دایره المعارف اسلام پدیا » جود و بخشش و انفاق امام علی (علیه السلام)
منوی اصلی

جود و بخشش و انفاق امام علی (علیه السلام)

تاریخ: ۲۹ دی ۱۳۹۷ در باب: امام علی(ع), بزرگان, تاریخ, سیره, معصومین

در باب صفت جود و بخشش امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) و رسیدگی ایشان به فقرا و محرومان، در قرآن کریم و روایات شواهد متعددی وجود دارد. در این گفتار مختصر به بعضی از آنها اشاره می شود:

  1. «الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیهً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَیهِمْ وَ لا هُمْ یحْزَنُونَ»؛[۱] «آنها که اموال خود را، شب و روز، پنهان و آشکار، انفاق مى‏کنند، مزدشان نزد پروردگارشان است. نه ترسى بر آنها است و نه غمگین مى‏شوند».

به اتفاق بسیاری از مفسّران شیعه و سنی،[۲] این آیه شریفه در شأن امام على (علیه السلام) نازل شده است.

شیخ مفید نقل می کند که رسول خدا (صلى الله علیه و آله) فرمود: «یا علی دیشب چه عملی انجام دادی»؟ عرض کرد: «چطور ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله)؟». فرمود: درباره تو چهار مطلب با ارزش نازل شده. عرض کرد: پدر و مادرم فدای شما باد، من چهار درهم داشتم که یک درهم را در شب، یک درهم را در روز، یک درهم را در نهان و درهم دیگر را آشکارا صدقه دادم. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: خداوند متعال درباره تو این آیه را نازل فرموده است. سپس آیه فوق را تلاوت فرمود.[۳]

گرچه این آیه بیانگر خصوصیت امام على (علیه السلام) در زمان رسول اکرم (صلى الله علیه و آله) است، ولى این وضع پس از رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز ادامه داشت و آن حضرت پیوسته از یتیمان و مستمندان دستگیرى مى کرد و روح بزرگ و مهربان او تا پایان عمر از انفاق به فقرا لحظه اى آرام نگرفت.[۴]

  1. «إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاهَ وَ یؤْتُونَ الزَّکاهَ وَ هُمْ راکِعُونَ»؛[۵] «سرپرست و ولىّ شما، تنها خدا و پیامبر او است و آنها که ایمان آورده‏اند کسانی هستند که نماز را برپا مى‏دارند، و در حال رکوع، زکات مى‏دهند».

واحدى نیشابورى از کلبى حکایت مى‏کند که آخر این آیه درباره على بن ابی‌طالب است؛ زیرا او انگشترى خود را در حال رکوع به فقیرى بخشید.[۶]

از عمار بن یاسر نقل شده: على (علیه السلام) در نماز مستحبى در حال رکوع بود که‏ گدایى نزد او ایستاد. آن حضرت انگشتری خود را از دست خارج نموده، به آن گدا بخشید. در این هنگام رسول خدا (صلی الله علیه و آله) وارد شد و سائل، آن جناب را از این قضیه آگاه کرد. در پى آن آیه «إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ …» بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) نازل شد و ایشان آیه را برای اصحاب خود خواند، سپس فرمود: «من کنت مولاه فعلى مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه»؛ «هر که من مولای اویم، پس علی مولای او است. خدایا دوست بدار هر که او را دوست دارد، و دشمن بدار هر که با او دشمنی می کند».[۷]

سید محسن امین درباره این آیه می نویسد: اگر چه در این آیه، «الَّذِینَ آمَنُوا» (به صیغه جمع) به کار برده شده و عام بوده، ولى مراد از آن خاص است و اراده واحد به لفظ جمع با وجود قرینه، در کلام عرب و در قرآن کریم بسیار به چشم مى‏خورد. چنان ‏که در آیه «الَّذِینَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ…»[۸] مراد از «الّذین»؛ نعیم بن مسعود است. زکات در این آیه (نیز) به معناى صدقه است؛ زیرا زکات اگر چه در شرع به صدقه واجب مشهور شده، ولى فراوان به هر صدقه مستحبى هم اطلاق مى‏شود. عبارت «هُمْ راکِعُونَ» از نظر نحوى، حالت ضمیر در «یؤْتُونَ الزَّکاهَ» را بیان مى‏دارد؛ یعنى آنان زکات مى‏دهند درحالى ‏که در رکوع هستند.[۹]

