دایره المعارف اسلام پدیا » شب یلدا
منوی اصلی

شب یلدا

تاریخ: ۲۸ آذر ۱۳۹۷ در باب: آداب و رسوم, اجتماعی, ایران, تاریخ, عمومی

چکیده مقاله شب یلدا

لفظ یلدا واژه سُریانی و به معنای تولد و زایش است؛ یعنی تولد مهر (متیرا) در شب اول زمستان که بلندترین شب سال است و ایرانیان به یُمن تولد مهر در این شب جشنی برپا می کنند.

باستان‌شناسان معتقدند شب یلدا در چهارچوب تقویم و گاه‌شماری ایرانیان ثبت شده و قدمت این آیین به ۷ هزار سال قبل می‌رسد.

با توجه به اسطرلاب‌ها که نمادی از گاه‌شماری ایران باستان و دوره اسلامی است و همچنین دیگر مدارک باستان‌شناسی، شب یلدا در چهارچوب تقویم و گاه‌شماری ایرانیان ثبت شده است. در واقع یلدا تغییر بین فصل پاییز به فصل زمستان را نشان می‌دهد

یلدا گویا نوعی پاسداشت فرهنگ و سنت‌های خوب ایرانی است؛ سنت‌هایی مانند در کنار هم بودن، مهمان هم بودن و کنار هم به فردای روشن چشم داشتن، کنار هم بودن و نیایش نمودن، کنار هم بودن و استفاده از خوردنی‌هایی که هر کدام به‌نوبه خود بخشی از نیازهای ما را در فصل زمستان تأمین می‌کرده و می‌کند. از جمله آداب شب یلدا خواندن غزل‌های زیبا از دیوان حافظ شیرازی و شاهنامه فردوسی است. این شب در میان مردم با فرهنگ ایران بهانه ای برای بیدار ماندن و دور هم جمع شدن است تا دوستی ها و خویشاوندی ها پایدار بماند.

از دیگر رسوم شب یلدا، قصه گفتن از ایام و اقوام گذشته و بیان سرگذشت پشینینان و عبرت‌های روزگار برای کودکان، نوجوانان و جوانان، توسط بزرگان و کهن‌سالان قوم است تا چراغ راه فردای آن‌ها باشد.

البته در بین مردم باستان ایران آیین‌هایی در این شب برگزار می‌شده که یکی از آنها جشن شبانه و بیداری تا بامداد و تماشای طلوع خورشید تازه متولد شده، بوده است.

همچنین خوراکی‌های فراوان برای بیداری درازمدت؛ مانند خشکبار و انواع آجیل، سنجد، هندوانه، انار و کدو حلوایی مهیا می‌کردند.

تعریف لغوی یلدا

یلدا لغت سریانی؛ به معنی میلاد عربی است و چون شب یلدا را با میلاد مسیح تطبیق می کرده‌اند؛ از این رو آن‌را بدین نام نامیده اند.[۱] یکی از لغت دانان ایرانی می‌گوید: لفظ یلدا واژه سُریانی و به معنای تولد و زایش است؛ یعنی تولد مهر (متیرا) در شب اول زمستان که بلندترین شب سال است و ایرانیان به یُمن تولد مهر در این شب جشنی برپا می کنند.[۲]برخی دیگر می‌گویند: کلمه یلدا صورت پَهلَوی کلمه مرکب اوستایی «یار – دا»؛ یعنی مقطع و تقسیم سال است. چون حرف «ر» اوستایی علی القاعده به «ل» قابل تبدیل بوده است؛ چنانکه نام اوستایی «هربرز» در پهلوی به «البرز» تبدیل گردیده است.[۳]

در جایی دیگر یلدا به معنای؛ تاریک و طولانی معرفی شده است.[۴]

 [۱]. دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، واژه یلدا.

[۲]. معین، محمد، فرهنگ لغت معین، واژه یلدا.

[۳]. اقتباس از سایت آفتاب.

[۴]. عمید، حسن، فرهنگ لغت عمید، واژه یلدا.

