دایره المعارف اسلام پدیا » مفهوم شناسی فخ
منوی اصلی

مفهوم شناسی فخ

تاریخ: ۰۹ آبان ۱۳۹۲ در باب: تاریخ اسلام

چکیده مطالب مفهوم فخ

فخ در لغت دارای معانی مختلفی است، مانند:

- «تله» (دام شکاری).

- فرو گذاشتن.

- خرخر کردن شخص خوابیده در خواب.

- آواز دادن و صدا زدن مار.

فخ در اصطلاح وادی ای قبل از وادی الزاهریه است که امروزه در داخل شهر مکه (نزدیک مسجد تنعیم) قرار دارد. در این مکان، یکی از سادات حسنی به نام حسین بن علی بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب (علیهم السلام)، در سال ۱۶۹ هجری، قیامی را بر ضد هادی؛ خلیفه عباسی ترتیب داد.

قبل از این که واژه فخ برای واقعه فخ عَلَم شود، به منطقه فخ اطلاق می شده است. بعد از رخداد واقعه و قیام فخ، با نام شهدا و قیام فخ در هم آمیخته و معروف شده است. این محل امروزه به «حى شهداء» معروف است. در سال ۱۳۸۱ ش دیوار قبور شهداى فخ را بازسازى و درى براى آن قرار دادند.

تعریف لغوی فخ

فخ در لغت به معانی زیر به کار می رود:

۱٫ «تله» (دام شکاری یا مصیده): تله آلتی است که به وسیله آن جانوران مختلف را به دام می اندازند.

تو نشسته خوش و عمر تو همی پرّد    ****    مرغ کردار و بر او مرگ نهاده فخ.                             «ناصرخسرو»

چو طوق فاخته خط درکشید وزخط او    ****     رمیده شد دل من همچو فاخته از فخ.                         «سوزنی»

وقتی گفته می شود: «وَثَبَ فُلانٌ مِن فَخِّ الشَیطانِ»؛ یعنی: فلانی از دام شیطان پرید (توبه کرد)». [۱]

۲٫ فرو گذاشتن.[۲]

۳٫ خرخر کردن شخص نائم (خوابیده) در خواب.[۳]

۴٫ صدا زدن مار.[۴]

تعریف اصطلاحی فخ

فخ وادی ای قبل از وادی الزاهریه است که امروزه در داخل شهر مکه (نزدیک مسجد تنعیم) قرار دارد. در این مکان، یکی از سادات حسنی به نام حسین بن علی بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب (علیهم السلام)، در سال ۱۶۹ هجری، قیامی را بر ضد هادی؛ خلیفه عباسی ترتیب داد. همراه وی شمار دیگری از سادات حسنی نیز به شهادت رسیدند. همچنین بیش از صد نفر از شهدای قیام فخ در این مکان مدفون هستند.[۵]

نکته قابل ذکر این که منطقه فخ از نظر شیعه، یکى از میقات‌هاى حج برای بچه ها است که آن را میقات کودکان نابالغ دانسته‌اند. امام صادق (علیه السلام) قبل از ورود به حرم، در مکان مذکور غسل فرموده و به آن امر مى ‌کرده‌اند.[۶]

 

‏بیان پیشینه مفهوم اصطلاحی و سیر تاریخی فخ

قبل از این که واژه فخ برای واقعه فخ عَلَم شود، به منطقه ای (وادی) در بین راه مدینه و مکه و در فاصله شش کیلو متری مسجد الحرام بوده که بعد از رخداد واقعه و قیام فخ، با نام شهدا و قیام فخ در هم آمیخته و معروف شده است. این منطقه هم اکنون در داخل شهر مکه قرار دارد و امروزه به «حى شهدا» معروف است. در سال ۱۳۸۱ ش دیوار قبرستان شهداى فخ را بازسازى و درى براى آن قرار دادند و روى آن تابلویى با عنوان مقبره عبد الله بن عمر بن خطاب گذاشتند.[۷]

برخی بر این باورند؛ این مکان مقبره عبدالله بن عمر بن خطاب نیست؛ زیرا وى در میان مسیر راه حجون و قبرستان ابوطالب(علیه السلام) تا مسجدالحرام دفن شده است.[۸]

 

‏ارتباط معنای اصطلاحی فخ با معنای لغوی آن

در این زمینه باید گفت: ظاهراً هیچ گونه ارتباطی بین معنای لغوی فخ و اصطلاحی آن وجود ندارد و تنها چیزی که باعث شده است این واقعه و قیام را با نام فخ بشناسند، وقوع واقعه فخ در این مکان خاص است.

کتابنامه مفهوم شناسی فخ

  1. ‏ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ناشر: دار صادر، چاپ سوم، بیروت، ۱۴۱۴ ق.‏
  2. فراهیدى، خلیل بن احمد، کتاب العین، ناشر: انتشارات هجرت، چاپ دوم، قم، ۱۴۱۰ ق.‏
  3. ‏طبرى‏، أبو جعفر محمد بن جریر، تاریخ طبری‏ (تاریخ الأمم و الملوک)، تحقیق: ابراهیم، محمد أبو الفضل، ناشر: دار التراث، ‏ ‏چاپ دوم، بیروت، ۱۳۸۷ ق /۱۹۶۷ م.‏
  4. طوسى، محمد بن الحسن، ‏تهذیب ‏الاحکام، محقق و مصحح: خرسان موسوی، حسن، ناشر: دار الکتب الإسلامیه‏، چاپ ‏چهارم، تهران، ۱۴۰۷ ق.
  5. قائدان، اصغر، تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره، نشر مشعر، چاپ اول، تهران، ۱۳۷۲ ش.‏
  6. کلینى، محمد بن ‏یعقوب، کافی، ناشر: دار ‏الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، تهران، ۱۴۰۷ ق.‏
  7. ‏لغت نامه دهخدا؛ واژه فخ.

[۱]. لغت نامه دهخدا؛ واژه فخ.

[۲]. همان.

[۳]. خلیل بن احمد، فراهیدى، کتاب العین، ج ۴، ص ۱۴۴٫

[۴]. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج ۳ ،ص ۴۲٫

[۵]. طبرى‏، أبو جعفر محمد بن جریر، تاریخ طبری‏ (تاریخ الأمم و الملوک)، تحقیق: ابراهیم، محمد أبو الفضل، ج ۸، ص ۱۹۲٫‏

[۶]. عَنْ أَیُّوبَ أَخِی أُدَیْمٍ قَالَ سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (ع) مِنْ أَیْنَ یُجَرَّدُ الصِّبْیَانُ فَقَالَ کَانَ أَبِی یُجَرِّدُهُمْ مِنْ فَخٍّ؛ طوسى، محمد بن الحسن، ‏تهذیب الاحکام، محقق و مصحح: خرسان موسوی، حسن، ج ۵، ص ۹۹؛ کلینى، محمد بن یعقوب، کافی، ج ۴، ص ۳۰۳٫

[۷]. قائدان، اصغر، تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره، ص ۱۲۳ و ۱۲۴٫

[۸]. همان.




کلیدواژه ها: , ,



ثبت نظر


+ 9 = 12