دایره المعارف اسلام پدیا » کِیف
منوی اصلی

کِیف

تاریخ: ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۲ در باب: فلسفه

دومین مقوله از اعراض “کِیف” است. کلمه «کیفیت» در فارسی نیز از همین ریشه گرفته شده است. «کیف» به معنای حالت و چگونگی است و هر مقوله ای که به حالت یا چگونگی باز گردد، از مقوله کیف خواهد بود؛ به عنوان نمونه سردی یا گرمی اشیاء و یا سفیدی و سیاهی آنها و حتی غمگینی و خوشحالی افراد، همگی از مقوله کیف هستند. کیف در لغت به معنای قطع کردن و قطعه قطعه کردن است.[۱] کیف در اصطلاح فلاسفه،[۲] یکی از مقولات عرضی است و در تعریف آن گفته شده است: «عرضی است که بی‌واسطه تقسیم و نسبت را قبول نمی‌کند».[۳]

قیود کیف: با قید «عرض»، جوهر از دایره تعریف خارج می‌شود. چون جوهر، ماهیتی است که خود، یکی دیگر از مقولات بوده و نیاز به موضوع ندارد. در حالی  که «کیف» عرض بوده و نیاز به موضوع دارد؛ یعنی همیشه در چیز دیگری یافت می‌شود؛ مثلاً رنگ که عرض است، همواره نیازمند جسمی است که موضوعِ آن است.

با قید «بی بواسطه تقسیم را نپذیرفتن»، مقولۀ کم از محدودۀ تعریف خارج می‌گردد، چون «کمّ» اگرچه «عرض» است، امّا عرضی است که بی واسطه تقسیم را قبول می کند؛ مثل خط که کمّ متصل است و عدد که کمّ منفصل است، امّا کیف این گونه نیست.

با قید « بی بواسطه نسبت را نپذیرفتن»، اعراض نسبی، یعنی مقولات متی، أین، أن یفعل، أن ینفعل، وضع، اضافه و جده از تحت تعریف خارج می‌شوند. چون این مقولات اگر چه عرض هستند، امّا بی‌واسطه نسبت را قبول می‌کنند، به همین جهت شیخ اشراق همۀ مقولات نسبی را عین نسبت دانسته و آن‌ها را به یک مقوله با عنوان مقولۀ نسبت برمی‌گرداند.[۴]

منظور از قید «بی‌واسطه» آن است که کیف، اگرچه بی‌واسطه تقسیم و نسبت را قبول نمی‌کند، امّا به واسطۀ عرض دیگری ممکن است تقسیم و نسبت را پذیرا باشد. مثلاً رنگ که یکی از انواع کیف است و طبق تعریف «بی‌واسطه»، تقسیم و نسبت را قبول نمی‌کند، ولی همین رنگ به واسطۀ عارض شدن بر سطح، آن‌ها را می‌پذیرد.[۵]

بنابر این، مقصود از کیف، حالاتی مانند رنگ، شکل، بو، صدا، زبری، نرمی، سردی، گرمی، سختی، سستی، غم، شادی، خجالت و امثال آن می‌باشد که عارض بر اشیاء می‌شوند.

انواع کیف:

مقوله «کیف» طبق نظر مشهور فلاسفه، جزو «معقولات اولی» است؛ یعنی جزو مفاهیمی است که دارای مصادیق واقعی و عینی می‌باشند. به عبارت دیگر همان‌طور که مفاهیم درخت، انسان و… دارای مصادیق خارجی و عینی می باشند، انواع مختلف کیف هم، چنین هستند.

فلاسفه بر اساس استقراء، مقولۀ کیف را به چهار نوع کلّی تقسیم کرده‌اند:

۱٫ کیف نفسانی: عرض مجرّدی است که فقط عارض جوهر نفسانی می‌شود. مانند علم، قدرت، اراده، کراهت، لذّت، الم، حالات انفعالی، عادات و ملکات نفسانی. این قسم از کیف با علم حضوری خطاناپذیر درک می‌شود.[۶]

کیف نفسانی در یک تقسیم بندی به دو قسم تقسیم می­شود:

الف. «حالْ»: به آن عرضی گفته می­شود که عارض نفس می­شود و زود از بین می­رود و به عبارتی «سریع الزوال» است. مانند عصبانیت (البته برای کسی که بردبار است)، شادی، غم، جزع، خجل و… .

ب. «ملکه»: به آن عرضی گفته می­شود که عارض نفس می شود، لکن زود از بین نمی­رود و به عبارتی «سریع الزوال» نیست. مانند ملکات و عادات اخلاقی و… .[۷]

کیفیات نفسانی یک وجود ویژه­ای دارند و به تعبیری، جعل آنها تألیفی است؛ یعنی موضوعشان یک وجود دارد و این عرض هم  وجود جداگانه­ای دارد.[۸]

۲٫ کیف محسوس: مقصود آن دسته از کیفیّات مادّی هستند که به واسطۀ حواسّ ظاهری و اندام‌های حسّی درک می‌شوند. مانند انواع محسوساتی که به وسیلۀ قوای بینایی، بویایی، شنوایی، لامسه و چشایی درک می‌شوند. مثل رنگ، بو، مزه و… .

