دایره المعارف اسلام پدیا » آثار علمی علامه حلی
منوی اصلی

آثار علمی علامه حلی

تاریخ: ۲۷ فروردین ۱۳۹۴ در باب: علامه حلی

مرحوم علامه حلی یکی از شخصیت ها و عالمان بزرگ شیعه امامیه است که دارای تألیفات بسیار بوده‌ و در بسیاری از موضوعات، کتاب نگاشته است.

دربارۀ تعداد کتاب، رساله و نوشته هاى علامه، دیدگاه هاى مختلفى وجود دارد. برخى ۶۰، بعضى ۹۵ و تعدادی نیز افزون بر ۱۲۰ و حتی بالغ بر ۵۰۰ جلد کتاب و رساله را به او نسبت مى دهند. این کتاب ها در موضوعات مختلف نوشته شده اند به صورتى که مى توان گفت: هیچ علمى در علوم رسمى حوزه در آن زمان نیست؛ مگر این که علامه در آن زمینه کتاب نوشته است. محققان، تعداد ۱۰۱ جلد از این کتاب ها را به طور یقین به او منتسَب مى دانند.

در این جا به عمده تألیفات او در قالب چند موضوع ‏پرداخته می شود:

الف. علم فقه:

  1. تبصره المتعلمین‌؛ یک جلد، در تمام فقه از طهارت تا دیات است.
  2. منتهى المطلب فی تحقیق المذهب‌؛ کتابى مفصل و استدلالى در فقه است.
  3. إرشاد الأذهان فی أحکام الإیمان؛‌ در این کتاب فقهى مختصر، فقط به بیان فتوا اکتفا شده است.
  4. تحریر الأحکام الشرعیه‌؛ در این کتاب بسیاری از فروع و جزئیات فقه ذکر شده است.
  5. قواعد الأحکام فی مسائل الحلال و الحرام؛‌ علامه در این کتاب فتاواى خویش را خلاصه کرده و قواعد کلى احکام را بیان نموده است.
  6. مختلف الشیعه فی أحکام الشریعه؛‌ کتاب کاملى شامل تمام ابواب فقهى تا دیات است.
  7. تذکره الفقهاء؛‌ کتابى نیمه تمام و استدلالى در فقه که در آن اختلاف شیعه و اهل سنت بیان شده است.
  8. نهایه الأحکام؛‌ کتابى نیمه تمام در فقه استدلالى که علامه فتاواى علماى شیعه را در آن خلاصه کرده و بدون تفصیل به دلائل آنها اشاره نموده است.
  9. تسلیک الأفهام فی معرفه الأحکام؛‌ یک جلد در فقه است.
  10. تلخیص المرام فی معرفه الأحکام؛‌ کتاب مختصرى در فقه است.
  11. تهذیب النفس فی معرفه المذاهب الخمس؛ یک جلد در فقه است.
  12. غایه الأحکام فی تصحیح تلخیص المرام؛‌ شرح کتاب تلخیص المرام مصنف است.
  13. مدارک الأحکام؛‌ کتابى فقهى است.
  14. المعتمد فی الفقه؛ کتابى فقهى است.
  15. المنهاج فی مناسک الحاج؛ در این کتاب، مسائل حج به همراه مستحبات و ادعیه، به تفصیل مورد بحث قرار گرفته است.
  16. واجبات الحج‌؛ رساله اى دربارۀ واجبات حج و ارکان آن بدون ذکر ادعیه و مستحبات است.
  17. واجبات الوضوء و الصلاه‌؛ رساله مختصرى در واجبات وضو و نماز است.

ب. علم اصول فقه:

