دایره المعارف اسلام پدیا » مهدویت از دیدگاه اسماعیلیان
منوی اصلی

مهدویت از دیدگاه اسماعیلیان

تاریخ: ۱۶ آبان ۱۳۹۶ در باب: اسماعیلیه

مهدویت از جمله موضوعاتی است که از همان سده نخست هجری مورد توجه مسلمانان به ویژه شیعیان قرار داشته است. فرقه‌های اسلامی درباره مهدی موعود به اختلاف سخن رانده‌اند. محمد بن حنفیه نخستین فردی بود که کیسانیه او را مهدی موعود خواندند.[۱] ابوهاشم عبدالله بن محمد بن حنفیه،[۲] عبدالله بن معاویه،[۳] امام محمد باقر(علیه السلام)،[۴] محمد نفس زکیه،[۵] امام جعفر صادق (علیه السلام)[۶] و امام موسی بن جعفر (علیهما السلام)[۷] از افراد مهمی هستند که پیش از شکل‌گیری فرقه اسماعیلیه به عنوان مهدی معرفی شدند.

فرقه اسماعیلیه در نیمه دوم قرن دوم هجری، براساس اعتقاد به امامت اسماعیل، فرزند امام جعفر صادق (علیه السلام)، شکل گرفت. اسماعیلیان در خصوص مهدویت عقاید خاصی مطرح کردند؛ اسماعیل، نخستین کسی بود که آنان به عنوان مهدی موعود و امام هفتم معرفی کردند؛ هر چند اکثریت اسماعیلیان به مهدویت محمد بن اسماعیل معتقد شدند و او را امام هفتم و پایان دهنده دور ششم دانستند. به طرفداران این اعتقاد «قرمطی» اطلاق شد. قرمطیان در ابتدا و برای مدت کوتاهی به مهدویت احمد بن محمد بن حنفیه گرویدند و سپس به مهدویت محمد بن اسماعیل بازگشتند.

عبیدالله مهدی، نخستین خلیفه فاطمی، با اجرای اصلاحاتی، مهدویت خویش را مطرح کرد. در دوره المعز؛ خلیفه چهارم فاطمی، بازگشت محدود به مهدویت محمد بن اسماعیل با تغییراتی مطرح شد. در زمان الحاکم، دروزیان معتقد به الوهیت الحاکم شدند و با ناپدید شدن وی در ۴۱۱ هـ، غیبت و رجعت وی را باور کردند.

نظر شیخ مفید

شیخ مفید در خصوص اعتقاد اسماعیلیه به مهدویت می نویسد: اسماعیلیان به سه گروه تقسیم شدند:

  1. گروهی معتقدند که ابو عبداللَّه صادق (علیه السّلام) وفات کرد و بر امامت پسر خود اسماعیل بن جعفر تصریح فرمود و او را بعد از جعفر صادق (علیه السّلام) امام مى‏دانند و مى گویند: اسماعیل قائم منتظر است و نمرده است بلکه امر او بر مردم ملتبس شده به واسطه مصلحتى که پدر او دیده بود.[۸]

بر طبق عقیده این گروه، چون مدار دور امام، هفت تا است، شش امام، ظاهر و هفتمی مستور از نااهل و قائم است و او زنده خواهد بود تا [وقتی که در] آخرالزمان باز آید و مهدی او باشد.[۹] اینان برای اثبات زنده بودن اسماعیل دلایلی ذکر می کنند؛ از جمله این روایت که محمد، پسر دیگر امام صادق (علیه السلام)، برادر خود اسماعیل را در حال خواب دیده است و امام به او دستور دادند تا این خبر را پنهان سازد.[۱۰] دلیل دیگری که نقل می کنند این است که چه سبب داشت که امام ششم شیعیان نامه‌ای برای وفات پسرش منعقد سازد.[۱۱] بر طبق نقل برخی از منابع اسماعیلی، سال‌ها پس از شهادت امام جعفر صادق (علیه السلام)، اسماعیل را در بصره دیده‌اند که در بازار فردی فلج را شفا داده و نابینایی با دعای او بینا شده است.[۱۲] این منابع، مراسم دفن اسماعیل را دلیل بر این می دانند که امام می خواست مرگ اسماعیل را به صورت ظاهر ثابت کند، ولی در واقع اسماعیل نزد ایشان مخفی بود.[۱۳]  شیخ صدوق در بحثی مفصل، مرگ اسماعیل را با روایت های محکم و دلایل منطقی ثابت می کند.[۱۴]

