دایره المعارف اسلام پدیا » تعریف علم کلام
منوی اصلی

تعریف علم کلام

تاریخ: ۱۱ اسفند ۱۳۹۳ در باب: فلسفه علم کلام

تعاریف متعددی از علم کلام شده که به بعضی از آنها به همراه نقدشان، اشاره می شود:

الف: تهاونی: «علم کلام، علمى است که شخص با داشتن آن، بر اثبات عقاید دینى براى دیگران از طریق طرح ادلّه و پاسخ‏‌گویى به شبهات، توان و اقتدار پیدا می‌کند».[۱]

این تعریف به ما مى‌‏نمایاند که علم کلام متکفّل دو وظیفه مهم در عرصه تفکّر دینى است:

  1. اثبات تصدیقات دینى و الزام دیگران بدان‌ها.
  2. دفاع از دین و دفع شبهات مطروحه پیرامون آن.[۲]

ب: علامه فیاض لاهیجى: «علم کلام، علم به قواعد شرعی اعتقادی است که از طریق ادله یقینی آن به دست آمده باشد». [۳]

این تعریف بیش از هر چیز بر رسالت معرفت بخشی علم کلام تأکید نموده و رسالت دفاعی آن را مغفول گذاشته است.[۴]

ج: ابن خلدون: «علم کلام، با اقامه دلایل عقلی و رد عقاید و آرای بدعت گذاران، که از روش سلف و اهل سنت منحرف گردیده اند، به دفاع از عقاید ایمانی می پردازد».[۵]

اشکال روشن این تعریف، جامع نبودن آن است؛ زیرا جز بر کلام اهل سنت منطبق نیست.[۶]

د: استاد مطهری: «علم کلام علمى است که درباره عقاید اسلامى؛ یعنى آن چه از نظر اسلام باید بدان معتقد بود و ایمان داشت، بحث مى‌‏کند به این نحو که آنها را توضیح مى‏‌دهد و درباره آنها استدلال مى‌‏کند و از آنها دفاع مى‌‏نماید».[۷]

توضیح: علماى اسلامى مجموع تعلیمات اسلامى را به سه بخش تقسیم می کنند:

  1. بخش عقاید؛ یعنى مسائل و معارفى که باید آنها را شناخت و بدان ‌ها معتقد بود و ایمان آورد؛ مانند مسئله توحید، صفات ذات بارى تعالى، نبوّت عامّه و خاصّه، و برخى مسایل دیگر. البته گروه‌ های اسلامى در این ‌که چه چیزهایى از اصول دین است و لازم است به آنها ایمان و اعتقاد داشت، تا حدودى اختلاف نظر دارند.
  2. بخش اخلاق؛ یعنى مسایل و دستورهایى که درباره «چگونه بودن» انسان از نظر صفات روحى و خصلت ‌هاى معنوى است؛ از قبیل: عدالت، تقوا، شجاعت، عفّت، حکمت، استقامت، وفا، صداقت و امانت.
  3. بخش احکام؛ یعنى مسایل مربوط به کار و عمل که چه کارهایى و چگونه باید انجام شود؛ از قبیل نماز، روزه، حج، جهاد، امر به معروف و نهى از منکر، بیع، اجاره، نکاح، طلاق و تقسیم ارث.

علمى که متصدّى بخش اول است «علم کلام» است، و علمى که عهده دار بخش دوم است «علم اخلاق» نامیده مى‌‏شود، و علمى که بخش سوم را بر ذمّه دارد، «علم فقه» نام گرفته است.[۸]

وی در جای دیگر می‌گوید: در تعریف علم کلام اسلامى کافى است که بگوییم علمى است که درباره اصول دین اسلام بحث مى‌‏کند، به این نحو که چه چیز از اصول دین است و چگونه و با چه دلیل اثبات مى‏‌شود و جواب شکوک و شبهاتى که در مورد آن وارد مى‌‏شود چیست؟.[۹]

در مجموع تعریف استاد مطهری نسبت به کلام اسلامی، تعریف جامع و مانعی است؛ زیرا هم موضوع علم کلام را بیان کرده است (عقاید اسلامی)، هم اهداف آن را (توضیح، استدلال و دفاع) و هم روش های آن را مطلق گذاشته است.[۱۰]

ه: ربانی گلپایگانی: «علم کلام علمی است که عقاید دینی را تبیین کرده، با استفاده از روش های مختلف، آنها را اثبات می کند و با پاسخ گویی به پرسش ها، ایرادها و شبهات، از آنها دفاع می کند».[۱۱]

امتیاز این تعریف بر تعریف قبل این است که به کلام اسلامی اختصاص ندارد، بلکه همه مکاتب کلامی را شامل می شود. [۱۲]

[۱]. تهانوى، محمد على، موسوعه کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم‏، ج ‏۱، ص ۲۹، «‏و هو علم یقتدر معه على إثبات العقائد الدینیه على الغیر بإیراد الحجج و دفع الشبهه».

[۲]. طبری، عماد الدین، ‏تحفه الأبرار فی مناقب الأئمه الأطهار، محقق و مصحح: جهرمی‌، سید مهدی، ص ۱۵٫

[۳]. فیاض لاهیجى، عبدالرزاق، شوارق الإلهام فی شرح تجرید الکلام‏، ج۱، ص ۴‏، «العلم بالقواعد الشرعیه الاعتقادیّه المکتسبه من ادلتها الیقینیه».

[۴]. ربانی گلپایگانی، علی، درآمدی بر کلام جدید، ص ۱۶٫

[۵]. ابن خلدون‏، تاریخ ابن خلدون، تحقیق: شحاده، خلیل، ج ‏۱، ص ۵۸۰، «هو علم یتضمّن الحجاج عن العقائد الإیمانیّه بالأدلّه العقلیّه و الرّدّ على المبتدعه المنحرفین فی الاعتقادات عن مذاهب السّلف و أهل السّنّه».

[۶]. درآمدی بر کلام جدید، ص ۱۶٫

[۷]. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج ‏۳، ص ۵۷٫

[۸]. همان، ص ۵۷ و ۵۸٫

[۹]. مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج ‏۳، ص ۶۲٫

[۱۰]. درآمدی بر کلام جدید، ص ۱۷٫ منظور از روش های مطلق آن است که دلایل کلامی را به عقلی یا نقلی بودن، یا یقینی، جدلی و ظنی بودن مقید نساخته است.

[۱۱]. درآمدی بر کلام جدید، ص ۱۷٫

[۱۲]. همان؛ ر.ک: نمایه: کلام در اصطلاح علوم اسلامی، سؤال ۳۳۰۱۶، (سایت اسلام کوئست: ۲۷۵۹۲).




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


+ 1 = 4