دایره المعارف اسلام پدیا » صحیفه سجادیهٔ امام سجاد (زین العابدین) (علیه السلام)
منوی اصلی

صحیفه سجادیهٔ امام سجاد (زین العابدین) (علیه السلام)

تاریخ: ۲۶ بهمن ۱۳۹۵ در باب: امام سجاد (زین العابدین)

از آثار به یادگار مانده از امام سجاد (علیه السلام)، کتاب ارزشمند صحیفهٔ سجادیه است. این کتاب مجموعه ای از دعاهاى امام زین العابدین (علیه السلام) است که انشا فرموده‏ و فرزند بزرگوارشان امام محمد باقر (علیه السلام) و نیز برادرش زید بن علی آن‏ها را نوشته‏ اند. امام جعفر صادق (علیه السلام) نیز در مجلس حاضر بوده و آنها را مى شنیده است. از صحیفه سجادیه که سند آن به امام سجاد (علیه السلام) منتهی می شود، به «اخت القرآن» و «انجیل اهل البیت (علیهم السلام)» و «زبور آل محمد (صلی الله علیه و آله)» و «صحیفه کامله» تعبیر شده است.[۱]

صحیفه سجادیه، مجموعه ای از ۷۵ دعا و نیایش بوده که امام سجاد (علیه السلام) املا کرده و امام باقر (علیه السلام) و برادرش زید بن علی آن را در دو نسخه نوشته اند. نسخه زید بن علی به فرزندش یحیی بن زید می رسد و او آن را برای حفاظت از تصاحب بنی امیه به متوکل بن هارون می دهد. متوکل بن هارون که از اصحاب امام صادق (علیه السلام) بوده، مجموعه ای را که در اختیار داشته به امام صادق (علیه السلام) عرضه کرده و با نوشته امام محمد باقر (علیه السلام) مقابله می کند و هیچ اختلافی در آن ها نمی یابد. آنگاه مطابق با وصیت یحیی بن زید آن را در حضور امام صادق (علیه السلام) به محمد و ابراهیم دو فرزند عبدالله بن حسن تحویل می دهد. پس از آن امام صادق (علیه السلام) آن را بر متوکل املا می نماید. متوکل در این مورد می گوید: «امام صادق (علیه السلام) هفتاد و پنج دعا به من املا فرمود. یازده باب آن از دستم رفت و شصت و چند باب آن را حفظ کردم…».[۲]

سند صحیفه ای که اکنون موجود است، به «بهاء الشرف» می رسد. وی در سال ۵۱۶ قمری در ماه ربیع الاول این دعاها را به سندی که در اول صحیفه نقل شده، دریافت کرده است. البته صحیفه سال ها قبل از «بهاء الشرف» معروف بود. چنان که نجاشی در ذیل ترجمه «متوکل بن عمیر بن متوکل» نوشته است: «دعای صحیفه از یحیی پسر زید روایت شده است. سپس ادامه می دهد: روى عن یحیى بن زید دعاء الصحیفه. أخبرنا الحسین بن عبید الله، عن ابن أخی طاهر، عن محمد بن مطهر، عن أبیه، عن عمیر بن المتوکل، عن أبیه متوکل، عن یحیى بن زید بالدعاء».[۳] بی تردید نجاشی قبل از «بهاء الشرف» می زیسته و در سال ۴۵۰ قمری وفات یافته است.

علامه مجلسی نیز از نسخه ای از صحیفه یاد می کند که مربوط به سال ۳۳۳ قمری است: «قد وجدت فی نسخه قدیمه من الصحیفه الکامله… و کان تاریخ کتابتها سنه ثلاث و ثلاثین و ثلاثماه…».[۴] شایان ذکر است که صحیفه سجادیه به بررسی سندی نیاز ندارد، چون بسیاری از علما ادعای تواتر آن را کرده اند. از مطالعه اجازاتی که برای نقل صحیفه سجادیه به ثبت رسیده است، چنان برمی آید که این کتاب به بررسی سندی نیاز ندارد و متواتر است.

