دایره المعارف اسلام پدیا » مفهوم اصطلاحی مقابله به مثل در روایات
منوی اصلی

مفهوم اصطلاحی مقابله به مثل در روایات

تاریخ: ۰۶ مهر ۱۳۹۲ در باب: مقابله به مثل

در روایات، از مقابله به مثل، به تعابیر ذیل یاد شده که بعضی اخص و بعضی مساوی‌ آن هستند. این تعابیر عبارتند از:

۱٫ مصانعه به مثل:

زراره از امام باقر (علیه السلام) نقل می‌کند که «مَنْ‏ صَنَعَ‏ مِثْلَ مَا صُنِعَ إِلَیْهِ فَإِنَّمَا کَافَأَ وَ مَنْ أَضْعَفَ کَانَ شَاکِرا…؛[۱] کسی که به اندازه کاری که برای او انجام شده، کاری انجام دهد، جبران کرده و کسی که زیاد کند، سپاس به جا آورده است».

۲٫ مکافات:

علی بن سالم نقل می‌کند: از امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می‌فرمود: «آیه‏اى در قرآن هست که محکم و ثابت و قطعی است. راوى مى‏گوید: عرض کردم کدام آیه است؟ فرمود: این سخن خداوند متعال که مى‏فرماید: هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ،[۲] که درباره کافر، مؤمن، نیکوکار و بدکار جارى مى‏شود و هر کس به او نیکى شود باید جبران کند، و راه جبران این نیست که به اندازه او نیکى کنى، بلکه باید بیش از آن باشد؛ زیرا اگر همانند آن باشد، نیکى او برتر است؛ چرا که او آغازگر بوده است».[۳]

در متن عربی این روایت، تعبیر به «یکافئ به» و «مکافاه» دارد که بیانگر مقابله به مثل در پاسخِ به نیکی دیگران است.

گفتنی است در این روایات شریفه که از مقابله به مثل به «مصانعه به مثل» و «مکافات» تعبیر شده است، این موارد اخص از آن هستند؛ زیرا «مصانعه به مثل» و «مکافات»در این روایت فقط مقابل به مثل مثبت را شامل می‌شوند، در حالی که مقابله به مثل شامل جنبه مثبت و منفی می‌شود.

۳٫ ردّ به مثل:

در روایتی، امام علی (علیه السلام) می‌فرماید: «رُدُّوا الْحَجَرَ مِنْ حَیْثُ جَاءَ فَإِنَّ الشَّرَّ لَا یَدْفَعُهُ إِلَّا الشَّرُّ؛[۴] سنگ را از همان جایى که دشمن پرت کرده، باز گردانید، که شر را جز شر پاسخى نیست».‏

مولی صالح مازندرانی در شرح این عبارت حضرت می‌گوید: امام (علیه السلام) به کسی که در معرض ضرب و جرح و قتل دیگری قرار می‌گیرد، در صورتی که بداند از راه دیگری نمی‌تواند او را دفع کند، اجازه داده که به مثل و اندازه او، حملات او را دفع کند، و این کار به حکم عقل و نقل، جایز و نیکو است…».[۵]

در تعبیر مازندرانی، کلمه «مدافعه به مثل» آمده که بیان دیگری از «رد به مثل» و «مقابله به مثل» است.

البته «ردَّ به مثل» در این روایت، فقط مقابله به مثل منفی را در برمی‌گیرد، براین اساس اخص از مقابله به مثل است.


[۱]. صدوق، محمد بن على، معانی الأخبار، محقق: غفارى، على اکبر، ص ۱۴۱٫

[۲]. رحمن، ۶۰، آیا جزاى نیکى جز نیکى است؟.

[۳]. قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، محقق: درگاهى، حسین، ج ‏۱۲، ص ۵۸۶، «أبا عبد اللَّه- علیه السّلام- یقول: آیه فی کتاب اللَّه مسجله. قلت: ما هی؟ قال: قول اللَّه: هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ جرت فی المؤمن و الکافر و البرّ و الفاجر، و من صنع إلیه معروف فعلیه أن یکافئ به، و لیس المکافأه أن تصنع کما صنع حتّى تربى، فإن صنعت کما صنع کان له الفضل بالابتداء».

[۴]. نهج البلاغه (للصبحی صالح)، گردآورنده: سید رضی، حکمت ۳۱۴، ص ۵۳۰‏.

[۵]. مازندرانى، محمد صالح بن احمد، شرح الکافی- الأصول و الروضه، محقق/ مصحح: شعرانى، ابوالحسن‏، ج ‏۱، ص ۳۰۰، «فقد رخّص علیه السّلام لمن أراده الغیر بالضرب و الرمى و القتل أن یدافعه بمثل ذلک إذا علم أن لا دفع إلّا به فإنّ ذلک جائز حسن عقلا و نقلا فإنّ أدّى إلى هلاک الظالم فلا شی‏ء على الدّافع إذا لم یتعدّ».




کلیدواژه ها: , , , ,



ثبت نظر


+ 6 = 13