان خود هجوم می آورد و آنان را به هلاکت می رساند.[۳]

یکى از موارد افتخار اعراب، ایستادگى در برابر على (علیه السلام) در صحنه‏هاى پیکار بود. آنان و پیروان و اطرافیانشان افتخار مى‏کردند که على (علیه السلام) با ایشان به جنگ پرداخته است. حى بن اخطب؛ سید قبیله بنى نضیر یکى از کسانى است که بر این امر بالیده و (درباره کشته شدگان به دست حضرت) گفته است: «اینها کشتگانى شریف به دست انسانى شریف هستند». خواهر «عمرو بن عبدود» در شعرى که در رثاى برادرش سروده، به کشته شدن وى به دست على (علیه السلام) مى‏بالد.[۴]

هنگامى که حسّان در یکى از سروده‏هایش به قتل عمرو بن عبدود بالید، یکى از مردان قبیله بنى عامر در جواب او اشعارى گفت که ترجمه برخى از ابیات آن چنین است:

  1. دروغ گفتید و به خانه خدا سوگند که ما را نکشتید/ اما به خاطر شمشیر دو هاشمی بر خود ببالید.
  2. به شمشیر پسر عبد الله یعنى احمد در جنگ/ و به پنجه نیرومند على (علیه السلام) بدین‏حال دست یافتید، پس (سخن) کوتاه کنید.
  3. على است آن که در فخر مقامى والا دارد/ پس بیهوده بر علیه ما ادعا مکنید که در نتیجه پست و کوچک شوید.[۵]

مشرکان، کارزار على (علیه السلام) را مورد ستایش قرار مى‏دادند و آن را افتخارى براى آن حضرت به‏ شمار مى‏آوردند و با این‏وجود، علت افتخار ایشان، تنها آن بود که على کشنده آنها است.

سعید بن عاص نیز به على (علیه السلام) بالیده و گفته است: من خوشحال نیستم جز آن که مى‏بینم کشنده پدرم؛ پسر عموى او؛ یعنى على بن ابی‌طالب (علیهما السلام) است.[۶]

نمونه هایی از شجاعت امام علی (علیه السلام)

