دایره المعارف اسلام پدیا » ذبیح الله از دیدگاه قرآن و تورات
منوی اصلی

ذبیح الله از دیدگاه قرآن و تورات

تاریخ: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۶ در باب: اسحاق نبی (علیه السلام)

قرآن و توراتِ موجود در این مطلب که ابراهیم خلیل (علیه السلام) در سن پیری صاحب فرزند پسری شده و از سوی خداوند متعال مأمور گردیده که فرزند خود را برای خدا ذبح نماید، همچنین پیرامون این فرمان خدا، که فرمان آزمایشی بوده و هرگز ذبح فرزند تحقق خارجی پیدا نکرده، متفق هستند.

اما در این که فرمان ذبح در مورد کدام فرزند او بوده، با هم اختلاف دارند؛ چرا که به گزارش قرآن کریم، هنگامی که فرزند ابراهیم (علیه السلام) به سن جوانی رسید، ابراهیم در رؤیا دید که فرزند خود را سر می بُرَد. او نظر پسرش را در این زمینه جویا شد. پسر، پدر را به انجام فرمان الهی دعوت کرد و به او وعده صبر و بردباری داد.[۱] قرآن کریم بدون پرداختن به نام ذبیح و جزئیات دیگر این رویداد، فقط بخش های مهم و گزیده آن را در مسیر اهداف هدایتی و تربیتی خود ‌گزارش کرده است.

چون قرآن کریم به نام ذبیح تصریح نکرده از این رو، مفسران در آن به اختلاف سخن گفته اند. شماری از مفسران نخستین؛[۲] اکثر مفسران شیعه و برخی مفسران اهل سنت[۳] اسماعیل (علیه السلام) را ذبیح خوانده اند و بیشتر اهل سنت هماهنگ با ‌گزارش کتاب مقدس،[۴] اسحاق (علیه السلام) را ذبیح دانسته اند. البته هر یک از دو گروه برای دیدگاه خویش دلیل هایی از قرآن، روایات و گزارش های تاریخی آورده اند. برخی از دلایل ذبیح بودن حضرت اسماعیل (علیه السلام) عبارتند از:

  1. بر اساس آنچه در عهد عتیق آمده، نخستین پسر ابراهیم (علیه السلام)، اسماعیل بوده است.[۵] به گزارش عهد عتیق، از آن‌جا که ساره، مادر اسحاق بچه دار نمی شد، کنیز خود؛ هاجر را به ازدواج حضرت ابراهیم (علیه السلام) درآورد. وی پس از تولد اسماعیل، او و مادرش را از خود راند.[۶] همچنین به گزارش عهد عتیق، حضرت ابراهیم (علیه السلام) فرمان یافت تا نخستین پسر خود را قربانی کند. پس به صورت طبیعی، فرزند ذبیح، اسماعیل (علیه السلام) بوده است. اما عهد عتیق به گونه ای تناقض آمیز، اسحاق (علیه السلام) را یگانه فرزند ابراهیم (علیه السلام) و ذبیح می خواند.[۷] از طرفی همه مسلمانان نیز باور دارند که حضرت اسماعیل (علیه السلام) پیش از حضرت اسحاق (علیه السلام) زاده شد و نخستین پسر ابراهیم (علیه السلام) بود. قرآن کریم نیز بشارت درباره اسماعیل (علیه السلام) و ولادت وی را پیش از بشارت ولادت اسحاق (علیه السلام) ‌گزارش کرده است.[۸] گفته قرآن را گزارش عهد عتیق مبنی بر قربانی کردن اولین فرزند ابراهیم (علیه السلام) تأیید می کند.
  2. قرآن کریم پس از ‌گزارش بشارت تولد «غلام حلیم» و ماجرای ذبح وی، درباره ولادت اسحاق نیز بشارت داده است.[۹] بر این اساس، اسحاق نمی تواند همان «غلام حلیم» باشد؛ زیرا در این صورت، بشارت درباره وی تکراری است. تدبر در آیات نشان می دهد که بشارتِ مربوط به «غلام حلیم» چیزی غیر از بشارت درباره اسحاق است.[۱۰] اصل این استدلال از امام صادق و امام رضا (علیهما السلام) روایت شده که در بخش ذبیح از دیدگاه روایات بیان شده است.[۱۱]
  3. ویژگی های «غلام حلیم» و حضرت اسماعیل (علیه السلام) بر یکدیگر سازگار هستند. قرآن کریم «غلامِ» بشارت داده شده را با وصف «حلیم» یاد کرده و از وعده وی به پدرش ابراهیم (علیه السلام) برای صبر و بردباری وی هنگام قربانی شدنش خبر می دهد.[۱۲] همچنین اسماعیل را با وصف «صابر» یاد می کند.[۱۳] حضرت اسحاق نه تنها در قرآن با وصف حلیم یاد نشده، بلکه به صراحت با ویژگی «علیم» وصف شده است.[۱۴] این نشان می دهد که اسماعیل و «غلام حلیم» یک تن هستند.[۱۵] این نکته در روایتی منسوب به امام صادق و امام رضا (علیهما السلام) نیز آمده است.[۱۶] همچنین بنابر این قول که اسماعیل صادق الوعد که در قرآن آمده، همان اسماعیل بن ابراهیم (علیهما السلام)باشد،[۱۷] این را به معنای وفای وی به وعده ای دانسته اند که او به پدرش داد تا بر ذبح خویش بردباری کند.[۱۸]

