دایره المعارف اسلام پدیا » تأثیرات سایر علوم در علم كلام
منوی اصلی

تأثیرات سایر علوم در علم کلام

تاریخ: ۱۱ اسفند ۱۳۹۳ در باب: فلسفه علم کلام

علومی که بر علم کلام تأثیر می‌گذارند دو گونه‌اند: دسته نخست علومی‌اند که از مبادی علم کلام به شمار می‌روند؛ مانند منطق و معرفت‌شناسی، و دسته دوم علومی‌اند که از مبادی آن نیستند، ولی از طریق تأیید یا تعارضی، بر علم کلام تأثیر می‌گذارند. در ذیل به چند مورد اشاره می شود:

الف: منطق و علم کلام

از آن جا که علم منطق، قوانین تفکر صحیح و روش های استدلال را می‌آموزد، و علم کلام نیز علمی است نظری و استدلالی، طبعاً علم منطق از مبادی ضروری علم کلام خواهد بود؛ از این رو، متکلمان اسلامی، در آغاز رساله ها و بحث های کلامی خود، به طور مختصر یا مفصل، درباره منطق بحث کرده‌اند.[۱] در علم «منطق»، نحوه صحیح فکر کردن، بررسی قیاس های نتیجه بخش، شیوه درست مناظره، تشخیص مغالطات و…، تعلیم داده می شود تا در علم کلام در فهم مسائل کلامی و مناظره با مخالفان به کار برده شود.

ب: معرفت شناسی و علم کلام

در معرفت شناسی (ایستمولوژی)، خود علم و معرفت، موضوع بحث واقع می‌شود و مسایلی؛ چون: حقیقت شناخت، واقع نمایی علم، ابزار معرفت، توانایی انسان برشناخت واقعیت و … مورد بررسی قرار می‌گیرد. گرچه این دانش، به عنوان شاخه‌ای ممتاز از معرفت، در دو سه قرن اخیر ظاهر گردیده است، ولی تأمل در بحث‌ های فیلسوفان و متکلمان اسلامی نشان می‌دهد که آنان از این بحث مهم غافل نبوده و در مناسبت های گوناگون پیرامون آن بحث و بررسی نموده‌اند.

اگر به کتب کلامی مراجعه کنیم می‌یابیم که آنان قبل از ورود در مباحث کلامی، بحث ‌هایی پیرامون فکر، نظر، دلیل و علم را به عنوان مقدمه مورد بحث قرار داده اند که از مسائل معرفت شناسی است. قدیمی ‌ترین متن کلامی شیعه، کتاب «الیاقوت» تألیف ابواسحاق ابراهیم بن نوبخت است. وی در آغاز کتاب خود به بحث پیرامون مسائل زیر پرداخته است: ماهیت فکر و نظر، تعریف و اقسام علم، آیا نظر مفید علم است؟، دلیل چیست؟، آیا دلیل سمعی مفید علم است؟.[۲]

همچنین فخرالدین رازی، در کتاب «المحصل» مباحث گسترده‌ای را پیرامون علم، فکر و نظر مطرح نموده است که بسیاری از آنها از مسایل خاص معرفت‌شناسی می‌باشد.[۳]

ج: فلسفه اولی و علم کلام

بسیاری از مسایل فلسفی از مبادی استدلال های کلامی بوده و نقش تعیین کننده‌ای در بحث‌های کلامی ایفا می‌کنند، این اصل در مورد حکمت متعالیه صدرایی عمیق‌تر و فراگیرتر است.

فلسفه (امور عامه) نیز ـ همانند منطق ـ از مبادی لازم علم کلام به شمار می‌رود، و درست به همین دلیل است که می‌بینیم متکلمان، قبل از ورود به بحث ‌های کلامی (مباحث مبدأ و معاد) و پس از طرح مباحث منطقی، متعرض بحث ‌های فلسفی شده و پیرامون مسائلی؛ چون: وجوب و امکان، علت و معلول، حدوث و قدم، و جوهر و عرض بحث نموده‌اند. مشهور است که محقق طوسی اولین کسی است که مباحث فلسفی را در کلام وارد نمود، و به عبارت درست‌تر قواعد فلسفی را در خدمت بحث های کلامی قرار داد، ولی باید گفت: این کار، قرن ها قبل از وی توسط اساتید علم کلام انجام گرفت، از آن جمله می‌توان کتاب «الیاقوت» تألیف ابراهیم بن نوبخت را نام برد، وی قبل از آن که به اثبات صانع و توحید و صفات الهی بپردازد، پیرامون مسائلی چون: خواص قدیم و حادث، ممکن و واجب، جوهر و عرض، و امتناع تسلسل، بحث نموده است.[۴]

