دایره المعارف اسلام پدیا » علت صوری
منوی اصلی

علت صوری

تاریخ: ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۲ در باب: فلسفه

علت صورى عبارت است از صورت و فعلیّتى که در مادّه پدید مى آید و منشأ آثار جدیدى در آن مى گردد؛ مانند صورت نباتى. علت صوری یکی از اقسام عمده و مهم علل به طور عام است و همراه با علت مادی از اقسام علل داخلى محسوب می شوند و مجموعاً وجود معلول را تشکیل مى دهند.[۱]

ارسطو مدعی است که پیش از من تنها افلاطون به آن اذعان کرده و در مورد شناخت مُثل و ارباب انواع، بدان تمسک جسته‌ است، ولی سایر فیلسوفان نسبت به آن توجهی نداشتند. در فلسفه اسلامی علت صوری به عنوان یکی از علل در امور مرکب و مادی مورد پذیرش قرار گرفته و زوایای بیشتری از آن باز شده است.

مراد از علت صوری، چیزی است که ملاک فعلیت یافتن جسم و خروج آن از حالت بالقوه می‌باشد. ویژگی‌های موجود در اجسام به همین علت صوری بر­می گردد. برخی از فیلسوفان معاصر مسلمان، اطلاق علت به علت صوری را خالی از مسامحه نمی دانند. به نظر ایشان علت مادی و صوری مخصوص معلول‌های مادی است و اطلاق علت بر آن‌ها خالی از مسامحه نیست.[۲] اما اغلب فلاسفه مسلمان آن را به عنوان علت حقیقی پذیرفته اند.

به طور کلی در فلسفه اسلامی از دو نوع صورت بحث شده ‌است: صورت جسمیه و صورت نوعیه. صورت جسمیه که همان نیز علت صوری می‌باشد، مورد قبول همه مکاتب فلسفی اسلامی است، ولی صورت به معنای صورت نوعیه که منشأ آثار خاص می‌شود، مورد پذیرش دو مکتب مشاء و حکمت متعالیه می‌باشد. البته اشراقیون صورت نوعی را می­پذیرند، ولی آن را عرض می­دانند نه جوهر. از باب نمونه وقتی ویژگی‌هایی چون حرارت و برودت را در نظر می‌گیریم، دیده می‌شود که منشأ این آثار نمی تواند نوع واحد باشد؛ لذا آن را به صورت نوعیه متفاوت‌ آنها باز می‌گردانیم. صورت نوعیه موجود در آتش، غیر از صورت نوعیه‌ای است که در هوا موجود است،‌ به همین دلیل هریک منشأ اثری می‌شود که دیگری فاقد آن است. گرچه هردو در جسمیت اشتراک دارند، ولی به نظر حکمت اشراق همه این آثار بازگشت به خود جسم و صورت جسمیه و ویژگی‌ اجسام می کند و نیازی به صور نوعیه ندارد[۳][۴]



[۱]. مصباح، محمد تقی، آموزش فلسفه، ج ۲، ص۲۰٫

[۲]. همان.

[۳]. بهمنیار بن المرزبان، التحصیل، تصحیح و تعلیق مرتضی مطهری، ص ۵۱۹ و ۵۲۰ و ۵۲۲؛ ملا صدرا، اسفار، ج ۲، ص ۱۲۷و ۱۲۸؛ طباطبایی، سید محمد حسین؛ نهایه الحکمه، ص ۱۰۶- ۱۰۸ و ۱۹۳- ۱۹۴؛ محقق سبزواری، ملا هادی، شرح منظومه (تصحیح حسن زاده آملی)، ج ۲، ص ۴۰۶٫

[۴] برگرفته از سایت پژوهشکده باقرالعلوم.




کلیدواژه ها:



ثبت نظر


+ 6 = 15