دایره المعارف اسلام پدیا » مفهوم اصطلاحی قبله در روایات
منوی اصلی

مفهوم اصطلاحی قبله در روایات

تاریخ: ۱۴ مهر ۱۳۹۲ در باب: مفهوم شناسی قبله

قبله در روایات، گاهی در معنای لغوی آن به کار رفته، ولی در مواردی که معنای اصطلاحی مورد نظر بوده، در همان معنای اصطلاح شرعی و فقهی آن به کار رفته است. به چند نمونه اشاره می‌شود:

۱٫ امام صادق (علیه السلام) از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نقل نموده که «کُلُ‏ وَاعِظٍ قِبْلَهٌ؛[۱] هر موعظه‌کننده‌ای قبله است». در تفسیر این روایت گفته شده: «وقتی امام جمعه خطبه می‌خواند، شایسته است مردم به او رو کنند و به مواعظش گوش فرا دهند».[۲]

در این روایت، قبله به معنای لغوی آن به کار رفته است. شاهد بر این مطلب، روایتی از علی بن جعفر (علیه السّلام) ‌است که از برادرش؛ امام کاظم (علیه السلام) سؤال می‌کند: «نحوه نشستن ]نمازگزاران[ هنگام خطبه‌خوانی امام در نمازهای جمعه و عیدین (فطر و قربان) باید چگونه باشد؟ رو به قبله یا رو به امام؟ امام (علیه السلام) می‌فرماید: رو به امام».[۳]

روایت فوق به این صورت نیز نقل شده است: «کُلُ‏ وَاعِظٍ قِبْلَهٌ وَ کُلُّ مَوْعُوظٍ قِبْلَهٌ لِلْوَاعِظِ؛[۴] هر موعظه کننده‌ای، قبله موعظه شونده و هر موعظه شونده‌ای، قبله موعظه کننده است».

مجلسی اول در تفسیر این روایت می‌گوید: «یعنی در خطبه نماز جمعه، خطبه نماز عید رمضان، عید قربان و خطبه نماز طلب باران، امام رو به مردم مى‏کند و مردم رو به امام مى‏کنند تا از خطبه فارغ شود».[۵]

ایشان در این تفسیر، معنای لغوی قبله را مورد نظر قرارداده ‌است، ولی بعد از عباراتی چند، می‌گوید: «ظاهرا مراد از قبله آن است که سنت است که خطیب، پشت به قبله باشد و اقتداکنندگان رو به قبله».[۶] روشن است که این عبارت، ناظر به اصطلاح شرعی قبله است.

۲٫ از امام رضا (علیه السلام) درباره نحوه نماز خواندن نقل شده: «سپس ]بعد از رکوع[ سجده‌کن و پیشانی‌ات را بر زمین بگذار و… انگشتان دستت را به هم بچسبان و آن دو را به طرف قبله قرار بده».[۷]

در این روایت به قرینه بحث از نماز، معنای اصطلاحی قبله مورد نظر است.

در مجموع می‌توان گفت: قبله در اصطلاح روایات، به معنای جدیدی به کار نرفته و چیزی فراتر از اصطلاح شرعی آن نیست.


[۱]. کلینى، محمد بن یعقوب، کافی‏، ج ‏۳، ص ۴۲۴٫

[۲]. ر.ک: همان؛  سید رضى، محمد بن حسین، المجازات النبویه، محقق/ مصحح: صبحى صالح، ص ۱۹۷؛ فیض کاشانی، محمد محسن، الوافی، ج ‏۸، ص ۱۱۴۷٫

[۳]. ر.ک: حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، محقق: گروه پژوهش مؤسسه آل البیت (علیهم السلام)‌، ج ‏۷، ص ۴۰۷٫

[۴]. صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج ‏۱، ص ۲۸۰٫

[۵]. مجلسی، محمدتقی، لوامع صاحبقرانی مشهور به شرح فقیه، ج ‏۳، ص ۵۰۴؛ الوافی، ج ‏۸، ص ۱۱۴۸٫

[۶]. لوامع صاحبقرانى مشهور به شرح فقیه، ج ‏۳، ص ۵۰۴ و ۵۰۵؛ مجلسی، محمد تقی، روضه المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: موسوی کرمانی، سید حسین/ اشتهاردی، علی‌پناه/ طباطبائی، سید فضل الله، ج ‏۲، ص ۲۰۹٫

[۷]. علی بن موسی (امام هشتم علیه السلام)، الفقه المنسوب للإمام الرضا (علیه السلام)، ص ۱۰۲٫




کلیدواژه ها: ,



ثبت نظر


2 + 1 =