دایره المعارف اسلام پدیا » ویژگی‌های فقه شیعه
منوی اصلی

ویژگی‌های فقه شیعه

تاریخ: ۰۴ بهمن ۱۳۹۱ در باب: فقه شیعه

ویژگى‌های فقه شیعه (فقه اهل بیت (علیهم السلام))، عبارت است از:

۱٫ غناى فقه اهل بیت (علیهم السلام‌):

فقه اهل بیت (علیهم السلام) که برگرفته از قرآن و سنّت است، فقهى ریشه‌دار و غنى است که شجرۀ طیّبۀ آن در هیچ برهه‌اى از تاریخ، از ریشه جدا نشده است.

فقهاى شیعه افزون بر تمسّک به کتاب الهی و سنت نبوی، از سنت امامان اهل بیت (علیهم السلام) نیز بهره مى‌گیرند که ریشه‌ آن به سنّت رسول خدا (صلى الله علیه و آله) منتهى مى‌شود. امامان اهل بیت (علیهم السلام) بازگوکنندۀ سنّت رسول خدا (صلى الله علیه و آله) و شارح کلمات آن حضرت بودند، بنابراین، سرچشمۀ فقه اهل بیت (علیهم السلام)، کتاب خدا و سنّت ناب رسول خدا (صلى الله علیه و آله) است، که توسط امامان اهل بیت (علیهم السلام) تبیین شده است. در روایات فراوانى از امامان اهل بیت (علیهم السلام) نقل شده که «آن چه ما مى‌گوییم از رسول خدا (صلى الله علیه و آله) است»، یا «حدیث ما، حدیث پدران ما و حدیث رسول خدا (صلى الله علیه و آله) است».[۱] با توجّه به عدم انفکاک فقه اهل بیت از سنّت نبوى و ریشه‌دار بودن آن، غناى این فقه مشهود است، به ویژه که فقیهان مکتب اهل بیت، هرگز احساس خلاء قانونى نمى‌کنند و خود را بى‌نیاز از قیاس و استحسان و مانند آن مى‌دانند.[۲]

۲٫ در فقه امامیه، گفتۀ صحابى پیامبر (صلّى اللّه علیه و آله) (به صرف صحابی بودن) حجّت شرعى نیست، مگر آن که ثقه بوده و از معصوم نقل کرده باشد.[۳]

۳٫ عمل به فقه اهل بیت (علیهم السلام) مُجزى است.[۴]

به یقین عمل به فقه اهل بیت (علیهم السلام) مجزى و سبب نجات مکلّفان خواهد بود که روشن‌ترین دلیل آن، حدیث متواتر و معروف ثقلین است.[۵] محتواى این‌ حدیث به خوبى مى‌رساند که تمسّک به اهل بیت رسول خدا (صلى الله علیه و آله) همانند تمسّک به کتاب خدا، سبب هدایت و نجات است. جالب است بدانیم اخیراً مجموعه‌اى به نام «فقه السلف عتره و صحابه و تابعین» به قلم «محمّد المنتصر الکتانى» توسط دانشگاه «ام القرى» مکه منتشر شده که نویسنده، نخست در تعریف «فقه العتره» مى‌گوید: «فقه عترت، شامل فقهى است که از جانب فاطمه دختر رسول خدا (صلى الله علیه و آله)، امیر مؤمنان على، امام حسن، امام حسین تا امام صادق (علیهم السلام) به ما رسیده باشد»، سپس مى‌افزاید: «دست‌یابى و عمل به فقه عترت، در واقع دست‌یابى به دانش و هدایت و سبب امان از گمراهى است که همگام و همراه با کتاب خدا، سبب هدایت و امنیّت است، تا آن‌جا که سبب ورود به بهشت مى‌شود»،[۶] آن گاه نویسنده براى اثبات سخن خویش به حدیث ثقلین استناد مى‌جوید.