پیشینه شب یلدا

در باره پیشینه شب یلدا باید گفت: هنوز به‌طور دقیق مشخص نشده که قدمت این آیین کهن به کدام دوره از تاریخ می‌رسد. اما باستان‌شناسان معتقدند شب یلدا در چهارچوب تقویم و گاه‌شماری ایرانیان ثبت شده و قدمت این آیین به ۷ هزار سال قبل می‌رسد. آن‌ها به ظروف سفالی دوره پیش از تاریخ اشاره می‌کنند که نقوش حیوانی ماه‌های ایرانی؛ مانند قوچ و عقرب در چهارچوب تقویم‌ ایرانی حک شده است.

گروه میراث فرهنگی خبرگزاری میراث فرهنگی، گزارش کرده با‌توجه به اینکه در طول دوره‌های مختلف تاریخی و پیش از تاریخ، نقوش مربوط به آیین‌ها و مراسم ایرانی کمتر در کتیبه‌ها و یافته‌های باستان‌شناسی مشاهده شده، اما باستان‌شناسان معتقدند که آیین مربوط به شب یلدا را می‌توان تا ۷ سال قبل‌تر در چهارچوب تقویم ایرانی ردیابی کرد. این درحالی است که به مراسم نوروز و جشن خرمن در کتیبه‌های باستان‌شناسی نسبت به‌ دیگر آیین‌ها بیشتر پرداخته شده است.

«علیرضا عسگری‌ چاه‌وردی» (باستان‌شناس) در این رابطه می‌گوید: «با اینکه در کتیبه بیستون (در نزدیکی کرمانشاه) و سایر کتیبه‌های دوره‌ هخامنشی، از هر دوازده ماه سال ایرانیانیان نام برده شده و در تحقیقات تاریخی و گاه‌شماری ایران باستان که «سید حسن تقی‌زاده»، «هارتنر» و «پروفسور پانینو» به تفصیل و با دقت به‌ آن پرداخته‌اند، از تغییر فصول پاییز به زمستان و اینکه شب یلدا به‌عنوان نمادی از آغازین روزهای فصل زمستان است، بسیار اشاره شده‌است».

این باستان‌شناس می‌افزاید: «با توجه به اسطرلاب‌ها که نمادی از گاه‌شماری ایران باستان و دوره اسلامی است و همچنین دیگر مدارک باستان‌شناسی، شب یلدا در چهارچوب تقویم و گاه‌شماری ایرانیان ثبت شده است.»

به‌گفته عسگری چاه‌وردی، وجود نقوش مختلف از نمادهای حیوانی که مربوط به ماه‌های ایرانی می‌شود و به دوره پیش از تاریخ می‌رسد. با این وجود آنچه که تحت‌عنوان شب یلدا رسمیت یافته و همزمان با تقویم خورشیدی ایران که برگرفته از گاه‌شماری بابلی‌ها و مصری‌ها است به دوره داریوش یکم می‌رسد که در تقویم ایرانیان ثبت شده است.

وی به قدمت تاریخی شب یلدا اشاره می‌کند که به سال ۵۰۲ قبل از میلاد می‌رسد. او تاکید می‌کند: «شب یلدا که به عنوان یکی از شب‌های مقدس در ایران باستان مطرح بوده، به‌صورت رسمی در تقویم ایرانیان باستان از سال ۵۰۲ قبل از میلاد در زمان داریوش یکم به تقویم رسمی ایرانیان باستان‌ راه یافت. هرچند که قدمت این جشن به دوره‌ّهای پیشدادیان و کیانیان و ایزدان کهن‌تر از دوره هخامنشی می‌رسد، اما آنچه که به‌صورت رسمی می‌توان نام برد دوره هخامنشی است.»