علامه مجلسی می نویسد: «…و یرتقی الاسانید المذکوره هنا الی سته و خمسین الف اسنادا و مائه اسناد». یکی از شارحان صحیفه نیز چنین نوشته است: «و لما کانت نسبه الصحیفه الشریفه الی صاحبها علیه السلام ثابته بالاستفاضه التی کادت تبلغ حدالتواتر…».[۵]

ناگفته نماند به دلیل نداشتن حجیت و اتقان، از چند جهت نمی توان به سندی که در مقدمه صحیفه ذکر شده، اکتفا شود. آن جهات عبارتند از:

  1. از سید نجم الدین بهاء الشرف، که در اول سند آمده، در کتاب های رجالی ذکری به میان نیامده است. همچنین از «عکبری» و «عبدالله بن عمر بن الخطاب» نیز در کتاب های رجالی یاد نشده است.
  2. اگر چه در کتب رجالی از «ابوالمفضل» یاد شده، اما بیشتر او را تضعیف کرده اند. نجاشی در مورد وی می گوید: «کان سافر فی طلب الحدیث عمره و کان فی اول امره ثبتا ثم خلط و رایت جل اصحابنا یغمزونه و یضعفونه».[۶]
  3. در رجال نجاشی آمده است: «متوکل بن عمیر بن متوکل» صحیفه را از «یحیی بن زید» نقل کرده، در حالی که در مقدمه صحیفه می خوانیم: عمیر از پدرش «متوکل» نقل کرده و این متوکل توثیق نشده است.
  4. اخبار شیخ سعید ابو عبد الله … در سال ۵۱۶ قمری بوده و عبدالله بن عمر، که در سند آمده، صحیفه را در سال ۲۶۵ قمری نقل کرده است. تنها سه راوی «ابو منصور عکبری و ابو المفضل و شریف ابو عبد الله» واسطه این دو نفر شمرده می شوند. بعید به نظر می رسد که در فاصله زمانی بین شیخ سعید و عبدالله بن عمر (۲۵۱ سال) فقط سه راوی واسطه قرار گیرند، مگر این که گفته شود این سه راوی یکدیگر را ملاقات کرده باشند.

با همه اینها صحیفه سجادیه به چند دلیل نیاز به بررسی سندی ندارد:

  1. علمای امامیه بر استفاضه و بلکه تواتر آن اتفاق نظر دارند. چنان که عالم بزرگوار الهی قمشه ای می گوید: «… علمای بزرگ امامیه می گویند: صدور صحیفه سجادیه از امام سجاد (علیه السلام) به روایات مستفیضه بلکه قریب به تواتر است. هیچ شک و تردیدی در این که کلام امام است، وجود ندارد».

آیت الله العظمی مرعشی نجفی نزد زیدیه و اسماعیلیه نیز ادعای تواتر کرده است. در همین مورد، کلام علامه مجلسی قبلا نقل گردید.

  1. فصاحت و بلاغت صحیفه حاکی از آن است که نمی تواند کلام غیرمعصوم باشد. چنان که «طنطاوی»، مفسر قرآن، وقتی آیت الله العظمی مرعشی نجفی، صحیفه سجادیه را به عنوان هدیه برایش ارسال می کند، می گوید: «این کتاب را فوق کلام مخلوق و دون کلام خالق دیدم».
  2. نکته دیگری که بر صدور صحیفه از امام دلالت می کند، سندهای متعدد و اجازه های گوناگون است. علامه مجلسی درباره طرق روایی صحیفه، می گوید: «و اعلم انها کثیره جدا بحیث یعسر الضبط والاحاطه والاحصاء…» در صورت اجازه ای که «امیر ماجد بن امیر جمال الدین محمد الحسینی الدشتکی» به «مولی محمد شفیع» داده است، سند متصل دیگری وجود دارد که قابل توجه می نماید: «انی ارویها عن والدی السید السند العلامه الثقه… جمال الدین محمدبن عبدالحسین الحسینی الدشتکی عن عمه السید معزالدین محمد ابن السید الفاضل… نظام الدین احمد… عن ابیه السید نظام الدین احمد المذکور عن ابیه معزالدین ابراهیم، عن ابیه سلام الله عن ابیه عمادالدین مسعود، عن ابیه صدرالدین محمد، عن ابیه غیاث الدین منصور عن ابیه صدرالدین محمد عن ابیه ابراهیم عن ابیه محمد عن ابیه اسحاق عن ابیه علی عن ابیه عربشاه عن ابیه امیرانبه، عن ابیه امیری،عن ابیه الحسن، عن ابیه الحسین، عن ابیه علی، عن ابیه زید، عن ابیه علی، عن ابیه محمد، عن ابیه علی، عن ابیه جعفر، عن ابیه احمد، عن ابیه جعفر، عن ابیه محمد، عن ابیه زید، عن ابیه الامام علی بن الحسین زین العابدین علیه و علی آبائه التحیه والسلام…».[۷]