  1. الجامع فی اصول الفقه.
  2. تهذیب طریق الوصول إلى علم الأصول؛‌ خلاصۀ کتاب «الجامع فی أصول الفقه» .
  3. نهج الوصول إلى علم الأصول؛‌ کتابی مختصر در اصول فقه است.
  4. نهایه الوصول إلى علم الأصول؛‌ کتابى جامع در علم اصول و در چهار مجلد است.
  5. مبادئ الوصول إلى علم الأصول؛‌ کتابی کوچک از متن هاى مشهور در موضوع اصول محسوب مى شود.
  6. شرح غایه الوصول إلى علم الأصول؛‌ شرحى غیر مزجى بر کتاب «غایه الوصول» نوشتۀ غزالى است.
  7. منتهى الوصول إلى علمی الکلام و الأصول؛‌ یک جلد که در آن دربارۀ علم کلام و اصول بحث شده است.
  8. النکت البدیعه فی تحریر الذریعه؛‌ تحریر کتاب «الذریعه إلى أصول الشیعه» نوشتۀ سید مرتضى علم الهدى است.
  9. غایه الوصول و إیضاح السبل فی شرح مختصر منتهى السؤول و الأمل فی علمی الأصول و الجدل؛‌ متن کتاب، نوشتۀ ابن حاجب است.

ج. علم کلام:

  1. کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد؛‌ اولین شرحِ «تجرید الاعتقاد»، نوشتۀ خواجه نصیر الدین طوسی است.
  2. کشف الفوائد فی شرح قواعد العقائد،‌ این کتاب شرح غیر مزجى کتاب «قواعد العقائد» نوشتۀ خواجه نصیر الدین طوسى است.
  3. منهاج الکرامه أو تاج الکرامه فی إثبات الإمامه؛‌ در اثبات امامت امیر المؤمنین (علیه السلام) و ردّ امامت دیگران است.
  4. نهج الحق و کشف الصدق‌؛ دربارۀ همه اصول دین؛ (توحید، نبوت، امامت، عدل، و معاد) بحث شده است.
  5. الباب الحادی عشر فی أصول الدین؛‌ هنگامى که علامه کتاب «مصباح المتهجد» نوشتۀ شیخ طوسى را بر ده باب تلخیص نمود، یک باب دیگر به آن افزود و آن را با نام الباب الحادی عشر، به اصول دین اختصاص داد.
  6. السعدیه‌؛ رسالۀ مختصرى مشتمل بر اصول و فروع دین که به درخواست «سعد الدین محمد ساوجى» وزیر غازان خان و سلطان محمد خدابنده، نوشته شده است.
  7. کشف الیقین فی فضائل أمیر المؤمنین (علیه السلام‌)؛ این کتاب به «منهاج الیقین» نیز نامیده شده و به درخواست سلطان محمد خدابنده در سلطانیه نوشته شده است.
  8. استقصاء النظر فی القضاء و القدر‌؛ این کتاب «رسالۀ بطلان الجبر» نیز نام‌گذارى شده است.
  9. أنوار الملوک فی شرح الیاقوت؛‌ این کتاب شرحى غیر مزجى بر کتاب «یاقوت» تألیف ابراهیم بن نوبخت است.
  10. إیضاح مخالفه السنّه لنصّ الکتاب و السنّه‌؛ این کتاب به روشى بدیع، مخالفت اهل سنت با تمام آیات قرآن را بیان نموده است.[۱]
  11. نظم البراهین فی أصول الدین؛‌ کتابی مختصر دارای هفت باب که عبارتند از: نظر، حدوث، صانع، عدل (در این باب از حسن و قبح عقلى نیز بحث شده)، نبوت، امامت و معاد.
  12. معارج الفهم فی شرح النظم؛‌ شرح کتاب خود علامه به نام «نظم البراهین فی أصول الدین» است.
  13. الألفین الفارق بین الصدق و المین؛‌ علامه این کتاب را به درخواست پسرش نوشته و در آن، هزار دلیل بر امامت حضرت على (علیه السلام) و هزار دلیل نیز در ردّ مخالفان آورده است.
  14. منهاج الیقین فی أصول الدین؛‌ یک جلد مشتمل بر یک مقدمه و هشت منهج است.
  15. الخلاصه فی أصول الدین؛‌ این کتاب تمام بحث هاى اصول دین؛ (توحید، نبوت، عدل، امامت، معاد) را در بر دارد.
  16. نهایه المرام فی علم الکلام؛‌ چهار جلد در علم کلام است.
  17. واجب الاعتقاد على جمیع العباد؛‌ علامه در آن جمیع مسائل اجماعى بین علماى شیعۀ امامیه را آورده است.
  18. نهج المسترشدین فی أصول الدین؛‌ کتاب کلامى کوچکى که علامه به درخواست پسرش نوشته است و مباحث کلامى را در آن خلاصه نموده است.

