دایره المعارف اسلام پدیا » ‏تاریخ تأسیس شیعه اثنی عشری ‏
منوی اصلی

‏تاریخ تأسیس شیعه اثنی عشری ‏

تاریخ: ۱۵ مهر ۱۳۹۳ در باب: شیعه اثنی عشری (جعفری)

پیرامون پیدایش شیعه و اطلاق این نام به گروهی خاص؛ دو دیدگاه اساسی وجود دارد:

الف. گروهی از نویسندگان و پژوهشگران معتقدند تشیع پس از رحلت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) ایجاد شده است. این گروه خود چند دسته هستند:

  1. عده ای می گویند: تشیع در روز سقیفه پدید آمده است، همان روزی که گروهی از بزرگان صحابه با صراحت گفتند: علی (علیه السلام) اولی به امامت و خلافت است.[۱]
  2. برخی دیگر، پیدایش شیعه را به اواخر خلافت عثمان مربوط می دانند و انتشار آرای عبدالله بن سبا در این زمان را به پیدایش تشیع ربط می دهند.[۲]
  3. گروه دیگری معتقدند تأسیس شیعه در روز «فتنه الدار» (روز قتل عثمان؛ خلیفه سوم) بوده است. بعد از این روز، پیروان حضرت علی (علیه السلام) که همان شیعیان بودند، در مقابل خونخواهان عثمان (عثمانیان) قرار گرفتند. ابن ندیم می نویسد: «وقتی طلحه و زبیر با علی (علیه السلام) مخالفت کردند و جز به خونخواهی عثمان به چیزی دیگر قانع نشدند، علی (علیه السلام) خواست با آنها بجنگد تا سر به فرمان حق نهند. آن روز، کسانی را که از او پیروی کردند، به نام شیعه خواندند و او خود نیز به آنها می گفت: «شیعیان من».[۳] ابن عبد ربه اندلسی نیز می گوید: «شیعیان کسانی هستند که علی (علیه السلام) را بر عثمان تفضیل دادند».[۴]
  4. گروه چهارم معتقدند که تشیع پس از ماجرای حکمیت تا شهادت علی (علیه السلام) به وجود آمده است.[۵]
  5. گروه پنجم آغاز تشیع را به واقعه کربلا و شهادت امام حسین (علیه السلام) ربط می دهند.[۶]

ب. در مقابل این دسته، بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که تشیع در عصر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ریشه دارد. در این مورد می توان به مرحوم کاشف الغطا،[۷] شیخ محمد حسین مظفر،[۸] محمد حسین زین عاملی[۹] اشاره کرد که قائل هستند شماری از صحابه در عصر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به شیعه علی (علیه السلام) معروف بودند.[۱۰]

با توجه به این دیدگاه ها می توان گفت: ایام سقیفه، اواخر خلافت عثمان، جنگ جمل، حکمیت و حادثه کربلا از دوره های اثر گذار بر تاریخ تشیع است. افزون بر آن، وجود شخصی به نام عبدالله بن سبا مورد تردید است.[۱۱] با همه اینها پیدایش تشیع در یکی از این دوره ها درست به نظر نمی رسد. بررسی احادیث نبوی نشان می دهد که واژه شیعه پیش از همه، از زبان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در احادیث متعددی برای نامیدن دوست داران علی (علیه السلام) به کار رفته است. اینک به بعضی از احادیثی که همه آنها در منابع اهل سنت هم آمده، اشاره می شود:

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به علی (علیه السلام) فرمود: «خدا گناهان شیعیان و دوستداران شیعیان تو را بخشیده است».[۱۲]

همچنین فرمود: «(یا علی) تو و شیعیانت در حوض کوثر بر من وارد می شوید. از آن سیراب خواهید شد در حالی که صورتتان سفید است و دشمنان تو تشنه و در غل و زنجیر بر من وارد می شوند».

نیز در حدیثی طولانی درباره فضایل علی (علیه السلام) به دخترش فاطمه (علیها السلام) می فرماید: «یا فاطمه! علی و شیعیان او رستگاران فردا هستند». همچنین فرمود: «یا علی! خدا، گناهان تو، خاندان، شیعیان و دوستداران شیعیانت را بخشیده است».[۱۳]

چون این احادیث انکار شدنی نیستند و محدثان بزرگ اهل سنت آن را نقل کرده اند، بعضی نویسندگان اهل سنت به تأویل ناروای آن دست زده اند.

