دایره المعارف اسلام پدیا » مفهوم اصطلاحی مقابله به مثل در قرآن کریم
منوی اصلی

مفهوم اصطلاحی مقابله به مثل در قرآن کریم

تاریخ: ۰۶ مهر ۱۳۹۲ در باب: مقابله به مثل

در قرآن کریم از «مقابله به مثل» به معانی‌ای تعبیر شده که بعضی اخص و بعضی مطابق‌ آن هستند. این معانی عبارتند از:

۱٫ اعتداء به مثل:

راغب در مفردات، آیه «فَمَنِ اعْتَدىٰ عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدىٰ عَلَیْکُمْ»،[۱] را این‌گونه معنا کرده: «أی: قابلوه بحسب اعْتِدَائِهِ و تجاوزوا إلیه بحسب تجاوزه؛[۲] یعنی هر کس به شما تجاوز کرد، همانند آن بر او تعدّى و تجاوز کنید».

۲٫ معاقبه به مثل:

قرآن کریم می‌فرماید: «وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ؛[۳] و هر گاه خواستید کیفر نمایید، تنها به مقدارى که به شما تعدّى شده کیفر دهید».

۳٫ قصاص:

تعبیر قصاص در قرآن کریم نیز می‌تواند بیانگر معنای مقابله به مثل باشد: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصاصُ فِی الْقَتْلى‏ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثى‏ بِالْأُنْثی…؛[۴] اى افرادى که ایمان آورده‏اید! حکم قصاص در مورد کشتگان، بر شما نوشته شده است: آزاد در برابر آزاد، و برده در برابر برده، و زن در برابر زن،…».

آلوسی درباره این آیه می‌گوید: گفته شده که قصاص با حرف «فی» متعدی می شود؛ زیرا مفهوم مساوات در آن ملحوظ شده؛ یعنی با انسان رفتاری مثل رفتار خودش کنند.[۵]

آیه دیگری که کلمه قصاص در آن آمده، این آیه است: «وَ الْحُرُماتُ قِصاصٌ؛[۶] و تمام ]هتک[ حرمت‌ها، ]قابلِ[ قصاص است».

گفتنی است در این آیات شریفه که از مقابله به مثل به «اعتداء به مثل»، «معاقبه به مثل» و «قصاص» تعبیر شده، این موارد اخص از آن هستند؛ زیرا مقابله به مثل، اعم از مثبت و منفی است، در حالی که اعتداء به مثل، «معاقبه به مثل» و «قصاص» تنها مقابله به مثل منفی را دربر می‌گیرند.

۴٫ نَبذ سواء:

نَبذ سواء یا مساوی، تعبیر دیگری است که در قرآن کریم به کار رفته و مفهوم مقابله به مثل را می‌رساند: «وَ إِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیَانَهً فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لاَ یُحِبُّ الْخَائِنِینَ؛[۷] و اگر از خیانت و پیمان‏شکنى گروهى ]از آنان که با هم معاهده دارید[، بیم دارى پس تو نیز ]نقض پیمان خود را[ بر مبناى تساوى و عدالت به سوى آنها بیفکن ]و بدون اعلام، پیمان خود را مشکن[ که همانا خداوند خائنان را دوست ندارد».

«فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ» از «نَبذ»؛ به معناى افکندن است. مراد از افکندنِ پیمان به طرف دشمن، این است که قبلًا به آنان اعلام کنید و سپس پیمان را لغو نمایید تا غافلگیر نشوند و شما هم ناجوانمردى نکرده باشید. «عَلى‏ سَواءٍ»، یا به معناى مقابله به مثل است؛ یعنى همان‌گونه که آنان در فکر توطئه و پیمان شکنى هستند، شما هم پیمان را لغو کنید، یا به معناى رفتار عادلانه با دشمن است.[۸] علامه طباطبایی از این برخورد عادلانه تعبیر به «معامله به مثل» نموده است.[۹]

تعبیر نبذ سواء، هر چند فی‌نفسه، مطابق مقابله به مثل است، ولی در این آیه شریفه به قرینه قبل از خود، مقابله به مثل منفی را شامل می‌شود؛ در نتیجه اخص از مقابله به مثل است.

۵٫ جزاء مثل:

مراد از جزاء مثل، مجازات همانند است که گاهی در جانب منفی است؛ مانند آیه «وَ جَزاءُ سَیِّئَهٍ سَیِّئَهٌ مِثْلُها؛[۱۰] کیفر بدى، مجازاتى همانند آن است»[۱۱] و گاهی در جانب مثبت است؛ مانند آیه «هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسانُ؛[۱۲] آیا جزاى نیکى جز نیکى است؟!». تعبیر جزاء به مثل، مطابق تعبیر مقابله به مثل است.


[۱]. بقره، ۱۹۴٫

[۲]. ر.ک: راغب اصفهانى، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن،‌ محقق: داودى، صفوان عدنان، ص ۵۵۴٫

[۳]. نحل، ۱۲۶٫

[۴]. بقره، ۱۷۸٫

[۵]. آلوسى، سید محمود، روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم، عطیه، على عبدالبارى، ج ۱، ص ۴۴۵ و ۴۴۶٫

[۶]. بقره، ۱۹۴٫

[۷]. انفال، ۵۸٫

[۸]. قرائتى، محسن، تفسیر نور، ج ۴، ص ۳۴۹٫

[۹]. طباطبایى، سید محمد حسین، المیزان فى تفسیر القرآن، ج ۹، ص ۱۱۳٫

[۱۰]. شوری، ۴۰٫

[۱۱]. این آیه شریفه، حکم مظلوم را که طلب یارى مى‏کند بیان مى‏نماید که چنین کسى در طلب یاری خود مى‏تواند در مقابل ستمگر رفتارى مثل رفتار او داشته باشد و چنین تلافى و انتقامى، ظلم و بغى محسوب نمی‌شود. ر.ک: المیزان فى تفسیر القرآن، ج ۱۸، ص ۶۴٫

[۱۲]. رحمن، ۶۰٫




کلیدواژه ها: , , , , ,



ثبت نظر


+ 4 = 11