دایره المعارف اسلام پدیا » آثار علمی شیخ صدوق
منوی اصلی

آثار علمی شیخ صدوق

تاریخ: ۰۱ شهریور ۱۳۹۳ در باب: شیخ صدوق

یکی از شخصیت ها و عالمان بزرگ شیعه امامیه که دارای تألیف بسیار زیاد بوده‌، شیخ صدوق است؛ به عنوان مثال وی هنگام‌ حضور در ایلاق‌،[۱] حدود سال‌ ۳۶۸ قمری به‌ گفته خودش،‌ بالغ‌ بر ۲۴۵ تألیف‌ داشته‌ است‌.[۲]

برخی از آثار علمی ایشان که به زیور چاپ آراسته شده اند عبارتند از: الاعتقادات‌، الامالی، التوحید، ثواب‌ الاعمال‌ و عقاب‌ الاعمال، الخصال، علل‌ الشرائع، عیون‌ الاخبار الرضا (علیه السلام)، کمال الدین و تمام النعمه، معانی‌ الاخبار، المقنع، من‌ لایحضره‌ الفقیه، الهدایه، فضائل‌ الاشهر الثلاثه.

همچنین‌ دو کتاب‌ دیگر وی‌ با عنوان های‌ «صفات‌ الشیعه» و «فضائل‌ الشیعه» یک‌ بار در نجف‌ و یک‌ بار با ترجمه فارسی‌ در تهران‌، سال ۱۳۸۱ قمری‌، منتشر شده‌ است‌.

غیر از این‌ آثار، کتاب‌ «مصادقه الاخوان»‌ که‌ در ۱۳۲۵ شمسی در تهران‌ و در ۱۹۷۶ میلادی‌ در بغداد به‌ کوشش‌ دکتر حسین‌ علی‌ محفوظ به‌ چاپ‌ رسیده‌، هم‌ به‌ صدوق، هم‌ به‌ پدرش‌؛ علی بن بابویه نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌ و ظاهر روایت‌ مؤلف‌ کتاب‌ از محمد بن یحیی‌ عطار با لفظ «حدثنا»، انتساب‌ آن‌ به‌ پدر را تقویت‌ می‌کند.[۳]

مورد دیگر؛ اثری‌ است‌ که‌ در قم‌ در ۱۳۵۱ شمسی‌ بر اساس‌ نسخه ای‌ خطی‌ از کتابخانه ناصریه‌ در لکهنو[۴] همراه‌ با ترجمه عزیزالله‌ عطاردی‌ با عنوان‌ «المواعظ» به‌ چاپ‌ رسیده‌ است، امّا این‌ اثر بر خلاف‌ تصور مترجم‌ مزبور، چیزی‌ جز «نوادر من‌ لایحضره‌ الفقیه»‌ نیست‌ و ارتباطی به کتاب مفقود «مواعظ» که‌ نجاشی[۵] و طوسی‌[۶] از آن‌ نام‌ برده‌اند، ندارد.

یکی دیگر از آثار وی این اثر خطی‌ است: «اثبات النص علی الائمه (علیهم السلام)»؛ دوسلان‌ فرانسوی، نسخه ای‌ تحت‌ عنوان‌ «النصوص‌ علی‌ الائمه الاثنی‌ عشر» در کتابخانه ملی‌ پاریس‌ معرفی‌ کرده‌ و احتمال‌ می دهد که‌ تألیف‌ صدوق باشد.

کتاب دیگر «الغیبه و الفضائل» این‌ نام‌ اغلب‌ بر همان‌ کتاب کمال‌الدین‌ اطلاق‌ می‌شود. نسخه ای‌ تحت‌ عنوان‌ «الغیبه» در کتابخانه مجلس شورا موجود است‌[۷] که‌ آغاز آن‌ با کمال‌الدین[۸] تطابق‌ کامل‌ دارد و احتمال‌ اتحاد را مطرح‌ می کند.

همچنین نسخه ای‌ تحت‌ عنوان‌ «الفضائل‌« در کتابخانه سماوی‌ نجف‌ موجود است‌ و نیز نسخه ای‌ تحت‌ عنوان‌ «فضائل‌ علی‌ (علیه السلام)» در کتابخانه مرکزی‌ و مرکز اسناد دانشگاه‌ تهران‌[۹] وجود دارد.

به‌ هر حال‌ در مورد انتساب‌ این‌ دو نسخه‌ به‌ صدوق‌ جای‌ تردید وجود دارد.

دیگر آثار: دو نسخه‌ با عنوان‌های‌ «اسماء الله‌ الحسنی‌« و «حدیث‌ جامع‌ للاداب‌ و الحِکَم‌» در کتابخانه مرکزی‌ دانشگاه‌ تهران[۱۰] موجود است‌ که‌ احتمال‌ دارد‌ متعلق‌ به‌ ابن صدوق‌ باشد.

