دایره المعارف اسلام پدیا » اهداف علم کلام
منوی اصلی

اهداف علم کلام

تاریخ: ۱۱ اسفند ۱۳۹۳ در باب: فلسفه علم کلام

علم کلام اهداف و غایات ویژه و مهمی دارد که می‌توان در چهار محور زیر بررسی کرد:

الف: اهداف علم کلام نسبت به خود متکلّم:

برای این بخش، دو هدف و یا دو نتیجه ذکر شده است:

یکی، هدف نظری که دست یافتن به معرفت تحقیقی و تفصیلی در اعتقادات دینی است.[۱] در این باره گفته شده: «فائده و غایت‏ علم‏ کلام‏ آن است که آدمى به مدد آن، از مرحله تقلید (در اصول دین) به مرتبه یقین ارتقاء پیدا مى‏کند».[۲]

دیگری، هدف عملی یا تربیتی است که دست یافتن به تصحیح نیت و اعتقاد است و در قالب اخلاص در عمل و قوت در عبادات ظهور می یابد. لازمه این دو نیز قبولی عمل و ترتب ثواب بر آن است.[۳] امام علی (علیه السلام) سرآغاز دین را معرفت خداوند، و کمال معرفت خداوند را در گرو شناخت و ایمان به یگانگی خدا و آن را منوط به اخلاص، و کمال اخلاص را در گرو نفی صفات زاید بر ذات، از خداوند متعال می‌داند.[۴] قرآن کریم نیز، «خشیت راستین» را از ویژگی ‌های عالمان بالله می‌ شمارد.[۵]

ب: اهداف علم کلام نسبت به انسان‌ های دیگر:

در این باره، هدف اصلی متکلم هدایت و ارشاد است، ولی از آن جا که گاهی با کسانی روبرو می‌شود که از روی عناد و لجاج، و احیاناً به خاطر گرفتاری در دام جهل مرکب، پذیرای حق و برهان و موعظه نیستند، درهم شکستن خصم (دشمن) نیز امری مطلوب و مقصود خواهد بود. بنابراین، ارتباط متکلّم با افراد دیگر به دو صورت ارشاد و الزام نمایان می‌گردد.[۶]

ج: اهداف علم کلام نسبت به عقاید دینی:

هدف و رسالت متکلّم در این زمینه تبیین، تحکیم و دفاع است؛ یعنی عقاید دینی را تبیین کرده، با استفاده از روش‌ های مختلف به تأیید و تحکیم آنها می‌پردازد و از حقانیت و استواری آنها دفاع می‌کند. روشن است که دفاع و الزام غالباً با یکدیگر همراهند.[۷] صاحب مواقف در این باره معتقد است: «هدف علم کلام نسبت به اصول دین اسلام، حفظ قواعد و عقاید دینی از تزلزل ایجاد شده توسط شبهات مبطلان دین است».[۸]

د: اهداف علم کلام نسبت به علوم دینی دیگر:

در این مقایسه، علم کلام نقش پایه و مبنا را دارد؛ زیرا علوم دینی دیگر، در موضوعات خود، وابسته به علم کلام‌اند؛ مثلاً تا وجود خدا، ضرورت وحی، نبوت و کلام الهی ثابت نشود، علم تفسیر بدون موضوع خواهد بود و تا حُسن و وجوب تکلیف و نزول شریعت الهی ثابت نشود، موضوع علم فقه تحقق نخواهد یافت و تا عصمت پیامبر و امام ثابت نگردد، سنّت پدید نخواهد آمد و در نتیجه علم حدیث شناسی بدون موضوع خواهد بود.[۹]

«ایجى» در المواقف، علت وابستگى علوم فرعى به علم کلام را این گونه بیان مى‏کند: مادام که وجود صانعى عالم، قادر، فرستنده رسل و نازل‏کننده کتب، اثبات نشود، علم تفسیر، فقه و علم اصول، قابل تصور نیست و تمام علوم، بستگى تام به علم کلام خواهند داشت و از آن اقتباس مى‏شوند.[۱۰]

وی در پایان بحث اهداف علم کلام می گوید: نهایت همه اغراض و غایات علم کلام، دست یابی به سعادت دوسرا است.[۱۱]

 

[۱]. ربانی گلپایگانی، علی، درآمدی بر کلام جدید، ص ۲۳٫

[۲]. ر.ک: ایجى و میر سید شریف، شرح المواقف‏، تصحیح: نعسانى‏، بدر الدین، ج ‏۱، ص ۵۱؛ خاتمى‏، احمد، فرهنگ علم کلام، ص ۱۲ و ۱۶۵؛ هندی، میر حامد حسین، عبقات الأنوار فی إثبات إمامه الأئمه الأطهار، تصحیح و تحقیق: بروجردى (معروف به مولانا)، غلامرضا بن على اکبر، مقدمه ‏ج ‏۱، ص ۹ و ۱۰‏.

[۳]. شرح المواقف‏، تصحیح: نعسانى‏، بدر الدین، ج ‏۱، ص ۵۲٫

[۴]. نهج البلاغه، گردآورنده: سید رضی، مصحح: صبحی صالح، خطبه اول، ص ۳۹٫

[۵]. «إِنَّما یَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماء»، فاطر، ۲۸٫

[۶]. شرح المواقف‏، تصحیح: نعسانى‏، بدر الدین، ج ‏۱، ص ۵۱؛ درآمدی بر کلام جدید، ص ۲۴؛ همچنین ر.ک: فرهنگ علم کلام، ص ۱۲ و ۱۶۵٫

[۷]. ر.ک: درآمدی بر کلام جدید، ص ۲۴٫

[۸]. ر.ک: شرح المواقف‏، تصحیح: نعسانى‏، بدر الدین، ج ‏۱، ص ۵۱ ، الثالث: بالنسبه الى أصول الاسلام و هو (حفظ قواعد الدین) و هى عقائده (عن ان تزلزلها شبه المبطلین‏).

[۹]. درآمدی بر کلام جدید، ص ۲۴٫

[۱۰]. شرح المواقف‏، تصحیح: نعسانى‏، بدر الدین، ج ‏۱، ص ۵۱٫

[۱۱]. همان، ص ۵۲٫




کلیدواژه ها: , , , , ,



ثبت نظر


3 + 1 =