ظاهرا «امیر ماجد» با بیست و نه واسطه سند خود را به امام زین العابدین (علیه السلام) رسانده است. همچنین علامه مجلسی اجازه های متعددی در مورد صحیفه در جلد ۱۰۷ بحار صفحه ۴۳ به بعد نقل کرده است. یک مورد از این اجازه ها که قابل توجه است، اجازه روایتی است که پدر علامه مجلسی در عالم رؤیا از امام زمان «عجل الله تعالی فرجه شریف» دریافت کرده است:

«ایشان می گوید: در بین خواب ‌و‌ بیداری دیدم ‌که‌ گویا ‌در‌ مسجد جامع عتیق اصفهان ایستاده ‌ام‌ ‌و‌ حضرت مهدی (علیه السلام) نیز ایستاده بود. ‌من‌ چند مسئله ‌را‌ ‌که‌ برایم مشکل شده بود، ‌از‌ محضر ‌آن‌ حضرت پرسیدم، ‌پس‌ جواب ‌آن‌ ‌را‌ برایم بیان فرمود. آنگاه ‌از‌ کتابی ‌که‌ ‌به‌ ‌آن‌ عمل کنم، سؤال کردم ‌و‌ ‌آن‌ حضرت مرا ‌به‌ مولانا محمد التاج حواله داد.‌ ‌من‌ نزد ‌او‌ رفتم ‌و‌ ‌از‌ ‌او‌ کتابی گرفتم. ‌به‌ نظرم آمد ‌که‌ ‌آن‌ کتاب دعا بود. ‌پس‌ ‌آن‌ ‌را‌ بوسیدم ‌و‌ ‌بر‌ چشم نهادم، ولی وقتی ‌به‌ خویش آمدم و ‌از‌ خواب بیدار شدم، ‌آن‌ کتاب ‌را‌ ‌در‌ دست خود نیافتم. ‌پس‌ ‌تا‌ صبح گریه کردم، فردای ‌آن‌ روز ‌به‌ دنبال «محمد تاج» راه افتادم ‌تا‌ رسیدم ‌به «دارالبطیخ»، مرد صالحی ‌را‌ ‌که‌ آقا حسن نام ‌و‌ «تاجا» لقب داشت، دیدم. ‌به‌ ‌او‌ سلام کردم، ‌او‌ مرا فراخواند ‌و‌ ‌به‌ کتابخانه خود برد. اولین کتابی ‌که‌ ‌به دست ‌من‌ داد، همان کتابی بود ‌که‌ ‌در‌ خواب دیده بودم. آنگاه شروع نمودم ‌به‌ گریه ‌و‌ گفتم همین کتاب مرا بس است ‌و‌ ‌از‌ آنجا نزد شیخ محمد مدرس رفتم ‌و‌ ‌به‌ مقابله ‌آن‌ نسخه ‌با‌ نسخه ای ‌که‌ جد پدر محمد مدرس ‌از‌ روی نسخه شهید نوشته بود، پرداختم. دیدم نسخه ای ‌که‌ حضرت صاحب الزمان ‌(علیه السلام) به‌ ‌من‌ مرحمت فرموده بود، درست مطابق نسخه صحیفه شهید می باشد».

با توجه به مجموع مطالبی که گذشت، می توان اطمینان پیدا کرد که صحیفه از ناحیه امام سجاد (علیه السلام) صادر گردیده و تاکنون هیچ کس در این امر تشکیک نکرده است.[۸] 

[۱]. آقا بزرگ تهرانى‏، محمد محسن، الذریعه إلى تصانیف الشیعه، ج ۱۵، ص ۱۸٫‏

[۲]. امام زین العابدین، علی بن الحسین، صحیفه کامله سجادیه، ص ۱۷٫

[۳]. نجاشی، احمد بن على‏، رجال النجاشی، ص ۴۲۶٫

[۴]. مجلسى، محمد باقر، بحار الأنوار، محقق / مصحح: جمعى از محققان‏، ج ۱۰۴، ص ۴۶٫‏

[۵]. همان، ج ۱۰۷، ص ۶۱٫

[۶]. رجال النجاشی، ص ۳۹۶٫

[۷]. بحار الأنوار، ج ۵، ص ۱۳۰٫

[۸]. برگرفته از سایت دانشنامه اسلامی؛ موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل بیت (علیهم السلام).




کلیدواژه ها: , ,



ثبت نظر


2 + = 8