امام فخر رازى در تفسیر خود در بحث جهر به «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ» در نماز، مى‌گوید:

«از على بن ابى طالب (علیه السلام) نقل شده است که بسم اللّٰه را به جهر مى‌خواند و این خبر به تواتر رسیده است، و هرکس در دین خود به على بن ابى طالب (علیه السلام) اقتدا کند، به یقین هدایت یافته است؛ به این دلیل که پیامبر خدا (صلى الله علیه و آله) درباره على (علیه السلام) فرمود: «پروردگارا! حق را بر محور على- هر گونه که وى حرکت مى‌کند- قرار ده».[۷]

۴٫ انفتاح باب اجتهاد و رشد و بالندگى:‌

هر چند فقه شیعه در گذر تاریخ، از فراز و فرودهایى برخوردار بود، ولى فقهاى امامیّه باب اجتهاد را نبستند و راه فهم تازه و اجتهاد در نصوص کتاب و سنّت را براى اهلش بازگذاشتند و همین نکته سبب شد که فقه اهل بیت رشد کند و همراه با تحوّلات زمانه، براى نیازهاى مسلمانان پاسخى درخور داشته باشد. فقه به تمام زوایاى زندگى مردم نفوذ کرده و اقشار و صنف‌‌هاى مختلف جامعه توانسته‌اند پاسخ پرسش‌هاى فقهى خویش را از فقیهان اهل بیت بشنوند.[۸] فقه امامیه فروع و شاخه‌هاى بسیارى دارد، و شمولیت و تحقیق و ژرف‌نگرى و دقّت در استدلال که در آن دیده مى‌شود در هیچ فقه دیگرى وجود ندارد. این همه، از بهره و برکت «اجتهاد» است که بر مبناى آن، مسائل فرعى تازه به اصول، عودت داده مى‌شود، و قواعد کلى بر مصادیق خارجى منطبق مى‌گردد.[۹]

۵٫ حریّت و آزادگى‌:

فقهاى اهل بیت (علیهم السلام) هرگز فقه خود را در خدمت حاکمان ستمکار و دنیاپرست قرار ندادند و فقه اهل بیت را در مسیر توجیه کردارهاى ناشایست حاکمان ظالم و ضدّ مردمى به کار نگرفتند؛ همان گونه که امامان اهل بیت (علیهم السلام) نیز فقه و دانش خود را در خدمت ظالمان قرار نداده بودند.[۱۰]



[۱]. مکارم شیرازی، ناصر، دائره المعارف فقه مقارن، ص ۹۵‌، مجموعۀ این احادیث که بیش از ده روایت است، با تعبیرات مختلف در جلد اوّل جامع احادیث الشیعه، ص ۱۸۰ به بعد آمده است، محقّق بزرگ آیه اللّٰه بروجردى (قدّس سرّه) در تعاملى که با دانشگاه الأزهر و مُفتى وقت آن زمان مصر، شیخ محمود شلتوت داشت، این مجموعه از احادیث را براى وى ارسال کرد و شیخ شلتوت نیز با توجّه به محتواى این احادیث و مانند آن، فتواى تاریخى خویش را بیان کرد که: عمل به مذهب جعفرى نیز براى مسلمانان مجزى است. براى آگاهى از فتواى شیخ شلتوت ر.ک: مجلّۀ رساله الاسلام، سال یازدهم، شمارۀ ۱، ص ۱۰۸٫

[۲]. همان، ص ۹۵ و ۹۶٫

[۳]. جمعى از پژوهشگران زیر نظر هاشمى شاهرودى، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهم السلام)، ج‌۱، ص ۳۱‌.

[۴]. دائره المعارف فقه مقارن، ص ۹۴‌.

[۵]. برای آگاهی از مصادر این حدیث، ر.ک: پاورقی مقاله «دوره دوم فقه شیعه»، از همین مدخل.

[۶]. دائره المعارف فقه مقارن، ص ۹۵، به نقل از معجم فقه السلف، ج ۱، ص ۴-۵٫

[۷]. فخر رازى، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب‏ (تفسیر کبیر)، ج ۱، ص ۱۸۰، «اللّهم أدر الحقّ مع علىٍّ حیث دار» (ذیل تفسیر آیه «بسم اللّٰه الرحمن الرحیم» از سوره حمد).

[۸]. دائره المعارف فقه مقارن، ص ۹۶‌.

[۹]. جناتى شاهرودى، محمد ابراهیم،‌ ادوار فقه و کیفیت بیان آن،‌ ص ۳۴‌.‌

[۱۰]. دائره المعارف فقه مقارن، ص ۹۶‌.




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


5 + 5 =