دایره المعارف اسلام پدیا » دیدگاه فرقه اسماعیلیه درباره توحید
منوی اصلی

دیدگاه فرقه اسماعیلیه درباره توحید

تاریخ: ۲۷ مهر ۱۳۹۶ در باب: اسماعیلیه

اعتقادات اسماعیلیه در باب توحید عبارتند از:

۱- شناخت خدا:

در نگاه اسماعیلیه خداوند حقیقتى وراى هستى و عقل است و هرگز قابل شناخت نیست. اگر شناختى هست فقط توحید و تقدیس است. خداوند هویتى است که عقل اول در او حیران است. راه شناخت خداوند فقط از طریق انبیاء و امامان حاصل مى گردد. البته ائمه هم شناخت حقیقى به انسان نمى دهند، بلکه بیان مى کنند که او قابل شناخت نیست و از حضرت امیر (علیه السلام) نقل مى کنند که به کمیل فرمود: «یا کمیل مَن اجاب عن التوحید بالعباره فهو ملحد و مَن أشار الیه فهو ثنوى… مَن ظنّ انّه واصل فلیس له حاصل و کلّما میزتموه بأوهامکم فى أدقّ معانیه فمصروف عنه، مردود الیکم…». بنابراین خداى اسماعیلیه خداى ناشناختنى و دست نیافتنى است.[۱]

۲- اثبات وجود خدا:

اسماعیلیه به علت نگاه خاصشان به شناخت خداوند، درصدد اقامه برهان براى اثبات وجود خدا برنیامدند. در کتاب روضه التسلیم آمده است: «اگر کسى گوید من اثبات او کنم، گفته باشد که من به حقیقت هویت او محیط شده ام و چون احاطه محال است، اثبات محال است».[۲]

۳- صفات خداوند:

در دیدگاه آنان لازمه وحدانیت، تعالى و تنزیه مطلق الهى، نفى مضاعف است؛ یعنى خداوند نه به وجود توصیف مى شود نه به لاوجود یا عدم. او نه حىّ است، نه لاحىّ، نه عالم است نه لاعالم، نه موصوف است نه لاموصوف. خدا بالاتر از آن است که به چیزى توصیف شود. او بالاتر از اسم و رسم و صفت است.[۳]

یکی از محققان معاصر می نویسد: (اسماعیلیه معتقدند) خداوند متعال ضد و مثل ندارد، واحد غیر عددی است. در او کثرت یا اختلاف بسایط و مرکبات راه ندارد. خداوند، أیس؛ یعنی وجود نیست. او تسمیه؛ یعنی ماهیت ندارد. خداوند صفات ندارد و ذات او در معرفت او کافی است و به همین جهت صفات علیای خود را به صادر اول؛ یعنی اول موجودی که به نحو ابداعی خلق فرموده، عطا کرده است.[۴]

۴- صفات عقل اول:

در نگاه اسماعیلیه تمام صفات و اسمایى که انسان‌ها براى خداوند به کار مى برند، صفات عقل اول است. عقل اول همان «الله» قرآن است؛ زیرا یا از وَلَهَ (حیرت) گرفته شده و یا از الهانیّت (شوق) و در عقل اول، هم شوق است و هم حیرت. خداوند بى حرکت است و بسنده به خود، به هیچ چیز شوق ندارد و در حیرت هیچ مسئله‌اى قرار نگرفته است. او سکون محض است. عقل اول وحدت محض، ازلى، ابدى، حىّ، قادر، علیم و حکیم قرآن است. اگر عقل اول الوهیت را از خود نفى نکرده بود، هیچ کس به معرفت خداوند راه نمى یافت.[۵]

۵- حدوث و قدم عالم:

بنابر نظر اسماعیلیه – همچون بوعلى سینا و فلاسفه مشاء – خدا قدیم ذاتى و عالَم قدیم زمانى و حادث ذاتى است. اکثر متکلمان مسلمان خدا را قدیم ذاتى و عالَم را حادث زمانى مى دانستند. این دیدگاه اسماعیلیه، مورد اعتراض اشاعره قرار گرفته و غزالى در «فضائح الباطنیه» مى نویسد: «اسماعیلیان قائل به دو خداى قدیم‌اند که براى آنها اولى از حیث زمان نیست. مگر این که یکى علت دیگرى است… اینان مثل مجوس، قائل به دو إله هستند…».[۶] فلاسفه مسلمان گفته‌اند: مهم خلق از عدم است که ما نیز به آن معتقدیم و عالم را حادث ذاتى مى دانیم، ولى این که حتماً این خلق از عدم باید بعد از یک فترت صورت گیرد، لزومى ندارد؛ زیرا زمان به وسیله حرکت به وجود مى آید و حرکت از چرخش افلاک و این وقتى ممکن است که عالم موجود باشد و به وجود آمده باشد. پس زمان چند مرحله عقب تر از خلق عالَم است و نمى‌تواند بر عالَم مقدّم شود. براى همین، بعضى از علما بحث زمان موهوم و متوهم را مطرح کرده و این گونه خواسته‌اند مسئله را حل نمایند.

