دایره المعارف اسلام پدیا » تاریخ تحول و تطور تاریخی فرقه شیخیه
منوی اصلی

تاریخ تحول و تطور تاریخی فرقه شیخیه

تاریخ: ۰۶ خرداد ۱۳۹۵ در باب: فرقه شیخیه

فرقه‌ شیخیه (کشفیه – پشت سرى)، بر اساس تعالیم عالم شیعی، شیخ احمد احسائی (١١۶۶ ـ ١٢۴١ق)، در نیمه‌ اول قرن سیزدهم به وجود آمد. آموزه ‌های این فرقه، غیر از آن که مایه‌ انشعاب داخلی فرقه شد، زمینه‌ساز پیدایش دو فرقه‌ منحرف «بابیت» و «بهائیت» نیز گردید.[۱]

شیخ احمد احسائی که در اصطلاح شیخیه، «شیخ جلیل» خوانده می شود،[۲] مسافرت هایی به خراسان، یزد، تهران، کرمانشاه، قزوین، عراق و مدینه داشته، ولی در قزوین به دلیل آشکار شدن برخى از عقایدش در باب معاد جسمانی، از طرف ملا محمد تقى برغانى؛ از علماى بزرگ قزوین و معروف به شهید ثالث، تکفیر شد و حکم او مورد قبول علماى شیعه در ایران، عراق و سایر مراکز شیعه قرار گرفت.[۳]

بعد از مرگ شیخ احمد، شاگرد او سید کاظم رشتى (١٢٠٣ ـ ١٢۵٩ ق) که از نظر شیخیه، «شیخ نبیل» خوانده شده، و در نظر آنان شیعه‏ کامل و واسطه‏ فیض بود، به ترویج افکار شیخ احمد پرداخت.[۴]

شیخیه‏ کرمان

پس از سید کاظم رشتى، ابتدا جانشین او معلوم نبود، ولى طولى نکشید که مدّعیانی براى این مقام پیدا شد؛ از جمله: حاج محمد کریم‏خان کرمانى که رئیس شیخیه‏ متأخران گردید، و دیگرى میرزا على‏محمد شیرازى که خود را به لقب «باب» مى‏خواند. حاج محمد کریم‏خان (١٢٢۵ ـ ١٢٨٨ ق)؛ فرزند ظهیرالدوله، پسرعمو و داماد فتحعلى‏شاه و حکمران کرمان و بلوچستان بود. کریم‏خان از شاگردان سید کاظم رشتى و مریدان او بود. وى موقعیت اجتماعى، سیاسى و مالى ممتازى داشت و از طرف استاد خود براى تعلیم و تربیت مردم کرمان روانه‏ آن سامان شد. وى در کرمان به نشر عقاید شیخ احمد احسایى و ترویج شیخی گرى پرداخت و شیخیه کرمان یا «کریمخانیه» را تشکیل داد.

شیخیه‏ کرمان در مسایل فقهى روش اخباری گرى را برگزیده و با اجتهاد به شدت مخالفت ورزیده‏اند، و یکى از رهبران آنان، به نام ابوالقاسم خان، کتابى را به نام «اجتهاد و تقلید» در همین باره تألیف کرده است.[۵]

شیخیه همدان

پس از درگذشت حاج محمد کریم‏خان، طبق وصیت وى، اکثریت شیخیه به فرزند وى حاج‏محمدخان گرویدند، ولى عدّه‏اى از آنان که گویا از ارثى‏شدن ریاست شیخیه ناخشنود بودند، توقف نموده و برخى نیز به قصد اعتراض از کرمان مهاجرت کردند. یکى از آنان ـ که حاج میرزا محمدباقر همدانى نام داشت ـ براى خود پیروان و مریدانى پیدا کرد که از شاخه‏هاى شیخیه و به نام او به «باقریه» معروفند. [۶]

شیخیه‏ آذربایجان

در آذربایجان (ایران)، عالمان چندی به تبلیغ و ترویج آرای شیخ احمد احسایی پرداختند. سه طایفه مهم از آنان، عبارتند از:

۱- خانواده «حجه الاسلام»

بزرگ این خاندان، میرزا محمد مامقانی، معروف به حجه الاسلام (م ۱۲۶۹ ق) است. او، نخستین عالم و مجتهد شیخی آذربایجان است. وی، مدتی شاگرد شیخ احمد احسایی بود و از او اجازه روایت و اجتهاد دریافت کرد و نماینده وی در تبریز گشت.

۲- خاندان «ثقه الاسلام»

دومین طایفه شیخیه آذربایجان، خانواده «ثقه الاسلام» اند. میرزاشفیع تبریزی (در گذشته ۱۳۰۱ ق)، معروف به «ثقه الاسلام» ، بزرگ این خاندان است. وی، از شاگردان شیخ احمد احسایی بود.