د. علم فلسفه:

  1. بسط الإشارات فی شرح الإشارات‌؛ یکى از سه شرح علامۀ حلّى بر کتاب اشارات ابن سینا است.
  2. الإشارات إلى معانی الإشارات‌؛ یکى دیگر از سه شرح علامۀ حلّى بر کتاب اشارات ابن سینا است.
  3. إیضاح المعضلات من شرح الإشارات؛‌ سومین شرح علامۀ حلى بر کتاب اشارات ابن سینا است.
  4. الأسرار الخفیه فی العلوم العقلیه؛‌ در سه مجلد که علامه آن را به نام «هارون بن شمس الدین جوینى» نوشته و مشتمل بر منطق و طبیعیات و الهیات است.
  5. إیضاح المقاصد من حکمه عین القواعد؛‌ متن کتاب از کاتبى قزوینى از علماى معاصر خواجه نصیر الدین طوسى است و علامه آن را شرح کرده است.
  6. تحصیل الملخّص؛‌ تنها یک جلد از آن موجود است.
  7. حل المشکلات من کتاب التلویحات؛‌ این کتاب شرح کتاب «تلویحات» «شیخ شهاب الدین سهروردى» و در چند جلد است. نام دیگر این کتاب؛ «کشف المشکلات من کتاب التلویحات» است.
  8. کشف الخطأ من کتاب الشفاء؛‌ کتابى در دو جلد؛ پیرامون اشتباهات ابن سینا در کتاب شفاء نوشته شده است.
  9. مراصد التدقیق و مقاصد التحقیق؛‌ کتابى در سه موضوع؛ منطق و طبیعیات و الهیات که نسخه‌اى از آن در دانشگاه تهران موجود است.
  10. المحاکمات بین شُرّاح الإشارات؛‌ سه جلد در داورى بین شارحان کتاب اشارات است.
  11. القواعد و المقاصد فی المنطق و الطبیعی و الإلهی.
  12. تحریر الأبحاث فی معرفه العلوم الثلاث؛ (منطق، طبیعیات، إلهیات).
  13. تنقیح الأبحاث فی معرفه العلوم الثلاث.
  14. المباحث السنیه و المعارضات النصیریه.
  15. إیضاح التلبیس من کلام الرئیس.

هـ. علم منطق:

  1. الجوهر النضید فی شرح منطق التجرید؛‌ کتاب «تجرید الاعتقاد» نوشتۀ «خواجه نصیر الدین طوسى» داراى دو بخش منطق و فلسفه که هر کدام جداگانه به وسیلۀ علامه شرح شده و هر یک به صورت کتابى در آمده است.
  2. القواعد الجلیه فی شرح الشمسیه؛‌ شرحى غیر مزجى بر کتاب شمسیۀ کاتبى قزوینى است.
  3. الأسرار الخفیه فی العلوم العقلیه؛‌ کتاب مفصل علامه در منطق است.
  4. آداب البحث‌؛ رسالۀ مختصرى دربارۀ چگونگى مناظره و بحث است.
  5. تحصیل الملخّص؛‌ این کتاب، حالت شرح گونه بر کتاب «الملخّص» نوشتۀ «فخر رازى» است.
  6. حلّ مشکلات من کتاب التلویحات؛‌ این کتاب شرح کتاب «تلویحات» «شیخ شهاب الدین سهروردى» و مشتمل بر منطق و فلسفه است.

و. علم تفسیر:

  1. نهج الإیمان فی تفسیر القرآن؛ به گفته علامه، در این کتاب خلاصۀ «تفسیر کشاف» و «تفسیر تبیان» و برخی تفاسیر دیگر ذکر شده است.
  2. السرّ الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز؛‌ نام دیگر آن «القول الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز» است.