ابن حجر هیثمی در کتاب «الصواعق المحرقه فی الرد علی اهل البدع و الزندقه» هنگام نقل این احادیث گفته است: «منظور از شیعه در این احادیث، شیعیان نیستند، بلکه منظور، خاندان و دوستداران علی هستند که مبتلا به بدعت سب اصحاب نشوند».[۱۴]

مرحوم مظفر در پاسخ او می گوید: «عجیب است که ابن حجر گمان کرده، مراد از شیعه در این جا اهل سنت هستند! و من نمی دانم این به دلیل مترادف بودن دو لفظ شیعه و سنی است؟ یا به این دلیل که این دو فرقه یکی هستند، یا اهل سنت، بیشتر از شیعیان، از خاندان پیامبر (صلّی الله علیه و آله) پیروی کرده اند و آنان را دوست می دارند!؟».[۱۵] مرحوم کاشف الغطاء نیز می گوید: «با نسبت دادن لفظ شیعه به علی (علیه السلام) می توان مراد را فهمید؛ زیرا غیر از این صنف، بقیه شیعه دیگران هستند»[۱۶]. [۱۷]

سخن آخر این که در منابع شیعه در این مورد احادیث فراوانی موجود است. به عنوان مثال:

جابر بن عبد الله انصاری؛ صحابی رسول مکرم اسلام (صلّی الله علیه و آله) نقل می کند: «ما در خدمت رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) بودیم. علی بن ابی طالب (علیه السلام) وارد شد. پیامبر اکرم (صلّى اللَّه علیه و آله) فرمود: برادرم آمد، سپس متوجه کعبه شد و دست مبارکش را بر آن زد و فرمود: سوگند به آن که که جانم در دست او است، این شخص؛ (حضرت علی (علیه السلام)) و شیعیانش روز قیامت پیروز هستند؛ البتّه او اولین فرد شما است که به من ایمان آورده و از تمام شما نسبت به پیمان خدائى وفادارتر است. او بفرمان حق پایدارتر و در بین رعیّت از شما عادل‏تر، و در تقسیم اموال میان مستحقان به صورت مساوى از تمام شما واردتر است. همچنین مقام و موقعیت او نزد خدا از شما بالاتر است؛ (به همین جهت) این آیه قرآن (در باره او) نازل شده است: «آنهائى که ایمان آورده‏ اند و عمل صالح دارند، بهترین مردمان هستند[۱۸]».[۱۹] در جای دیگر می فرماید: «یا علی تو و شیعیانت در بهشت هستید».[۲۰]

از مجموع مطالبی که بیان شد، معلوم می شود که گرچه فرقه شیعه بعدها شکل یک جمعیت منسجم را به خود گرفت؛ اما اطلاق «شیعه» به پیروان حضرت علی (علیه السلام)، توسط پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله) و از زمان آن حضرت شروع شده است.

 

[۱]. یعقوبى، احمد بن أبى یعقوب، تاریخ الیعقوبى، ج ۲، ص ۱۲۴٫

[۲]. سمیره، مختار اللیثی، جهاد الشیعه فی العصر العباسی الأول، ص ۲۵٫

[۳]. زین عاملی، محمدحسین، شیعه در تاریخ، ترجمه: عطایی، محمد رضا، ص ۳۳ و ۳۴٫

[۴]. ابن عبد ربه اندلسى، احمد بن محمد، العقد الفرید، ج ۲، ص ۲۴۵٫

[۵]. بغدادی، عبدالقادر بن طاهر، الفرق بین الفرق، ص ۱۳۴٫

[۶]. جهاد الشیعه فی العصر العباسی الأول، ص ۳۵٫

[۷]. کاشف الغطا، جعفر، دفاع از حقانیت شیعه (مقدمه کشف الغطا)، ترجمه: محرّمی، غلامحسین، ص ۴۸٫

[۸]. مظفر، محمد حسین، تاریخ شیعه،  محقق: حجتی، محمد باقر، ص ۴٫

[۹]. شیعه در تاریخ، ص ۳۴٫

[۱۰]. تاریخ شیعه، ص ۹٫

[۱۱]. درمورد عبدالله بن سباء به کتاب گرانسنگ افسانه عبدالله بن سباء تالیف علامه عسگری را مراجعه شود.

[۱۲]. هیثمی، ابن حجر، الصواعق المحرقه، ص ۲۳۲٫

[۱۳]. اخطب خوارزمی، موفق بن أحمد، المناقب للخوارزمی، ص ۲۰۶٫

[۱۴]. الصواعق المحرقه، ص ۲۳۲٫

[۱۵]. تاریخ شیعه، ص ۵٫

[۱۶]. دفاع از حقانیت شیعه (مقدمه کشف الغطا)، ص ۴۸ و ۴۹٫

[۱۷]. به نقل از سایت اندیشه قم.

[۱۸]. بینه، ۷٫

[۱۹]. طبرى آملى، محمد بن أبی القاسم‏، بشاره المصطفى لشیعه المرتضى، ج ۲، ص ۱۲۲٫

[۲۰]. ابن طاووس، على بن موسى،‏ الیقین‏، محقق / مصحح: انصارى زنجانى خوئینى، اسماعیل‏، ص ۱۶۵٫




کلیدواژه ها: , ,



ثبت نظر


2 + = 9