۳- خاندان «احقاقی»

سومین طایفه شیخیه آذربایجان، خاندان «احقاقی» اند. بزرگ این خانواده، میرزا محمد باقر اسکویی (۱۲۳۰- ۱۳۰۱ ق) از مراجع تقلید و دارای رساله  عملیه، بود. او، شاگرد میرزا حسن، مشهور به «گوهر» (م ۱۲۶۶ ق)، از شاگردان شیخ احمد احسایی و سید کاظم رشتی، بود. پسران سید کاظم رشتی، در کربلا، نزد او درس می خواندند. او، پس از درگذشت سید، دعوی جانشینی او را کرد.[۷]

راه و رسم شیخیه‏ آذربایجان با مشرب و مرام شیخیه‏ کرمان تفاوت دارد. مشرب شیخیه‏ آذربایجان این است که در اصول عقاید، پیرو مدرسه‏ شیخ احمد و سید کاظم بوده و هستند، و در فروع و احکام مذهبى، از مراجع بزرگ مذهب جعفرى پیروى مى‏کنند.[۸] البته شیخیه آذربایجان در عقاید نیز به اجتهاد می پردازند و آرای شیخ احمد و شاگرد او سید کاظم را بر اساس تلقی خویش از احادیث تفسیر می کنند. از دیگر اختلافات شیخیه آذزبایجان و کرمان، این است که شیخیه آذربایجان به شدت مخالف «رکن رابع» هستند، در حالی که شیخیه کرمان معتقد به این مسئله هستند.[۹]

فرقه های شیخیه

در مجموع شیخیه به فرقه هایی تقسیم شده است که عبارتند از:

الف. کریمخانیه؛ پیروان حاج محمد کریم خان قاجار.

ب. باقریه؛ پیروان محمد باقر خندق آبادی؛ معروف به حاج میرزا محمد همدانی.

ج. ثقه الاسلامیه؛ پیروان حاج میرزا شفیع ثقه الاسلام تبریزی.

د. حجه الاسلامی؛ پیروان میرزا محمد مامقانی معروف به حجه الاسلام.

ه. احقاقیه؛ پیروان آخوند ملا باقر اسکوئی.[۱۰]

و. عمید الاسلامى؛ پیروان میرزا جواد عماد الاسلام.[۱۱]

رکنیه و کشفیه

آیت الله سبحانی می نویسد: فرقه شیخیه بعد از وفات شیخ احمد احسایی گسترش یافته، پیروان آن زیاد شدند، و پیشوای بزرگ آنها بعد از شیخ، جانشین او سید کاظم فرزند سید قاسم حسینی رشتی بود که مقر زعامتش در کربلا بود تا این که در سال ۱۲۵۹ ق، وفات نمود. شیخیه در زمان حیات سید، بر مرجعیت و رهبری وی متفق بودند، ولی بعد از وفات او به دو گروه تقسیم شدند، گروهی از حاج محمد کریم خان کرمانی (متوفای ۱۲۸۸ق) تبعیت کردند که به نام «رکنیه» شناخته شدند، و گروهی از میرزا حسن گوهر حائری، و بعد از او از آل اسکویی تبعیت کردند که به نام «کشفیه» شناخته شدند.[۱۲]

[۱]. رضانژاد، عزالدین، شیخیه بستر پیدایش بابیت و بهائیت؛ عابدی، احمد، مهدویت و فرقه های انحرافی (۲)، فرقه شیخیه

[۲]. مشکور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامى‏، ص ۲۶۶٫

[۳]. از جمله کسانى که به کفر او حکم کردند: شیخ محمد حسن؛ صاحب جواهرالکلام، سید ابراهیم قزوینى؛ صاحب ضوابط الاصول و شریف العلماء مازندرانى، مى‏باشند. ر.ک: نورى، یحیی، خاتمیت پیامبر اسلام و ابطال تحلیلی بابیگری، بهائیگری و قادیانیگری، ص ۴۱٫

[۴]. ربانى گلپایگانى، علی، فرق و مذاهب کلامى، درس چهل و هشتم؛ مجله انتظار، شماره اول، سال ۱۳۸۰، ص ۲۴۰ – ۲۵۰؛

[۵]. فرق و مذاهب کلامى، درس چهل و هشتم.

[۶]. همان.

[۷]. ر.ک: حوزه نت.

[۸]. همان.

[۹]. برنجکار، رضا، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی، بخش چهارم: غلات، درس ۱۷: شیخیه.

[۱۰]. مرکز دائره المعارف الاسلامیه، دائره المعارف الاسلامیه، ج ۱۴، ص ۱۲ – ۱۴؛ فرهنگ فرق اسلامی، ص ۲۶۶ – ۲۷۰٫

[۱۱]. فرهنگ فرق اسلامى‏، ص ۲۶۹؛ سایت اندیشه قم.

[۱۲]. سبحانی، جعفر، المذاهب الاسلامیه،  ص ۳۵۶٫ منابع، جهت مطالعه‏ بیشتر فرقه شیخیه: ۱٫ حیات شیخ احمد احسائی، نوشته فرزند شیخ احمد. ۲٫ ارشاد العوام، کریم خان کرمانى. ۳٫ تاریخ نبیل، زرندى. ۴٫ ردّ شیخیه، محمد بن سید صالح، قزوینى موسوى. ۵٫ اسرار پیدایش شیخیه، بابیه، بهاییه، محمد کاظم خالصى.




کلیدواژه ها: , , , , , , , , ,



ثبت نظر


9 + 7 =