دایره المعارف اسلام پدیا » دیدگاه فرقه اسماعیلیه درباره معاد
منوی اصلی

دیدگاه فرقه اسماعیلیه درباره معاد

تاریخ: ۱۱ آبان ۱۳۹۶ در باب: اسماعیلیه

مقدمه

اسماعیلیان در بحث معاد شدیداً از نوافلاطونیان تأثیر پذیرفته‌اند. در کتاب تاسوعات (انیادهاى) فلوطین،[۱] کتاب چهارم، تماماً به مسئله نفس یا روح پرداخته شده است.[۲] موضوعات بخش‌هاى مختلف این کتاب[۳] عبارتند از: درباره ماهیت روح، پیرامون دشوارى‌های نفس، درباره جاودانگی روح، درباره سقوط روح در بدن‌ها و آیا همه روح‌ها یکى هستند؟

نفس نزد فلوطین برجسته‌ترین مظهر جهان معقول (فرامحسوس) است. نفوس عالم بالا از درد و رنج فارغ هستند و بر جهان حکمفرما. آنها بیرون از زمانند و احتیاج به دانستن چیزى ندارند. این روح‌ها به ضرورت، کثرت پیدا کرده و با طبیعت در مى‌آمیزند. آنان مى آیند که پرستار جهان محسوس باشند، ولى نکبت جهان محسوس آنها را گرفته، خود را فراموش مى‌کنند. بدین‌سان روح دچار دوگانگى مى‌شود و وقتى از تن آزاد شود، روز آزادى و جشن او است. او به جهان زیرین آمده بود و در وقت مردن از تن خارج شده، به جایگاه اصلى خود باز مى‌گردد. در نگاه فلوطین روح همیشه زنده است. او نامیرا است و فنا ناپذیر. فلوطین با نگاه خود به مسئله روح و تن به شدّت منکر معاد جسمانى است؛ زیرا اگر این‌گونه باشد، روح همیشه اسیر تن خواهد بود. او قایل به تناسخ ارواح است؛ زیرا بعضى روح‌ها در این جهان بسیار آلوده شده و در وقت مردن، به فکر بازگشت به جهان معقول نیستند، بلکه دنبال جسمى دیگر گشته تا در آنها جاى گیرند، و گاه آن چنان زشت سیرت گشته که در ماده غرق شده، از نفس و جهان معقول بیرون آمده، جزء ماده و عالم زیرین و محسوس مى گردند. بنابراین فقط روح‌ها و نفوس خوب در ستارگان جاى مى گیرند و به آسمان‌ها مى روند.[۴]

دیدگاه فرقه اسماعیلیه درباره معاد

اسماعیلیان اصل اندیشه فلوطین را اخذ کرده و با بعضى از مباحث آن مخالفت کردند و اندیشه‌اى جدید براى خود بنا نهادند. در نگاه اسماعیلیه نفس جزیى (نفس انسان‌ها) از اجزاء یا آثار[۵] نفس کلى[۶] است. نفس ناطقه در ابتداى راه، بالقوه محض است و سپس با کسب از معلم روحانى که همانا انبیاء و اولیاء الهى هستند، استعداد استفاده از نیروى معنوى را پیدا کرده و این امام است که علوم توحید و معاد را در نفس انسانِ مستعد منقّش ساخته، او را براى حضور در عالم بالا آمده مى‌سازد. نفس انسان در ارتقاء به غایت خویش چند مرحله را طى مى‌کند. او بعد از حیاتِ نامى و مقدارى رشد بدن، قدرت بر موازنه، مقابله و استدلال پیدا کرده و اگر در این مرحله به تفکر در امور عالم بپردازد، به وجود ابداعى و انبعاثى خویش رهنمون شده و نور عقل در ذات این نفس شعله ور مى‌گردد. در این هنگام با عقل مفارق ـ از عقول عالم معقول و فرا محسوس ـ ارتباط برقرار کرده و ابواب حکمت براى او گشوده مى‌شود و این آخرین مرحله صعود نفس در این جهان است و منتظر مى‌ماند تا از بدن مفارقت کرده به جایگاه اصلى خود بازگردد. نفس به خاطر علتش که باقى است، همیشه باقى مانده و فناناپذیر است. بنابراین در دیدگاه اسماعیلیه نفس ناطقه به خاطر خصلتى که خداوند به او داده و از آثار عقول است، مثل عقول، باقى است و فنا در آن راه ندارد.[۷]

اصول دیدگاه اسماعیلیه پیرامون معاد:

  1. معاد روحانی است نه جسمانی.
  2. تناسخ باطل است.

«تناسخ» عبارت است از بازگشت روح به این دنیا، پس از جدا شدن از بدن به این صورت که به بدن دیگرى در این دنیا تعلق بگیرد، مثلا به یک جنینى که آمادگى دمیده شدن روح در او هست، تعلق بگیرد، تناسخ براى خود انواعى دارد که در جاى خود، آمده است.[۸]

گاهى به اسماعیلیه نسبت داده مى شود که به تناسخ عقیده دارند. ولى این نسبت، درست نیست و نویسندگان اسماعیلی در آثار خود آن را رد کرده اند.

