دایره المعارف اسلام پدیا » نظر حکمای اسلامی پیرامون راه حصول ادراکات
منوی اصلی

نظر حکمای اسلامی پیرامون راه حصول ادراکات

تاریخ: ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۲ در باب: فلسفه

دانشمندان اسلامی غالبا از نظریه ارسطو در باب کیفیت حصول علم و معرفت پیروى نموده و هر دو قسمت آن را پذیرفته اند؛ یعنى از طرفى اعتراف دارند که نفس انسان در حال کودکى در حال قوه و استعداد محض است و لوح بى نقشى است که فقط استعداد پذیرفتن نقوش را دارد و بالفعل واجد هیچ معلوم و معقولى نیست و از طرف دیگر ادراکات جزئى حسى را مقدم بر ادراکات کلى عقلى مى شمارند. به اضافه این که آن قسمت مهم که در نظریه ارسطو تاریک و مبهم است، در نظریه دانشمندان اسلامى روشن است؛ زیرا این دانشمندان تصریح کرده اند که تمام تصورات بدیهیه عقلیه، امورى انتزاعى هستند که عقل آنها را از معانى حسیه انتزاع کرده است. البته باید گفت فرق است بین انتزاع مفاهیم کلى که منطبق به محسوسات مى شود؛ از قبیل مفهوم انسان، مفهوم اسب و مفهوم درخت و بین انتزاع بدیهیات اولیه و مفاهیم عامه از قبیل؛ مفهوم وجود، عدم، وحدت، کثرت، ضرورت، امکان و امتناع. اما فرقشان در این است که انتزاع دسته اول، مستقیما از راه تجرید و تعمیم جزئیات محسوسه براى عقل حاصل شده است، ولى دسته دوم از دسته اول به نحو دیگرى انتزاع شده است و به عبارت دیگر دسته اول عینا همان صور محسوسه هستند که از راه یکى از حواس وارد ذهن شده و سپس عقل با قوه تجرید که دارد از آن صور محسوسه یک معناى کلى ساخته، ولى دسته دوم مستقیما از راه حواس وارد ذهن نشده اند؛ بلکه ذهن پس از واجد شدن صور حسیه، با یک نوع فعالیت خاص و با یک ترتیب خاصى این مفاهیم را از آن صور حسیه انتزاع مى کند. از این رو دسته اول در اصطلاح فلسفه، «معقولات اولیه» و دسته دوم که متکى به دسته اول هستند، (معقولات ثانیه) خوانده مى شوند. همین معقولات ثانیه فلسفى است که بدیهیات اولیه منطق و موضوعات غالب مسائل فلسفه اولى را تشکیل مى دهند. در هر حال، چه معقولات اولیه و چه معقولات ثانویه مسبوق به ادراکات جزئیه حسیه هستند.

در این جا کافى است که گفتار صدرالمتألهین در الشواهدالربوبیه و اسفار گواه آورده شود:

وى در اشراق نهم از شاهد اول از مشهد سوم کتاب الشواهدالربوبیه مى گوید: «اولین چیزی که از آثار محسوسات که معقول بالقوه هستند و در خزانه متخیله (حافظه) مجتمع هستند حادث مى شود، بدیهیات است و آن عبارت است از: اولیات و تجربیات …. در مبحث عقل و معقول اسفار، پس از آن که عمل آلات حسیه را بیان مى کند، مى گوید: «حواس به منزله جاسوس هاى مختلفى هستند که از نواحى مختلف خبر مى آورند و نفس از طریق این جاسوس ها بهره مند مى شود» و این طور به گفته خود ادامه مى دهد: «سپس این تصورات حسیه نفس را براى حاصل شدن بدیهیات اولیه تصوریه و بدیهیات اولیه تصدیقیه مستعد مى کند»[۱]



[۱]. مطهری، مرتضی، مجموعه  آثار ( اصول فلسفه و روش رئالیسم)، ج ۶، ص ۲۴۸٫




کلیدواژه ها: ,



ثبت نظر


4 + 6 =