۶- جبر و اختیار:

دیدگاه اسماعیلیه همچون امامیه به پیروى از امام صادق (علیه السلام)، مفاد حدیث «لاجبر و لاتفویض بل أمرٌ بین امرین» است. ناصر خسرو در این زمینه مى‌نویسد: «خدا عادل‌تر از آن است که خلق را بر معصیت مجبور دارد و سپس ایشان را بر آن عقوبت کند… حالِ مردم در این باره کارى است میان دو کار، نه مجبور است و نه مختار و این قول جعفر صادق (علیه السلام) است». على بن محمد بن ولید در این باره مى گوید: «انّ الله جعل جوهر النفس الانسانى حیاً قادراً على فعل الخیر و الشرّ و الطاعه و المعصیه… و کان عدلُ الله تاماً… و کان عدلُ الله تعالى منزهاً عن أن یتوهم فیه نقص و لمّا کانت رحمه الله تعالى تامّه ارسل الرسل لتمنع عباده عن الشهوات…».[۷] بنابراین اسماعیلیان اختیار انسانى را پذیرفته و آن را دلیل تکلیف و ارسال رسل و عقاب و ثواب مى دانند.

۷- قضاء و قدر:

در نگاه اسماعیلیه قضاء و قدر دو موجود علوى هستند که به تدبیر عالم پایین پرداخته و در تدبیر عالَم از طرف خداوند مأذون هستند. آن دو، همان سابق و تالى یا عقل اول و نفس کلى هستند.

۸ – مسئله شرّ:

به نظر اسماعیلیه شرّ در ابداع، ریشه و اصلى ندارد و شرور عالَم به خاطر حضور ماده است و بالعرض پدیدار گشته است. روضه التسلیم در این باره مى گوید: «عالم عقلانى خیر محض، عالم نفسانى خیر و شرّ به هم آمیخته و عالَم جسمانى شرّ محض است… اهل عالَم جسمانى اهل تضاد، و حکم تضاد، اختلاف اهل دنیا است… و خداوند خیر افاضه مى کند و شرّ، به عرض در راه‌ها مى آید». در اینجا تأثیر اندیشه‌هاى فلوطین نیز پیدا است. فلوطین ماده را شرّ محض دانسته و همه بدى‌ها را از او مى دانست.[۸]

این بود مختصرى در باب اعتقادات اسماعیلیه پیرامون خداوند و صفاتش که از مفاهیم ناب اسلامى به دور است. بنابر تصریحات مکرر قرآن، خداوند در تمام عالم حضور عینى دارد و ربوبیت خویش را به هیچ مخلوقى واگذار نکرده است. خداوند داراى توحید در صفات، الوهیت، ربوبیت، افعال و عبادت است و هیچ کس را در این زمینه ها شریک خود نساخته است. شناخت ذات او و صفات ذاتش که عین ذات است، محال است و تنها در مقام فعل، قابل شناخت است. تمام اوصاف قرآن، صفات بارى تعالى است. او متعالى است و در عین حال بسیار نزدیک است. خداى قرآن بسیار به انسان‌ها نزدیک است و از انسان‌ها دور نیست، حتى از رگ گردن به انسان نزدیک‌تر و حتی بین انسان و خودش حائل است. قرآن درباره اوصاف خداوند مى‌فرماید: «و لله الأسماء الحسنى».[۹]

[۱]. ر.ک: حامدی، ابراهیم بن حسین، کنز الولد، تصحیح: غالب، مصطفی، ص ۱۰ – ۱۳٫

[۲]. طوسی، نصیرالدین، تصورات یا روضه التسلیم، تصحیح: ایوانف، ولادیمیر، ص ۷٫

[۳]. ر.ک: تامر، عارف، تاریخ الإسماعیلیه، ص ۱۹۱ – ۱۹۹؛ قرشی، إدریس عماد الدین، زهر المعانی، تقدیم و تحقیق: غالب، مصطفی، ص ۲۲ – ۳۳؛ سجستانی‌، ابویعقوب، کشف المحجوب، تصحیح: هانری‌ کربن، ص ۱۴ و ۱۵٫

[۴]. سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، ج ‏۸، ص ۱۹۱- ۱۹۹٫

[۵]. کنز الولد، تصحیح: غالب، مصطفی، ص ۴۳٫

[۶]. غزالی، ابوحامد، فضائح الباطنیه، تصحیح: القطب، محمد علی، ص ۳۸ – ۴۰٫

[۷]. ولید، علی بن محمد، تاج العقائد و معدن الفوائد، به کوشش: تامر، عارف، ص ۱۵۵ – ۱۴۸٫

[۸]. مباحث توحید اسماعیلیه برگرفته از مقاله «خدا و صفات او در نگاه اسماعیلیان» به قلم: «مهدی فرمانیان» است که براى دسترسی به منابع آن مى توان به کتاب اسماعیلیه (مجموعه مقالات) مراجعه نمود. این کتاب مشتمل بر ۱۲ عنوان مقاله در رابطه با تاریخ و عقاید اسماعیلیه به قلم اساتید مختلف می‌باشد. کتاب فوق الذکر در سال ۱۳۸۱ به وسیله مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب قم به چاپ رسیده است که از یک پیش‌گفتار، دوازده عنوان مقاله، فهرست تفصیلی، کتاب نامه و نمایه تشکیل شده است. تعداد صفحات آن ۶۹۶ صفحه است. ر.ک: گروه مذاهب اسلامی، اسماعیلیه (مجموعه مقالات)، مقدمه: دفتری، فرهاد، ص ۶۲ – ۷۳٫

[۹]. اعراف، ۱۸۰٫




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


9 + = 17