او ادامه می‌دهد: «در واقع یلدا تغییر بین فصل پاییز به فصل زمستان را نشان می‌دهد و در گذشته تمام گاو و گوسفندان از چراگاه‌ها به دهکده‌ها برمی‌گشتند و تمام محصولات برداشت شده در پایان پاییز به انبارها انتقال داده می‌شد. در این فصل به خاطر آغاز سرمای زمستان انسان‌ها نیز در ایران کم و بیش از کوهستان و مزارع به خانه‌ّها بازگشته و در این شب برای سه ماه آینده تا زمانی‌که زمین به‌طور مجدد رویش خود را آغاز کند، جامعه انسانی ایرانیان باستان تلاش می‌کردند که از میوه‌جات و انواع گیاهانی که از محصول برداشت‌شده به‌دست می‌آمده به‌صورت آجیل برای شب‌نشینی‌های طولانی دور هم استفاده کنند».

به‌گفته این باستان‌شناس، حل بخش زیادی از مسائل اجتماعی مردم در همین شب‌های طولانی زمستان از آغازین شب زمستان یعنی شب یلدا شروع می‌شد؛ چراکه دراین فصل خبری از کار نبوده و تمام مردم از دست‌رنج طول سال خود برای فصل زمستان بهره می‌بردند. به همین دلیل شب یلدا شبی مقدس و معنوی است؛ زیراکه انسان‌ها در این فصل می‌توانستند علاوه بر انجام امور اجتماعی خود فرصت عبادت و رسیدگی به امور معنوی خود نیز داشته باشند.[۱]

[۱]. برگرفته از: مرکز دائره المتعارف بزرگ اسلامی.

شب یلدا در ایران

آنچه که در میان باستان شناسان معروف و شناخته شده است، این است که خاستگاه اموری مانند مراسم نوروز، جشن مهرگان، جشن سده و شب یلدا کشور ایران است. جشن یلدا که به «شب چله» هم معروف است، پیشینه‌ای دیرینه در ایران دارد. البته غیر از ایران در برخی از سرزمین‌های هم‌فرهنگ مجاور نیز به همین نام یا نام‌ها و عناوین دیگر هم شهرت دارد. شب یلدا به عنوان یک آیین کهن در شهرها و مناطق مختلف ایران دارای رسم‌ها و آئین‌های مشترک و خاصی است که هر کدام از اینها مناسب است در جای خود مورد بحث قرار گیرد.

آداب شب یلدا

یلدا گویا نوعی پاسداشت فرهنگ و سنت‌های خوب ایرانی است؛ سنت‌هایی مانند در کنار هم بودن، مهمان هم بودن و کنار هم به فردای روشن چشم داشتن، کنار هم بودن و نیایش نمودن، کنار هم بودن و استفاده از خوردنی‌هایی که هر کدام به‌نوبه خود بخشی از نیازهای ما را در فصل زمستان تأمین می‌کرده و می‌کند. از جمله آداب شب یلدا خواندن غزل‌های زیبا از دیوان حافظ شیرازی و شاهنامه فردوسی است. این شب در میان مردم با فرهنگ ایران بهانه ای برای بیدار ماندن و دور هم جمع شدن است تا دوستی ها و خویشاوندی ها پایدار بماند.

از دیگر رسوم شب یلدا، قصه گفتن از ایام و اقوام گذشته و بیان سرگذشت پشینینان و عبرت‌های روزگار برای کودکان، نوجوانان و جوانان، توسط بزرگان و کهن‌سالان قوم است تا چراغ راه فردای آن‌ها باشد.

البته در بین مردم باستان ایران آیین‌هایی در این شب برگزار می‌شده که یکی از آنها جشنی شبانه و بیداری تا بامداد و تماشای طلوع خورشید تازه متولد شده، بوده است. جشنی که از لازمه‌های آن، حضور کهن‌سالان و بزرگان خانواده، به نماد کهن‌سالی خورشید در پایان پاییز بوده است.

همچنین خوراکی‌های فراوان برای بیداری درازمدت؛ مانند خشکبار و انواع آجیل، سنجد، انار، هندوانه و کدو حلوایی مهیا می‌کردند.

نا گفته نماند علاوه بر آداب و سنن مشترکی که در تمام نقاط ایران در این شب با هم هماهنگ و متحد بوده است، مردم هر شهر و منطقه‌ای به صورت مستقل آداب و رسوم خاص خود را نیز داشته‌اند.




کلیدواژه ها: , , , , ,



ثبت نظر


2 + = 5