دایره المعارف اسلام پدیا » پیشینه تاریخی فقه شیعه
منوی اصلی

پیشینه تاریخی فقه شیعه

تاریخ: ۰۳ بهمن ۱۳۹۱ در باب: فقه شیعه

دربارۀ «تاریخ علم فقه» می‌توان گفت: فقه و فقاهت به گونه‌ای از عصر نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) و ائمه اطهار (علیهم السلام) آغاز شده و فقها و دانشمندان اسلامی در این زمینه، گام های بعدی را برداشته‌اند.

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در عصر خود نمایندگانی را که آگاه­تر به مسائل دینی و قرآنی بودند، برای بیان احکام و آشنا کردن مردم با اسلام و قرآن کریم به میان طوائف و اقوام دیگر می‌فرستادند؛ همانند اعزام «مُصعب بن عمیر» به مدینه.

آیات قرآن کریم نیز بر این پیشینه دلالت می کند؛ به عنوان نمونه: «وَ مَا کَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِیَنْفِرُوا کَافَّهً فَلَوْ لاَ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَهٍ مِنْهُمْ طَائِفَهٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ ؛[۱] شایسته نیست مؤمنان، همگى (به سوى میدان جهاد) کوچ کنند؛ چرا از هر گروهى از آنان، طایفه‌اى کوچ نمى‌کند (و طایفه‌اى در مدینه بماند)، تا در دین (و معارف و احکام اسلام) آگاهى یابند و به هنگام بازگشت به سوى قوم خود، آنها را بیم دهند؟! شاید (از مخالفت فرمان پروردگار) بترسند، و خوددارى کنند!».

فقه در شیعه:

با توجه به مقدمه فوق، می توان گفت: از زمان پیدایش شیعه، فقه شیعه نیز تکوّن یافته و در زمان امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) نیز قوت یافت و با آغاز غیبت کبرای امام زمان (علیه السلام)، وارد مرحلۀ جدیدی شده است. در عصر قبل از غیبت که عصر حضور ائمه اطهار (علیهم السلام) بود، علما و فقهای شیعه، به علت حضور امامان (علیهم السلام) تحت‌الشعاع برکات وجودی آنان بودند و مردم هم، تا آن جا که ممکن بود، مشکلات خود را با ائمه اطهار (علیهم السلام) در میان می‌گذاشتند،[۲] اما پس از غیبت کبری تمامی مسؤولیت­ های دینی به عهده علما و فقهای شیعه افتاد. امام زمان (علیه السلام) در این باره می فرماید: «در حوادث واقعه، به راویان احادیث ما مراجعه کنید؛[۳] زیرا که آنها حجّت من بر شما هستند، و من حجّت خدا بر آنان مى‌باشم».[۴]

هر چند فقه از اواخر قرن اول هجری مرسوم شد؛ یعنی از این زمان کسانی پیدا شدند که استنباط احکام دینی را از طریق ادلّه شریعت به دست می‌آوردند،[۵] و به تعبیر شهید مطهری: آغاز اجتهاد و فقاهت در میان شیعه و آغاز تألیف کتاب فقهى به عهد صحابه‏ بر می گردد،[۶] اما موقعیت خاص و ویژه‌ای که برای مراجع و فقهای شیعه پیش آمد، از سال ۳۲۹ هجری (آغاز دوران غیبت کبری) بوده است؛ زیرا از این زمان فقهای شیعه عهده‌دار تبیین احکام اسلام و پاسخ گوی پرسش ‌های شیعیان بوده‌اند و از این جا بود که مرجعیت فقیهان شیعه تکوین یافت و پیوند مستحکمی میان شیعیان و مرجعیّت برقرار گردید.[۷]



[۱]. توبه، ۱۲۲٫

[۲]. مطهری، مرتضی، مجموعه ‏آثار (خدمات متقابل اسلام و ایران)، ج ‏۱۴، ص ۴۲۲ و ۴۳۹٫

[۳]. منظور از «حوادث واقعه»، عموم موضوعاتى است که در آن باید به خبرگان دینى مراجعه نمود، چه از لحاظ احکام کلّى و یا موضوعات اختلافى قضایى که خبرگان دینى باید در آن نظر بدهند و امام (علیه السّلام) در این روایت، ارجاع به راویان حدیث داده و ایشان را براى این کار منصوب نموده است، و منظور از «راویان حدیث»، افرادى هستند که حدیث را مى‌فهمند و حکم خدا را مى‌توانند از آن استفاده و استنباط کنند، نه آن که تنها ناقل الفاظ حدیث باشند، ر.ک: خلخالى، سید محمد مهدى، حاکمیت در اسلام یا ولایت فقیه،‌ مترجم: الهادى‌، جعفر، ص ۲۶۴ و ۲۶۵٫

[۴]. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، محقق: گروه پژوهش مؤسسه آل البیت علیهم السلام‌، ج ۲۷، ص۱۴۰‌.

[۵]. ممدوحی، حسن، حکمت حکومت فقیه، ص ۴۶.

[۶]. مجموعه ‏آثار (خدمات متقابل اسلام و ایران)، ج ‏۱۴، ص ۴۳۹٫

[۷]. الحسنی، سلیم، نقش علمای شیعه در رویارویی با استعمار، ص ۸.




کلیدواژه ها: , , , , ,



ثبت نظر


8 + 1 =