  1. گروه دیگری که مفید از آن یاد می‌کند، معتقدند که اسماعیل در زمان امام جعفر صادق (علیه السلام) رحلت کرده، لکن قبل از وفاتش بر امامت فرزندش محمد بن اسماعیل تصریح نموده، در نتیجه امام بعد از او محمد بن اسماعیل است.[۱۵]
  2. گروه سوم اعتقاد داشتند محمد بن اسماعیل توسط خود امام جعفر صادق (علیه السلام) به امامت منصوب شده است نه اسماعیل؛ زیرا محمد به امر امامت بعد از اسماعیل پدرش، سزاوارتر بود؛ به این علت که امامت در دو برادر -غیر از امام حسن و امام حسین (علیهما السّلام)- تحقق نمی یابد.[۱۶] [۱۷]

[۱]. ابن حزم، علی بن احمد، الفصل فی الملل و الأهواء و النحل، ج ۵، ص ۱۷۹؛ نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ص ۲۶ – ۲۹؛ صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تصحیح: غفاری، علی اکبر، ص ۳۲ ـ ۳۶٫

[۲]. فرق الشیعه، ص ۳۰ ـ ۳۱ و ۳۳ – ۳۴٫

[۳]. همان، ص ۳۵٫

[۴]. الفصل فی الملل و الأهواء و النحل، ج ۵، ص ۱۷۹؛ بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق و بیان الفرقه الناجیه منهم، ص ۴۵٫

[۵]. الفرق بین الفرق و بیان الفرقه الناجیه منهم، ص ۲۳؛ ابن حزم به آنها جارودیه گفته است: الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، ج ۵، ص ۱۷۹٫

[۶]. اشعری، ابوالحسن علی، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، ترجمه: مؤیدی، حسن، ص ۲۱؛ صدوق، ابن بابویه قمی، کمال الدین و تمام النعمه، ص ۳۷؛ الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، ص ۱۸۰٫

[۷]. الفرق بین الفرق و بیان الفرقه الناجیه منهم، ص ۴۶٫

[۸]. مفید، محمد بن محمد، الفصول المختاره، محقق / مصحح: میر شریفى، على‏، ص ۳۰۵؛ ابن هیثم، جعفر بن احمد بن محمد، المناظرات، تصحیح: مادلونگ، ویلفرد/والکر، پاول، ص ۳۶؛ شهرستانى، محمد بن عبد الکریم‏، الملل و النحل،‏ محقق: بدران، محمد، ج ۱، ص ۲۲۶٫

[۹]. حسنی رازی، سید مرتضی بن قاسم، تبصره العوام فی معرفه مقالات الأنام، تصحیح: اقبال آشتیانی، عباس، ص ۱۸۲؛ فدائی خراسانی، محمد بن زین العابدین، تاریخ اسماعیلیه یا هدایت المؤمنین الطالبین، تصحیح: الکساندر سیمونوف، ص ۱۴٫

[۱۰]. ر.ک: الملل و النحل، همان.

[۱۱]. همان، ص ۲۲۶ و ۲۲۷٫

[۱۲]. همان، ص ۲۲۷؛ مجمع العلمی گوتنگین، اربعه کتب اسماعیلیه، تصحیح اشتروتمان، ص ۱۵ و ۱۶٫

[۱۳]. تاریخ اسماعیلیه یا هدایت المؤمنین الطالبین، تصحیح: الکساندر سیمونوف، ص ۱۶٫

[۱۴]. کمال الدین و تمام النعمه، تصحیح: غفاری، علی اکبر، ص ۷۱ ـ ۷۳٫

[۱۵]. الفصول المختاره، محقق / مصحح: میر شریفى، على‏، ص ۳۰۵٫

[۱۶]. همان، ص ۳۰۶٫

[۱۷]. برگرفته: از روحی میرآبادی، علیرضا (استاد یار دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوی)، «مهدویت از دیدگاه اسماعیلیان و قرمطیان»، مجله تاریخ اسلام، هفتم مهر ماه سال ۱۳۸۵، شماره بیست و هفتم.




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


7 + 9 =