  1. دفاع از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در سنین کودکی در برابر کودکان مشرکی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را آزار می دادند.
  2. پدر امام على (علیه السلام)، وى را در زمانى که نوجوانی بیش نبود، در واقعه شعب ابو طالب، در بستر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می خواباند و آن حضرت (علیه السلام) با طیب خاطر به استقبال خطر می رفت.
  3. شجاعت والاى آن حضرت در لیله المبیت .
  4. شجاعت دیگر او در زمانى است که پس از هجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) که به همراه فواطم (فاطمه بنت اسد، فاطمه دختر پیغمبر، و فاطمه دختر حمزه علیهم السلام ) آشکارا از مکه به طرف مدینه در حرکت شد، و او را در این سفر به جز ابن ام ایمن و ابو واقد لیثى که آنان نیز در مقابل جماعت قریش کارى از دستشان برنمى‏آمد، کس دیگرى همراهى نمى‏کرد. در این ‏حال با هشت تن از سواران قریش برخورد کردند که پیشاپیش آنان، «جناح»؛ برده حرب بن امیه قرار گرفته بود. جناح در حالى که بر اسب سوار بود با شمشیر، بر على (علیه السلام) حمله برد، آن حضرت پیاده بود و از ضربت او جا خالى کرد و چون جناح از طرف کتف خم شده بود، آن حضرت با ضربتى سنگین او را به دو نیم کرد، آن‏ چنان ‏که آن ضربت تا کوهه زین اسب وى رسید و آن را شکافت و باقى مشرکان با دیدن این صحنه هر یک پا به فرار گذاشتند.[۷]
  5. در روز بدر، آن حضرت، ولید بن عتبه را کشت و در کشتن عتبه و گروهى از سران مشرکان نیز شرکت و دخالت داشت. حتی روایت شده که امام على (علیه السلام) در جنگ بدر نیمى از کشتگان یا بیشتر آنان را به تنهایى به هلاکت رساند و نیم دیگر را باقى مسلمانان به همراهى «ملائکه مسوّمین»[۸] به قتل‏ رساندند.[۹]
  6. در روز احد، آن حضرت -مطابق با صحیح‏ترین روایات-، پرچمداران مشرکان را که گفته‏اند هفت یا نه تن بوده‏اند به قتل رساند و مشرکان با به قتل رسیدن آنها از معرکه جنگ گریزان شدند، ‏طورى ‏که اگر تیراندازان از فرمان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) سرپیچى نمى‏کردند، جنگ به سود مسلمانان پایان مى‏یافت. تمام کسانى که در این ‏روز از لشگر مشرکان به قتل رسیدند، بیست و هشت تن بودند که هجده تن آنان را على (علیه السلام) کشته بود و وقتى که مسلمانان، به جز اندکى از آنها، متوارى شدند، على (علیه السلام) در کنار پیامبر (صلی الله علیه و آله) باقى ماند و از وجود آن حضرت (صلی الله علیه و آله) محافظت کرد و هرگاه مشرکان، بر او یورش مى‏بردند، پیامبر وى را آگاه مى‏کرد و على (علیه السلام) آنان را پراکنده مى‏ساخت. وى چنان از مشرکان کشت که جبرئیل از آن در شگفت شد و گفت: «اى پیامبر! این طریق یارى کردن است» و آن‏گاه ندا داد: «لا سیف إلا ذو الفقار و لا فتى إلا علی»؛[۱۰] «‏شمشیرى مانند ذو الفقار و جوانمردى همچون على (علیه السلام) نیست».[۱۱]
  7. در واقعه خندق، هنگامى که عمرو بن عبدود و همراهان او پیشروى مى‏کردند و از خندق گذشتند، على (علیه السلام) به همراه تنى چند از مسلمانان آمدند تا شکافى را که مشرکان براى پیشروى از آن استفاده کرده بودند، مسدود کنند. هیچ ‏کس از مسلمانان، به جز على (علیه السلام)، بر انجام این کار بى‏باک نبود. وقتى عمرو، هم‌نبردى براى خود طلبید، همه مسلمانان به هراس افتادند و در پاسخ وی خاموش ماندند، گویى بر بالاى سر آنان پرنده مرگ به پرواز درآمده بود. عمرو با دیدن این وضع شروع به توبیخ و سرزنش آنان کرد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) خطاب به مسلمانان فرمود: چه کسى به نبرد با عمرو خواهد رفت؟ و هرکس با عمرو به نبرد پردازد، خداوند ورود به بهشت را براى او تضمین مى‏کند. کسى برنخاست جز على (علیه السلام) و گفت: اى پیامبر (صلی الله علیه و آله) من با او نبرد خواهم کرد، اما پیامبر به او فرمود: بنشین! او عمرو است. پیامبر (صلی الله علیه و آله) سه مرتبه دیگر، هم‌نبردى براى عمرو درخواست کرد و بار سوم به على (علیه السلام) فرمود: «اگرچه او عمرو است اما تو مى‏توانى به جنگ او بروى». على (علیه السلام) در جنگ با عمرو بر او دست یافت و او را کشت. با کشته شدن عمرو کسانى که همراه وى از خندق گذر کرده بودند، متوارى شدند. على (علیه السلام) به تعقیب آنان پرداخت و بعضى از آنها را به دیار عدم رهسپار کرد و با این کار خود، هیبت مشرکان را درهم کوبید. «خداوند کافران را با همان خشم و غضبى که به مؤمنان داشتند، بدون آن که به غنیمتى دست یابند، بازگرداند و خدا خود جنگ را (به واسطه وجود على علیه السلام) از مؤمنان کفایت فرمود».[۱۲]
  8. هنگامى که پیامبر اکرم (صلّى اللَّه علیه و آله) به طرف خیبر حرکت نمود و به آن جا رسید، پرچم را ابوبکر گرفت و با یهود جنگ کرد، ولى شکست خورد و برگشت. او اصحاب خود را ترسو خوانده، اصحابش نیز وی را ترسو خواندند. فرداى آن روز، عمر پرچم را گرفت و رفت او نیز مانند ابوبکر شکست خورد و برگشت و مردم را ترسو دانست.

رسول خدا (صلّى اللَّه علیه و آله) خشمگین شد و فرمود: «چه شده است گروه هایی که با شکست بر مى‏گردند و یاران خود را ترسو می خوانند؟ فردا پرچم را به دست کسى مى‏دهم که خدا و رسولش را دوست مى‏دارد و خدا و رسولش نیز او را دوست مى‏دارند؛ حمله مى‏برد و فرار نمى‏کند. برنمى‏گردد مگر این که خداوند فتح و پیروزی را به دستان او قرار می دهد».

