دایره المعارف اسلام پدیا » مذهب کلامی اهل حدیث و ظاهرگرایان
منوی اصلی

مذهب کلامی اهل حدیث و ظاهرگرایان

تاریخ: ۱۱ اسفند ۱۳۹۳ در باب: فلسفه علم کلام

اصحاب حدیث یا «ظاهرگرایان» پیروان رویکردى خاص به معارف دینى اعم از فروع (فقه) و اصول (عقاید) و حتى دیگر ابعاد مختلف معارف اسلامی ‌هستند که در روش خود براى آموزش احادیث و پیروى آن، اعتبار ویژه‌اى قائل بوده و توجه خاصى داشته‌اند و در برخورد با معارف دینى، منبع و زمینه اصلى مباحث آنها منابع نقلى و احادیث، و گرایش غالب میان آنان تکیه بر ظاهر نصوص اعتقادى از کتاب و سنت بوده است و معتقدند که عقل در شناخت معارف و اصول دین و حتى در استنباط احکام و فروع دین هیچ جایگاهى ندارد و حجت نیست.

احمد بن حنبل (۲۴۱ق)، مالک بن انس (۱۷۹ق)، سفیان بن عیینه (۱۹۷ق) و دیگر ظاهرگرایان از هر گونه تأویل و برداشت دِرایى از نصوص قرآنى و روایى به ‌شدت پرهیز می‌کرده‌اند.[۱]

اهل حدیث، گرچه در نادرست دانستن روش تأویل و اعمال رأی و نظر در آیات و روایات اتفاق نظر داشتند، ولی در چگونگی اخذ به ظواهر آیات و روایات دو دسته شدند: عده ای به مفاد ظاهری آیات و روایات در باب صفات خداوند معتقد شدند و در نتیجه به تجسیم و تشبیه روی آوردند. از این گروه معمولا با نام «حشویه» یاد می شود، ولی گروهی دیگر از اظهار نظر درباره این گونه آیات و صفات خودداری کرده، گفتند: معنا و مقصود آنها را به خداوند یا راسخان در علم واگذار می کنیم؛‌بدین جهت به مفوضه (اهل تفویض) شهرت یافتند.[۲]

رویکرد اهل حدیث به مباحث کلامی ‌بسیار کم‌رنگ و در حد ضرورت بوده است؛ چنان ‌که روش آنان نیز جنبه‌اى کاملا جدلى داشته و با کلام عقلى و برهانى نیز میانه اى نداشته و حتى مخالف هم بوده‌اند. احمد بن حنبل با صراحت می‌گفته است: «لست صاحب کلام و انّما مذهبى الحدیث».[۳]

از ویژگى ‌هاى برجسته اهل حدیث، عقیده به تشبیه، تجسیم، رؤیت خداوند در قیامت[۴] و حدوث قرآن کریم بوده است.[۵]

[۱]. ر.ک: جبرئیلی، محمد صفر، فلسفه علم کلام، مجله قبسات، ش ۳۹ و ۴۰، ص ۱۴۱ و ۱۴۲٫

[۲]. ربانی گلپایگانی، علی، درآمدی بر علم کلام، ص ۲۳۹ و ۲۴۰٫

[۳]. ر.ک: علامه حلى، معارج الفهم فی شرح النظم‏، ص ۱۰‏.‏

[۴]. ر.ک: فیاض لاهیجى، عبدالرزاق، گوهر مراد، مقدمه: قربانى، زین العابدین، ص ۴۶ و ۴۷٫

[۵]. فلسفه علم کلام، مجله قبسات، ش ۳۹ و ۴۰، ص ۱۴۲٫




کلیدواژه ها: , , , ,



ثبت نظر


+ 4 = 13