د: علوم تجربی و علم کلام

مقصود از علوم تجربی، صرفاً علوم طبیعی؛ از قبیل زیست شناسی، فیزیولوژی، فیزیک، و شیمی نیست، بلکه همه دانش ‌هایی است که شیوه بحث آنها بر پایه مشاهده، تجربه و آزمایش استوار است، که در نتیجه پاره‌ای از علوم انسانی؛ از قبیل جامعه شناسی، روانشناسی و غیره را نیز در بر می‌گیرد، صوری از رابطه کلام با این نوع علوم را می‌توان به گونه زیر ترسیم کرد:

گاهی متکلم، مسئله‌ای کلامی را گذشته از این که می‌تواند با استفاده از مبادی مستقل عقلی، تحقیق و بررسی کند، از دانش تجربی نیز بهره می‌گیرد؛ مثلاً یکی از راه هایی که برای اثبات علم پیشین خداوند نسبت به موجودات پیشنهاد شده است، «اتقان» و «اِحکام» افعال خداوند است، عالم آفرینش بر پایه اتقان و نظم دقیق و شگفت‌آوری استوار است. بخشی از این مطلب، اگر چه با مشاهده معمولی نیز به دست می‌آید، ولی شکی نیست که دانش ‌هایی؛ چون زیست‌شناسی، هیئت، فیزیولوژی و مانند آن، نقش مؤثری در پرده برداری از این واقعیت دارد و متکلم این اصل علمی را صغرای قیاس خود قرار داده و با انضمام یک اصل بدیهی عقلی: «اتقان و نظم در فعل، بدون علم و آگاهی فاعل، معقول نیست»، دلیل کلامی خود را استوار می‌سازد.

یکی از براهین اثبات صانع نیز «برهان نظم» است که در قرآن و روایات اسلامی بدان توجه بسیار شده است. در این باره نیز علوم تجربی کار ساز بوده، کلام را یاری می‌دهند و متکلمان (اسلامی و غیر اسلامی) از این روش استفاده نموده‌اند. کتابهایی؛ نظیر «اثبات وجود خدا»[۵] به قلم چهل تن از دانشمندان، «دو هزار دانشمند در جستجوی خدا»،[۶] «راز آفرینش»[۷] و «حیات و هدف داری»،[۸] گام‌هایی در این مسیر به شمار می‌روند.

در بحث های مربوط به «فلسفه و غایت احکام دینی» که از مباحث کلامی است، نیز علوم تجربی در بسیاری از قسمت ‌ها کلام را یاری نموده و پرده از حکیمانه، عالمانه و عادلانه بودن دستورات دینی (افعال الهی) برداشته‌اند. از آن جمله: فریضه روزه را می‌توان نام برد که یکی از اسرار تشریع آن، آثار سودمند جسمانی و درمانی آن است. از پیامبر گرامی اسلام (صلّی الله علیه و آله) روایت شده است که فرمودند: «صوموا تصحوا؛[۹] روزه بگیرید تا صحیح و سالم گردید». این واقعیت را دانش تجربی با صراحت و قاطیعت ابراز داشته و روزه‌داری (آن هم به شیوه‌ای که اسلام مقرر داشته است) را در برخی موارد موفق‌ترین و در پاره‌ای موارد، یگانه راه معالجه امراض خاصی می‌شناسد.[۱۰]

[۱]. ربانی گلپایگانی، علی، درآمدی بر علم کلام، ص ۷۷ و ۷۸٫

[۲]. ر.ک: ابو اسحاق، ابراهیم بن نوبخت، الیاقوت فی علم الکلام‏، تحقیق: ضیائى‏، على اکبر، ص ۲۷ – ۲۹‏.

[۳]. ر.ک: رازى، فخر الدین، المحصل‏، مقدمه و تحقیق: دکتر اتاى، ص ۸۱ – ۱۴۶٫‏

[۴]. ر.ک: الیاقوت فی علم الکلام‏، تحقیق: ضیائى‏، على اکبر، ص ۳۰ – ۳۷٫

[۵]. تألیف جان کلور مونسما، ترجمه احمد آرام.

[۶]. تألیف رایموند روایه، ترجمه فرامرز برزگر.

[۷]. تألیف کریسی موریسن، ترجمه سید غلامرضا سعیدی.

[۸]. تألیف روویر، ترجمه دکتر عباس شیبانی.

[۹]. ابن أبی جمهور، محمد بن زین الدین، عوالی اللئالی العزیزیه فی الأحادیث الدینیه، محقق و مصحح: عراقى، مجتبى، ج ‏۱، ص ۲۶۸، ح ۷۰٫

[۱۰]. برگرفته از: درآمدی بر علم کلام، ص ۷۷ – ۸۳٫




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


8 + = 11