کتاب دیگر وی «الناسخ‌ و المنسوخ» است‌.[۱۱]

اما عناوین حدود ۲۰۰ اثر منسوب‌ به‌ وی‌ در رجال‌ نجاشی[۱۲] و ۳۰۰ اثر در الفهرست طوسی[۱۳] و ۳۰۰ اثر در معالم العلماء ابن شهر آشوب[۱۴]‌ ذکر شده‌ است‌.

علاوه‌ بر عناوین‌ مزبور، مرحوم ابن طاووس‌[۱۵] و خود شیخ صدوق‌ در کتاب «من لا یحضره الفقیه» چند عنوان‌ دیگر را ذکر کرده اند.

در میان‌ این‌ آثار، مهم‌ترین‌ مورد؛ کتاب‌ «مدینه العلم»‌ می باشد. این‌ کتاب‌ مجموعه حدیثی‌ بزرگ تر از «من‌ لایحضره‌ الفقیه‌«[۱۶] و بنا به‌ قول‌ ابن شهر آشوب‌[۱۷] بالغ‌ بر ۱۰ جزء بوده‌ است‌ و گفته‌ می‌شود تا زمان‌ شیخ‌ حسین‌ بن عبدالصمد پدر شیخ‌ بهائی‌ موجود بوده‌ و از آن‌ پس‌ مفقود گشته‌ است‌.[۱۸]



[۱]. محل ایلاق که صدوق کتاب من لایحضر را در آنجا نوشته درست معلوم نیست. ایلاق به سه جا اطلاق شده است:۱٫ در نواحی نیشابور. ۲٫ در نواحی بخارا. ۳٫ بلاد شاش (تاشکند) از حد نوبت تا فرغانه. در معجم البلدان آمده: ایلاق شهری بلاد شاش و در ده فرسخی آن است که به بلاد ترک اتصال دارد و از خوش آب و هواترین و نیکوترین بلاد است، که خود استقلال دارد. نواحی شهرستان آن با شهرستان شاش مختلط است و مرکز آن تونکث می باشد. در کوه های ایلاق معدن زر و سیم وجود دارد و پشت این کوه فرغانه است. آنگاه اضافه می کند که ایلاق نیز نام شهرکی در نواحی نیشابور و قریه ای از بخارا است؛ حموى‏، یاقوت، ‏معجم البلدان‏، ج ۱، ص ۲۹۱؛ اما به طور مسلم می توان گفت: ایلاقی که در عبارت صدوق است: (و ذلک بارض بلخ من ناحیه ایلاق)؛ صدوق‏، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه‏، ج ۴، ص ۵۳۹؛ همین ایلاق نزدیک تاشکند است، نه ایلاق نیشابور یا نزدیکی بخارا و ظاهر عبارت می رساند که ایلاق نام ناحیه (ولایت، استان) است نه شهر و بلخ شهری در این ولایت بوده است.

[۲]. صدوق‏، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه‏، ج ۴، ص ۲ و۳٫

[۳]. آقا بزرگ تهرانى‏، محمد محسن، الذریعه إلى تصانیف الشیعه، ج ۲۱، ص ۹۷٫

[۴]. پایتخت ایالت اوتار پرادش در هند است.

[۵]. نجاشی‌، احمد بن على، رجال‌، ج ۱، ص ۳۹۱.‏

[۶]. طوسی‌، محمد بن حسن، الفهرست‌، ج ۱، ص ۴۴۳٫‏

[۷]. کتابخانه مجلس شورای اسلامی، خطی‌، ج ۱۴، ص ۵۵.

[۸]. صدوق‌، محمد بن علی، کمال‌ الدین‌ و تمام‌ النعمه، ترجمه: غفاری‌، علی اکبر، ج ۱، ص‌ ۱۶‌.

[۹]. کتابخانه مرکزی‌ و مرکز اسناد دانشگاه‌ تهران‌، خطی‌، شماره ۵۹۲۳.

[۱۰]. همان‌، خطی‌، شماره ۸۵۵۵ و ۵۹۲۳٫

[۱۱]. الذریعه إلى تصانیف الشیعه، ج ۲۱، ص ۱۱٫

[۱۲]. رجال نجاشی‌، ج ۱، ص ۳۹۲٫

[۱۳]. الفهرست‌، ج ۱، ص ۴۴۳٫

[۱۴]. ابن شهرآشوب مازندرانى‏، محمد بن على، معالم العلماء، ص ۱۱۱‌.

[۱۵]. ابن طاووس، على بن موسى‏، فرج‌ المهموم‌ فی تاریخ علماء النجوم‏، ج ۱، ص ۵۷‌؛ ابن طاووس، على بن موسى، الیقین‏، محقق / مصحح: انصارى زنجانى خوئینى، اسماعیل، ص ۱۹۰٫‏

[۱۶]. الفهرست‌، ج ۱، ص ۴۴۱٫

[۱۷]. معالم العلماء، ص ۱۱۲٫

[۱۸]. الذریعه إلى تصانیف الشیعه، ج ۲۰، ص ۲۵۱ – ۲۵۳٫




کلیدواژه ها: , , , ,



ثبت نظر


5 + 2 =