در این روزها چشمان على (علیه السّلام) به سختى درد مى‏کرد، تمام مهاجران و انصار خیال مى‏کردند آن شخص على (علیه السّلام) نیست، چون چشمش درد مى‏کند و چیزى نمى‏بیند؛ نه کوهى و نه دشتى! و چون صبح شد، پیغمبر (صلّى اللَّه علیه و آله) از چادر بیرون آمد و پرچم را بر زمین نصب کرد و فرمود: «على کجاست؟». گفتند: یا رسول اللَّه! چشمانش درد مى‏کند. فرمود: «او را به اینجا بیاورید». دست على (علیه السّلام) را گرفتند و آوردند. حضرت از آب دهانش به چشمان او مالید، چشمان آن حضرت بلافاصله شفا یافت، مثل این که هرگز درد نمى‏کرده است. آن گاه در حق ایشان دعا کرد و فرمود: «خدایا! گرما و سرما را از او دور کن». على (علیه السّلام) مى‏فرمود: «بعد از آن، در زمستان و تابستان سرما و گرما را حس نکردم».

سپس پرچم را به على (علیه السّلام) داد و فرمود: «برو به در قلعه و آنها را به انتخاب یکى از این سه راه بخوان: الف- یا اسلام بیاورند و با مسلمانان برابر باشند و اموالشان نیز از آنِ خودشان باشد.

ب- و یا این که جزیه بدهند و صلح کنند و باز هم اموالشان براى خودشان باشد.

ج- و اگر جنگ را انتخاب کردند، با آنها پیکار کن».

على (علیه السّلام) پرچم را گرفت و به طرف قلعه‏هاى یهود پیش رفت و مسلمانان نیز پشت سر او حرکت مى‏کردند تا این که به درِ قلعه رسیدند. گروهى از یهودیان که در رأس آنها «مَرحب» بود و مثل شتر نعره مى‏کشید، پیش آمدند. على (علیه السّلام) ابتدا آنها را به اسلام دعوت نمود، اما آنان نپذیرفتند. سپس مالیات و جزیه را مطرح نمود، باز هم نپذیرفتند. در این هنگام به آنها حمله کرد. آنان فرار کرده و درِ قلعه را به روى حضرت بستند. درِ قلعه از سنگ بود و به صخره‏اى وصل شده بود. حضرت با دست چپ در را از جا کند؛ چون در دست راست او شمشیر بود. آن گاه در را سپر قرار داد و با یهودیان جنگید. مرحب را کشت و دیگر یهودیان پا به فرار گذاشتند. در پایان نیز در را برداشته و به انتهای لشکر به زمین افکند. مسلمانان گفتند: فاصله‏اى که على (علیه السّلام) در را انداخت حساب کردیم، چهل ذراع بود، به نحوی که چهل مرد اطراف در جمع شدیم، تنها توانستیم آن را مقدار کمى از زمین حرکت دهیم.[۱۳]