ز. علم حدیث:

  1. استقصاء الاعتبار فی تحریر معانی الأخبار؛‌ علامه در این کتاب هر حدیثى که به دستش رسیده ذکر کرده و در مورد هر حدیثى بحث نموده که صحیح السند است یا نه؟ و متنش متشابه است یا نه؟.
  2. مصابیح الأنوار.
  3. الدر و المرجان فی الأحادیث الصحاح‌.
  4. جامع الأخبار؛‌ این کتاب قبل از «مختلف الشیعه» نوشته شده است.
  5. شرح الکلمات الخمس؛ پنج کلمه از حضرت على (علیه السلام) در جواب کمیل بن زیاد در این کتاب شرح داده شده است.
  6. مختصر شرح نهج البلاغه؛‌ بعضى گفته اند: این کتاب خلاصۀ شرح «کمال الدین بن میثم» استاد علامه است.
  7. النهج الوضاح فی الأحادیث الصحاح؛‌ این کتاب اکنون موجود نیست.

ح. دعا:

  1. منهاج الصلاح فی اختصار المصباح؛‌ این کتاب تلخیص «مصباح المتهجد» شیخ طوسى است.
  2. الأدعیه الفاخره عن الأئمه الطاهره (علیهم السلام).

ط. علم رجال:

  1. إیضاح الاشتباه فی أسماء الرواه؛‌ نام دیگر این کتاب را «إیضاح الاشتباه فی ضبط تراجم الرجال» نیز گفته‌اند.
  2. خلاصه الأقوال فی معرفه الرجال؛‌ یک جلد در دو فصل است.
  3. کشف المقال فی معرفه الرجال؛‌ این کتاب مفصل علامه در علم رجال محسوب مى شود؛ زیرا علامه در «خلاصه» و «إیضاح» تفصیل مطالب را به این کتاب ارجاع داده است.

ی. علم نحو:

  1. بسط الکافیه؛ یک جلد است که «شرح کافیه» در آن خلاصه شده است.
  2. کشف المکنون من کتاب القانون؛‌ این کتاب خلاصۀ «شرح جزولیه در نحو» است.
  3. المطالب العلیه فی علم العربیه.
  4. المقاصد الوافیه بفوائد القانون و الکافیه؛‌ در این کتاب، بین کتاب «جزولیه» و «کافیه» که هر دو دربارۀ نحو هستند، جمع شده است و هر جا نیاز به مثال بوده، مثال هایى اضافه شده است.
  5. لب الحکمه فی النحو.

ک. تاریخ:

الدلائل البرهانیه فی تصحیح الحضره الغرویه؛‌ تلخیص کتاب «فرحه الغرى»، نوشتۀ «سید عبد الکریم بن طاوس حلّى» است.

ل. اجازه ها: علامه چند اجازه براى شاگردان خود نوشته است:

  1. اجازۀ بنى زهره؛ مفصل ترین و مهم ترین اجازه علامه است. این اجازه خود، همانند یک رساله است.

۲ و ۳٫ دو اجازه به سید نجم الدین مهنّا؛ این دو اجازه یکى مفصل و دیگرى مختصر است.[۲]

[۱]. کتاب ایضاح مخالفه السنه لنص الکتاب و السنه، تألیف علامه حلی است. از آن جا که مؤلف محترم در این کتاب، مبانی کلامی اهل سنت را بر قرآن عرضه کرده و وجوه مخالفت آنها را در نص قرآن بیان کرده است، دانشمندان، این کتاب را هم در زمره کتب احتجاج و هم در عداد تفاسیر به شمار آورده‌اند، نسخه‌های خطی موجود این کتاب، از آیه ۲۱۲ سوره بقره آغاز و با پایان سوره آل عمران ختم می‌شود. مؤلف در این کتاب آیات را به شیوه تفاسیر ترتیبی ذکر کرده است و موارد مبهم را به صورت گذرا توضیح داده است. تفسیر وی نخستین گام مستقل در تفسیر کلامی آن هم کلام تطبیقی است که از این حیث اهمیت ویژه‌ای دارد. ر.ک: رضی بهابادی، بی بی سادات؛ بررسی روش تفسیر علامه حلی در ایضاح مخالفه السنه با تاکید بر نسخه های خطی ایضاح، مجله: علوم انسانی دانشگاه الزهرا (سلام الله علیها)، شماره ۴۰، ص ۶۱ تا ۹۰٫

[۲]. برگرفته از نرم افزار جامع فقه اهل بیت (۲)، کتابنامه کتاب «تذکره الفقهاء» علامه حلی.




کلیدواژه ها: , ,



ثبت نظر


3 + = 6