داعى کرمانى مى گوید: کسانى هستند که اعتقاد به جزا و کیفر دارند، و آن را در این دنیا مى دانند، مانند محمد بن زکریا و غُلاه و پیروان تناسخ، اینان اعتقاد دارند که این ارواح پیش از خود این اشخاص، وجود داشته اند، آنها همچنین اعتقاد دارند که این ارواح، جوهرهایى هستند که میان بدن‌هاى مختلف در گردشند، تا این که به صفاى کامل برسند و به جهان ارواح باز گردند، (ولی) ما در کتاب‌هاى خود، مانند «ریاض» و «میزان العقول»، نادرست بودن سخن آنها را آورده ایم، و کتاب «مقاییس» را به ویژه در ردّ غُلاه و مانند آنها نگاشته‌ایم.[۹]

مصطفى غالب، یکى از نویسندگان اسماعیلیه آورده است:

بیشتر کسانى که در گذشته و حال درباره عقاید اسماعیلیه چیزى نوشته‌اند، آنها را پیرو تناسخ شمرده‌اند؛ یعنى این که عقیده دارند، روح پس از مرگ به بدن انسان دیگرى یا حیوان یا گیاه دیگرى منتقل مى شود، چنان که بوداییان و نصیریان مى‌گویند، ولى ما پس از مطالعه دقیق کتاب‌هاى پنهان و آشکار اسماعیلیه به این نتیجه رسیده‌ایم که آنان اصلا اعتقادى به تناسخ ندارند، بلکه معتقدند، پس از مرگ، عنصر خاکى انسان؛ یعنى بدن او با دگرگونى به همانندهاى خود تبدیل مى‌شود؛ یعنى به خاک مبدل مى گردد. عنصر روحى او (روح) به ملأاعلى مى رود. پس اگر انسانى در زندگى خود مؤمن بوده، در شمار صالحان محشور مى‌گردد و پادشاه و فرمانروا مى‌شود، و اگر بدکار و نافرمان بوده، با شیاطین و دیوسیرتان محشور مى‌گردد که دشمنان امام هستند.[۱۰]

  1. حساب یکى از شاخه‌هاى قیامت و برانگیخته شدن است و کارى است از خود نفس، و در نفس (روح انسان) انجام مى گیرد. ثواب عبارت است از لذت‌ها و شادى‌ها؛ و عقاب عبارت است از شکنجه‌ها و اندوه‌ها، و برخى از آنها در دنیا روى مى‌دهد و برخى در آخرت پیش مى‌آید.
  2. بهشت، جاودانى است و همه لذّت‌ها در آن جمع است، و دگرگونى و تغییر و فساد در آن راه ندارد و احوال و جابجایى‌ها در آن نیست. [۱۱]

[۱]. افلوطین به عنوان پایه گذار مکتب نوافلاطونى در سال ۲۰۵ م به دنیا آمد و در اسکندریّه مصر به جمع فیلسوفان پیوست. تا چهل سالگى درس خواند و از چهل تا پنجاه سالگى تدریس کرد. در ادامه بنابر اصرار شاگردان شروع به نوشتن کرد. نوشته‌هاى افلوطین را که جمعاً پنجاه و چهار رساله است، شاگردش فرفوریوس جمع آورى کرد و نام آنها را انیاد نامید. انیاد یعنى نه گانه، یعنى فرفوریوس این رساله‌ها را در شش جلد نُه تایى جمع آورى کرد. وقتى این کتاب به جهان اسلام وارد شد نام تاسوعات (نُه تایى) به خود گرفت. ر.ک: پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیت الله العظمی مکارم شیرازی.

[۲]. یاسپرس، کارل، دوره آثار فلوطین، لطفى، محمد حسن، ج ۱، ص ۴۶۷ ـ ۶۵۸٫

[۳]. در جهان اسلام به این بخش‌ها میمر مى‌گفتند، درباره مباحث نفس اثولوجیا و تعلیقه قاضى سعید قمى به بحث نفس اثولوجیا بنگرید: آشتیانى، سید جلال الدین، آثار حکماى الهى ایران، ج ۳، ص ۱۹ ـ ۲۸۶٫

[۴]. ر.ک: جمعی از نویسندگان، دائره المعارف بزرگ اسلامى، ج ۹، مدخل افلوطین، ص ۶۰۲ـ ۶۰۴؛ دوره آثار فلوطین، لطفى، محمد حسن، ص ۹۰ ـ ۱۱۲٫

[۵]. نسفى و ابویعقوب سجستانى نفس انسان را از اجزاء نفس کلى دانسته، ولى ابوحاتم رازى و حمیدالدین کرمانى و دیگران نفس ناطقه را از آثار نفس کلى مى دانند.

[۶]. اسماعیلیان معتقدند در عالم بالا از ابداع یا مبدَع اول (عقل اول)، عقل ثانی منبعث می شود و آن همان نفس کلی است که در زبان سنت، قلم نامیده می شود. ر.ک: مقاله «معاد از دیدگاه اسماعیلیان» به قلم: عبدالعلی صاعد رازی، از کتاب اسماعیلیه (مجموعه مقالات)، ص ۱۹۱٫

[۷]. فرمانیان، مهدی، درسنامه تاریخ و عقائد اسماعیلیه، ص ۲۱۲٫

[۸]. سبزواری، ملا هادی، شرح المنظومه، تصحیح و تعلیق: حسن زاده آملی، حسن، تقدیم و تحقیق: طالبی، مسعود، ج ۵، ص ۱۹۵ و ۱۹۶٫

[۹]. حمیدالدین کرمانى، احمد بن عبدالله، راحه العقل، تحقیق: غالب، مصطفى، ص ۳۶۴٫

[۱۰]. سجستانی، ابویعقوب، الینابیع، تصحیح: غالب، مصطفی، ص ۱۶٫

[۱۱]. ر.ک: سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، ج ‏۸، ص ۲۲۷ – ۲۳۰؛ سبحانى، جعفر، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامى، مترجم: سبحانى، علی رضا، ج ۷ و ۸، ص ۳۷۱ – ۳۷۴٫




کلیدواژه ها: , ,



ثبت نظر


9 + 7 =