ملاصدرا برخی از انواع کیف محسوس را چنین برشمرده است: ملموسات؛ مانند: حرارت، سرما، رطوبت، خشکی، لطافت، سختی (سفتی)، نرمی، سبکی، سنگینی، زبری و… . مبصرات (آنهایی که با حس بینایی درک می­شوند؛ مانند رنگ ها، نور و… . مسموعات (آنهایی که با حس شنوایی درک می­شوند) مانند صوت و… . مذوقات (آنهایی که با حس چشایی درک می­شوند؛ مانند: طعم­های متفاوت. مشمومات (آنهایی که با حس بویایی درک می­شوند؛ مانند بوها.[۹]

در یک تقسیم بندی کیف محسوس به دو قسم تقسیم می­شود:

الف. راسخه: به آن دسته از کیفیاتی گفته می شوند که عارض بر جسم شده و مدّت زمان زیادی در آن وجود دارند و زود از بین نمی­روند و به تعبیر دیگر “سریع الزوال” نیستند. مانند شیرینی عسل و زردی طلا.

ب. غیر راسخه: به آن دسته از کیفیاتی گفته می­شود که عارض بر جسم شده و زود از بین می­روند. یا به عبارتی “سریع الزوال” هستند؛ مانند: سرخی که بر اثر خجالتی بر پوست صورت انسان عارض می­شود، یا گرمایی که بر اثر آتش بر آب عارض می­شود.

۳٫ کیف مخصوص به کمّ: آن دسته از کیفیّاتی هستند که در اصل بر کمّ عارض شده و به واسطه کمّ بر جسم هم عارض می‌شوند؛ مانند: انحناء (در خط) و زوجیت (در عدد).

این قسم از کیف بر حسب استقراء سه قسم است:

الف. آن قسمی از کیف که بر کم متصل عارض می­شود که خود دو بخش است:

۱٫ شکل و زاویه است. مانند مربع و زاویه ها ی آن.

۲٫ شکل و زاویه نیست. مانند استداره و استقامت.

ب. آن قسمی از کیف که بر کم منفصل (عدد)، عارض می­شود. مانند تجذیر، تربیع و… .

این قسم از اعراض تحلیلی بوده و از شؤون وجودی است که بر آن عارض می شود و به عبارتی جعل این عرض، بسیط است؛ یعنی چنین نیست که عرض، وجود جداگانه­ای داشته باشد و موضوع آن نیز وجود دیگری داشته باشد، بلکه هر دو (عرض و معروض) به یک وجود موجودند.[۱۰]

۴٫ کیف استعدادی: آن دسته از کیفیّاتی هستند که به واسطۀ آن‌ها، پیدایش حالت یا صفت خاصّی برای موضوعشان رجحان پیدا می کند و گاهی از آن به «امکان استعدادی» تعبیر می‌شود. مانند نطفه که دارای استعداد لازم برای تبدیل شدن به انسان است. این استعداد خاص را کیف استعدادی می نامند.[۱۱] مشهور فلاسفه، امکان استعدادی یا همان کیف استعدادی را امری عینی دانسته و دلیلی که برای عینی بودن آن آورده­اند این است که متصف به صفات وجودی؛ مانند قرب و بعد و شدّت و ضعف می­شود. مثلاً استعداد نطفه برای دارا شدن روح دورتر و ضعیف تر از استعداد خاک است.

برخی از بزرگان با نقد دلیل فوق، معتقدند که استعداد تنها یک مفهوم عقلی است که از تحقق شرایط و ارتفاع موانع انتزاع می­شود. در حقیقت در ماده­ای که استعداد پذیرش فعلیت جدید هست، به‌جز تحقق شرایط و ارتفاع موانع، یک امر عینی دیگری به نام استعداد حاصل نمی شود.[۱۲][۱۳]



[۱]. ابن منظور، لسان العرب، ج ۹، ماده کَیٌفَ.

[۲]. برای مطالعه بیشتر ر.ک: ابن سینا، الالهیات من کتاب الشفاء، ، ص۱۵۹-۱۳۹؛ شیخ اشراق؛ المشارع و المطارحات (مجموعه مصنفات)، ج ۱، ص ۲۵۵-۲۵۰؛ ملاصدرا، اسفار، ج ۴ ، ص۱۸۷-۵۸ .

[۳]. علامه طباطبایی؛ نهایه الحکمه ، ج ۲ ، ص ۴۳۱ .

[۴]. فیاضی، غلامرضا؛ تعلیقه علی نهایه الحکمه (نهایه الحکمه با تعلیقۀ استاد فیّاضی)،ج ۲، ص ۴۸۱٫

[۵]. نهایه الحکمه، ج۲، ص ۴۳۰؛ مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج ۶، ص ۸۷۱٫

[۶]. مصباح یزدی، محمدتقی؛ آموزش فلسفه، ج۲، ص ۱۹۲ (درس ۴۸).

[۷]. شیخ اشراق؛ المشارع و المطارحات، (مجموعه مصنفات) ، ج ۱ ‌،ص ۲۵۲-۲۵۱ .

[۸]. آموزش فلسفه، ج۲ ، ص ۲۱۳ .

[۹]. اسفار، ج ۴ ، ص ۶۷ .

[۱۰]. آموزش فلسفه، ج ۲، ص ۲۱۳ .

[۱۱]. اسفار، ج ۴ ، ص ۶۱ .

[۱۲]. آموزش فلسفه، ج ۲، ص ۲۱۱٫

[۱۳]. برگرفته از سایت پژوهشکده باقرالعلوم.




کلیدواژه ها: , , , , ,



ثبت نظر


+ 9 = 10