وی سپس درباره سخاوت و بخشنگی امام علی (علیه السلام) می گوید: او بخشنده‏تر از ابرهاى پرباران بهارى بود و در این میدان نیز هماوردى براى او نمى‏توان سراغ داشت. شعبى در این‏باره گفته است: على (علیه السلام) بخشنده‏ترین مردمان بود. معاویه سرسخت‏ترین دشمن آن حضرت، نیز گفته بود: اگر على انبارى پر از زر (طلا)، و اتاقى انباشته از کاه مى‏داشت، پیش از آن که کاه را ببخشد، زر را مى‏بخشید. او اتاقی را که در آن بیت المال بود تمیز مى‏کرد، در آن نماز مى‏گزارد و مى‏گفت: اى زرد و اى سپید (طلا و نقره)! غیر از مرا بفریبید. آن حضرت با آن که بر همه امپراطورى اسلامى، به جز شام، فرمانروایى داشت، از خود میراثى بر جاى نگذاشت و جز او، کس دیگرى به مضمون آیه نجوا[۱۰] عمل نکرد. از دسترنج خود هزار بنده را آزاد کرد و هرگز به نیازمندى پاسخ رد نگفت.[۱۱]

[۱]. بقره، ۲۷۴٫

[۲]. به عنوان نمونه: ر.ک: بحرانی، سید هاشم، تفسیر البرهان، ج‏۱، ص ۵۵۱ و ۵۵۲؛ فرات کوفى، تفسیر فرات الکوفى، تحقیق: محمود، محمد کاظم، ص ۷۱؛ عیاشى، محمد بن مسعود، کتاب التفسیر، محقق: رسولى محلاتى، سید هاشم، ج ‏۱، ص ۱۵۱؛ رازى، فخر الدین محمد بن عمر؛ مفاتیح الغیب‏ (التفسیر الکبیر)، ج ‏۷، ص ۷۱؛ قرطبى، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، ج ‏۳، ص ۳۴۷؛ طباطبایى، سید محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، ج ۲، ص ۴۰۵ – ۴۰۷٫

[۳]. مفید، محمد بن محمد، الإختصاص، محقق/ مصحح: غفارى، على اکبر و محرمى زرندى، محمود، ص ۱۵۰٫

[۴]. سبحانى‏، جعفر، فروغ ولایت (تاریخ تحلیلى زندگانى امیرمؤمنان على علیه‌السلام)، ص ۳۱۶٫

[۵]. مائده، ۵۵٫

[۶]. واحدى، على بن احمد، اسباب نزول القرآن، تحقیق: زغلول، کمال بسیونى، ص ۲۰۱٫

[۷]. سیوطى، جلال الدین، الدر المنثور فى تفسیر المأثور، ج ‏۲، ص ۲۹۳٫

[۸]. آل عمران، ۱۷۳٫

[۹]. امین عاملى، سید محسن، اعیان الشیعه، ج ‏۱، ص ۳۶۸٫

[۱۰]. «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِذا ناجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْواکُمْ صَدَقَهً ذلِکَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ أَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ؛ اى کسانى که ایمان آورده‏اید! هنگامى که مى‏خواهید با رسول خدا نجوا کنید (و سخنان درگوشى بگویید)، قبل از آن، صدقه‏اى (در راه خدا) بدهید. این براى شما بهتر و پاکیزه‏تر است و اگر توانایى نداشته باشید، خداوند غفور و رحیم است!». مجادله، ۱۲٫

[۱۱]. اعیان الشیعه، ج ۱، ص ۳۳۱٫




کلیدواژه ها: , , , ,



ثبت نظر


7 + 5 =