  1. در جنگ حنین على (علیه السلام) در کنار پیامبر (صلی الله علیه و آله) قرار گرفت و این درحالى بود که همه مسلمانان به جز ده تن که نُه تن از آنان از قبیله بنى هاشم بودند، از کنار آن‌ حضرت متوارى و پراکنده شده بودند. على، عباس و پسر عباس در بین این نه تن قرار داشتند. در این جنگ على (علیه السلام) ابو حرول و چهل تن دیگر از آنان را به دیار عدم روانه کرد. با فرار مشرکان و به لطف ثبات قدم على (علیه السلام) و آن عده قلیل، مسلمانان دوباره بازگشتند. آنان با دیدن پایمردی‌هاى على (علیه السلام)، استقامت کردند؛ چرا که از آنها، شجاعتى همچون دلاورى که على به خرج مى‏داد، دیده نمى‏شد.[۱۴]
  2. در جنگ جمل هر دو لشگر روبه‏روى هم ایستادند و نیزه‏هاى آنها در قلب یکدیگر مى‏نشست. هر رزمنده ای که آهنگ رفتن به سوى شتر عایشه را مى‏کرد، کشته مى‏شد. از صداى برهم خوردن شمشیرها، صدایى همچون صداى پتک به گوش مى‏رسید. چون جنگ به اوج خود رسید، آن حضرت به تنهایى به طرف شتر، که با پارچه‏اى سبز پوشانده شده بود و مهاجران و انصار گردش را گرفته بودند، یورش برد. آن‏گاه بر آنان تاخت و بر قلب لشگریان جمل زد و با آنان در کار نبرد شد، سپس بازگشت و شمشیرش را که خم شده بود با زانویش راست کرد. یاران و پسرانش گفتند: ما به تو کمک خواهیم کرد، اما على (علیه السلام) هیچ پاسخى به آنان نداد و حتى نگاهى به ایشان نکرد و آن‏گاه دوباره چون شیرى ژیان، خروشید و براى بار دوم به تنهایى به خیل دشمن زد. مردان جنگى دشمن از ترس رویارویى با على (علیه السلام) مى‏گریختند و از چپ و راست او عقب مى‏نشستند، تا آن که زمین از خون کشتگان، رنگین شد. آن حضرت دوباره به میان یاران خود بازگشت و شمشیرش را که خم شده بود، راست کرد و به پسرش محمد بن حنفیه فرمود: اى پسر حنفیه! در میدان نبرد چنین باید جنگ کرد. کسانى که در اطراف آنان بودند، خطاب به امیر المؤمنین عرض کردند: اى امیرالمؤمنین! چه کسی خواهد توانست کارى را که تو مى‏کنى، انجام دهد؟.[۱۵]
  3. «یوم الهریر» یکى از فرازهاى حساس جنگ صفین است. جابر بن عمیر انصاری می گوید: «به خدایى که به حق محمد را به پیامبری برانگیخت سوگند که ما از زمانى که خداوند آسمان‌ها و زمین را آفریده است، رئیس هیچ گروهى را ندیده‏ایم که در یک روز بتواند مانند على (علیه السلام) عمل کند. او بنابر آن‌چه حسابگران شمرده‏اند، بیش از پانصد تن از نام‏آوران عرب را کشت، وى با شمشیرى کج و ناراست به سوى سپاه دشمن خارج مى‏شد و مى‏گفت: «از خداوند و از شما به خاطر این شمشیر پوزش مى‏طلبم، (چند بار) تصمیم گرفتم آن را صیقل دهم، ولی هر بار این فرمایش رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) مرا از این کار باز می داشت که مکرر می فرمود: «هیچ شمشیری مانند ذوالفقار نیست و هیچ جوانمردی مانند علی نیست» و من با همین شمشیر از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) حمایت می کردم». ما شمشیر را از حضرت گرفته آن را مرتب می کردیم، ولى او آن را از دست ما گرفته و بر قلب لشگریان دشمن، حمله می کرد. به خدا سوگند ما هیچ شیرى را (پهلوانی را) قوى‏تر از او نسبت به دشمن ندیدیم.[۱۶]

[۱]. سید رضى، محمد بن حسین، نهج البلاغه، محقق/ مصحح: صالح، ‏‏صبحی، حکمت ۳۱۸، ص ۵۳۱٫

[۲]. همان.

[۳]. ابن ابى الحدید، عبدالحمید بن هبهالله‏، شرح نهج البلاغه، محقق/ مصحح: ابراهیم، محمد ابوالفضل، ج ‏۱۹، ص ۲۲۶٫

[۴]. امین عاملى، سید محسن، أعیان الشیعه، ج ‏۱، ص ۳۳۰٫

[۵]. همان.

[۶]. همان.

[۷]. همان.

[۸]. برگرفته از آیه ۱۲۵ سوره آل عمران: «بَلى‏ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَهِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِکَهِ مُسَوِّمینَ»؛ «آرى، (امروز هم) اگر استقامت و تقوا پیشه کنید، و دشمن به همین زودى به سراغ شما بیاید، خداوند شما را به پنج هزار نفر از فرشتگان، که نشانه‏هایى با خود دارند، مدد خواهد داد!».

[۹]. أعیان الشیعه، ج ‏۱، ص ۳۳۰٫

[۱۰]. کلینى، محمد بن یعقوب، الکافی‏، محقق و مصحح: غفارى، على‌اکبر و آخوندى، محمد، ج ۸، ص ۱۱۰٫

[۱۱]. أعیان الشیعه، ج ‏۱، ص ۳۳۰٫

[۱۲]. مضمون آیه ۲۵ سوره احزاب.

[۱۳]. قطب راوندى‏، سعید بن عبدالله، الخرائج و الجرائح، ج ‏۱، ص ۱۵۹ – ۱۶۱٫

[۱۴]. أعیان الشیعه، ج ‏۱، ص ۳۳۱٫

[۱۵]. همان.

[۱۶]. منقرى، نصر بن مزاحم، وقعه صفین، ص ۴۷۷ و ۴۷۸٫




کلیدواژه ها: , ,



ثبت نظر


4 + 5 =