دایره المعارف اسلام پدیا » محمد بن اسماعیل نوه امام صادق (علیه السلام)
منوی اصلی

محمد بن اسماعیل نوه امام صادق (علیه السلام)

تاریخ: ۲۵ مهر ۱۳۹۶ در باب: اسماعیلیه

از زندگانى محمد بن اسماعیل اطلاعات چندانى در دست نیست. در کتب تاریخى از او نام برده نشده، ولى در علم انساب،[۱] اطلاعاتى کوتاه درباره زندگانى وى وجود دارد. در کتب اسماعیلیان همراه با اشتباهات تاریخى فراوان، از او اطلاعات نه چندان صحیح موجود است. مهم‌ترین منبع اسماعیلى در باب زندگانى او، کتاب «عیون الأخبار» نوشته داعى اسماعیلى؛ «ادریس قرشى»، متوفاى قرن دهم هجرى، است.

محمد پسر ارشد اسماعیل بود. وی از برادرش على چند سالى بزرگ‌تر بود. بنابر دیدگاه اسماعیلیان در زمان رحلت امام صادق (علیه السلام)، وى بیست و شش سال داشته است. بنابراین باید در حوالى سال صد و بیست هجرى (۷۳۸م) به دنیا آمده باشد. وی‌ اندکی‌ پس‌ از سال ۱۴۸ق‌/۷۶۵م‌، که‌ اکثر شیعیان‌ امامی‌ حضرت‌ موسی‌ کاظم‌ (علیه السلام) را به‌ امامت‌ شناختند، موقعیت خود در حجاز را متزلزل دید؛ به همین جهت از محل‌ سکنای‌ خانوادگی‌ خود مدینه‌ به‌ عراق‌ مهاجرت‌ کرد و زندگی‌ پنهانی‌ خود را آغاز نمود و به‌ همین‌ سبب‌ به‌ «مکتوم‌« اشتهار یافت‌.

این‌ مهاجرت‌ مبدأ «دوره ستر» در تاریخ‌ اسماعیلیان‌ نخستین‌ است‌ که‌ حدود صد و پنجاه سال طول کشید و تا تشکیل دولت فاطمیان در مغرب در سال ۲۹۷ هجرى قمرى ادامه داشت. محمد پس‌ از مهاجرت‌، پنهانی‌ و با نام‌هایی‌ مستعار؛ مانند «میمون‌« در بلاد مختلف‌ می‌زیسته‌، و ارتباط خود را با مبارکیه‌ که‌ مرکزشان‌ در کوفه‌ بود، هم‌چنان‌ حفظ می‌کرده‌ است‌.[۲]

ابن عنبه درباره محمد بن اسماعیل مى نویسد:

«عبیدلى؛ نسّابه معروف مى گوید: او امام میمونیّه[۳] بود و قبرش در بغداد است. ابونصر بخارى نوشته است: وقتى هارون الرشید به حجاز سفر کرد محمد بن اسماعیل در نزد هارون الرشید سعایت امام کاظم (علیه السلام) را نمود و گفت: آیا مى دانى که در زمین، دو خلیفه وجود دارد که خراج مى گیرند؟ هارون گفت: منظورت کیست؟ محمد بن اسماعیل گفت: موسى بن جعفر؛ و اسرار جمع آورى زکات و خمس امام کاظم (علیه السلام) را بیان کرد؛ به همین علت هارون الرشید، امام موسى کاظم (علیه السلام) را دستگیر کرده و امام را به شهادت رساند. محمد بن اسماعیل به همراه هارون به بغداد رفت و در آن‌جا از دنیا رفت… ».[۴]

بنابر دیدگاه ابن عنبه که از قدماى نسّاب خود نقل مى کند، محمد بن اسماعیل تا زمان زندانى شدن امام کاظم (علیه السلام)؛ یعنى سال ۱۷۹ هجرى قمرى در مدینه بود و سپس همراه هارون الرشید به بغداد رفت و در آن جا درگذشت.[۵]  به هر حال محمد بن اسماعیل باید بین سال‌هاى ۱۸۰ تا ۱۹۰ هجرى در بغداد از دنیا رفته باشد.[۶] [۷]

تمام انساب شناسان بزرگ براى محمد بن اسماعیل فرزندانى را معرفى کرده‌اند. طبق‌ نظر اسماعیلیان‌ فاطمی‌، یکی‌ از آنان‌ به‌ نام‌ «عبدالله»‌ پس‌ از مرگ‌ پدر رهبری‌ «مبارکیه»‌ را به‌ دست‌ گرفته‌ بوده‌ است‌.[۸]

[۱]. علم انساب از تعیین نسب (نژاد و تبار) مردم و روش‌های پژوهش در آن، با هدف پرهیز از خطا در تعیین نسب اشخاص سخن می‌گوید، اسلام کوئست

[۲]. ر.ک: دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه: بدره‌ای، فریدون، ص ۱۲۱؛ جمعی از نویسندگان، دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج ۸، ص ۶۸۳، مدخل «اسماعیلیه» از فرهاد دفتری.

[۳]. از فرق اسماعیلیه و پیروان عبداللّه بن میمون قدّاح. ر.ک: مشکور، محمد جواد؛ فرهنگ فِرَق اسلامی، ص ۴۳۴٫

[۴]. ابن عنبه، عمده الطالب فی انساب آل ابی طالب، ص ۲۱۵ و ۲۱۶٫

[۵]. همان، ص ۲۱۶؛ نیز بنگرید: عبیدلى، محمد بن محمد، تهذیب الانساب و نهایه الاعقاب، محقق: محمودی، محمد کاظم، ص ۱۷۲؛ ابن طقطقى، محمد بن علی بن علی بن طباطبا، الاصیلى فی انساب الطالبین، محقق: رجایی، سید مهدی، ص ۱۹۶ – ۲۰۲؛ فخر رازى، الشجره المبارکه فی انساب الطالبیه، محقق: رجایی، سید مهدی؛ اشراف: مرعشی، سید محمود؛ ص ۱۱۵ – ۱۱۷؛ عمرى، علی بن محمد، المجدى فی انساب الطالبین، محقق: مهدوی دامغانی، احمد، ص ۹۹ – ۱۰۲٫

[۶]. فرمانیان، مهدی، درسنامه تاریخ و عقائد اسماعیلیه، ص ۴۱٫

[۷]. برگرفته از سایت اطلاع رسانی آیت الله مکارم.

[۸]. دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج ۸، ص ۶۸۳، مدخل «اسماعیلیه» از فرهاد دفتری.




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


4 + 7 =