ضمن اینکه بشارت تولد اسحاق (علیه السلام) به ابراهیم (علیه السلام)، همراه بشارت تولد فرزندی از او به نام یعقوب (علیه السلام) بود.[۱۹] در صورت صدور فرمان الهی به ذبح اسحاق، زمینه ای برای ولادت یعقوب و تحقق بشارت الهی درباره او باقی نمی ماند. ایشان باید زنده می ماند تا یعقوب زاده شود.[۲۰]

[۱]. «قالَ یا بُنَی إِنِّی أَری‏ فِى الْمَنامِ أَنِّى أَذْبَحُکَ فَانْظُر ما ذا تَری قالَ یا أَبَتِ افْعَل ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنى‏ إِن شاءَ اللهُ مِنَ الصَّابِرینَ»؛ «گفت: پسرم! من در خواب دیدم که تو را ذبح مى کنم، نظر تو چیست؟ گفت: پدرم! هر چه دستور دارى اجرا کن، به خواست خدا مرا از صابران خواهى یافت»؛  صافّات، ۱۰۲٫

[۲]. فخر رازى، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب (تفسیر رازی)، ج ۲۶، ص ۳۴۶؛ طوسى، محمد بن حسن، التبیان فى تفسیر القرآن، ج ۸، ص ۵۱۸؛ طبرى، محمد بن جریر، جامع البیان فى تفسیر القرآن، ج ۲۳، ص ۵۳٫

[۳]. بیضاوى، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، تحقیق: المرعشلى، محمد عبد الرحمن، ج ۵، ص ۱۵؛ ابن کثیر، اسماعیل بن عمرو، تفسیر ابن کثیر، شمس الدین، محمد حسین ، ج ۷، ص ۲۳٫

[۴]. کتاب مقدس، سفر پیدایش، ۲۲: ۲ – ۱۳٫

[۵]. کتاب مقدس، سفر پیدایش، ۱۶: ۱ – ۱۶؛ ۱۷: ۱۵ – ۱۹٫

[۶]. همان، ۲۱: ۱ – ۲۱٫

[۷]. همان، ۲۲: ۱ – ۱۹٫

[۸]. ابراهیم، ۳۹؛ صافّات، ۱۰۰ ـ ۱۱۲٫

[۹]. صافّات، ۱۰۱ ـ ۱۰۷ و ۱۱۲٫

[۱۰]. التبیان، ج ۸، ص ۵۱۸؛ زمخشرى، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج ۴، ص ۵۶؛ طباطبایى، سید محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، ج ۷، ص ۲۳۴٫

[۱۱]. صدوق، محمد بن على‏، معانی الأخبار، محقق / مصحح: غفارى، على اکبر، ص ۳۹۱؛ حمیرى، عبد الله بن جعفر، قرب الإسناد، محقق / مصحح: مؤسسه آل البیت (علیهم السلام)، ص ۳۸۹٫

[۱۲]. صافّات، ۱۰۱ و ۱۰۲٫

[۱۳]. انبیاء، ۸۵٫

[۱۴]. حجر، ۵۳٫

[۱۵]. الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج ۴، ص ۵۷؛ مفاتیح الغیب (تفسیر کبیر)، ج ۲۶، ص ۳۴۷٫

[۱۶]. معانی الأخبار، ص ۳۹۱؛ قرب الإسناد، ص ۳۸۹٫

[۱۷]. مریم، ۵۴٫

[۱۸]. الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج ۴، ص ۵۷؛ مفاتیح الغیب (تفسیر رازی)، ج ۲۶، ص ۳۴۷٫

[۱۹]. فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَ مِنْ وَراءِ إِسْحاقَ یَعْقُوب، هود، ۷۱٫

[۲۰]. الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج ۴، ص ۵۷؛ مفاتیح الغیب (تفسیر رازی)، ج ۲۶، ص ۳۴۷٫




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


2 + 8 =