دایره المعارف اسلام پدیا » سنت، منبع فقه شیعه
منوی اصلی

سنت، منبع فقه شیعه

تاریخ: ۰۴ بهمن ۱۳۹۱ در باب: فقه شیعه

«سنّت»، دومین منبع استنباط فقه شیعه است. از نظر شیعه، هر چند قرآن مهم­ترین منبع فقه و احکام اسلام است، اما هرگز تنها منبع نیست؛ زیرا در قرآن بسیاری از جزئیات احکام الهی ذکر نشده است و ما برای دست یابی به آنها نیازمند مراجعه به سنت هستیم. خداوند متعال، خود، تبیین و تفصیل کلیات وارد در کتابش را به پیامبرش واگذار کرده است.[۱]

فقهاى مکتب اهل بیت (علیهم السلام)، سنّت را این گونه تعریف کرده‌اند: سنّت عبارت است از قول و فعل و تقریر معصوم (علیه السلام).[۲] همان طور که ملاحظه می شود، در این تعریف سخن از قول و فعل و تقریر معصوم است که شامل پیامبر و اهل بیت (علیهم السلام) می شود. بر خلاف اهل سنت که سنت را منحصر به قول و فعل و تقریر پیامبر (صلى الله علیه و آله) می دانند.[۳]

حجیّت سنّت امامان معصوم (علیهم السلام):

در مکتب پیروان اهل بیت، حجیّت سنّت امامان معصوم (علیهم السلام) همانند حجیّت سنّت رسول اللّٰه (صلى الله علیه و آله) است. مسئله حجیّت سخن امامان و لزوم اطاعت از آنها و اتصاف آنان به مقام عصمت، مباحثى هستند که در علم کلام شیعه مطرح شده است. به عقیدۀ پیروان مکتب اهل بیت (علیهم السلام)، امامان معصوم (علیهم السلام) از قبیل مجتهدانى نیستند که به واقع دسترسی نداشته و گاه با یک‌دیگر اختلاف پیدا می کنند تا در نتیجه، فتواى آنان بر اساس احتمال و براى مقلّدانى که احراز شرایط اجتهاد آنها را کرده‌اند حجّت باشد و براى کسانی که احراز نکرده‌اند حجّت نباشد، بلکه امامت عهدى است الهى و منصبى است که از سوى خداوند متعال به آنان تفویض شده و آنان مبلّغ احکام واقعى الهى هستند که هر معصومى آن را از معصوم قبل، دریافت کرده است و حکم آنان برای همه مکلّفان، حجت است.[۴] در روایت امیر مؤمنان (علیه السلام) وارد شده که فرمود: «رسول خدا (صلى الله علیه و آله) هزار حدیث به من فرمود که از هر حدیثی، باب هزار حدیث دیگر گشوده مى‌شد»،[۵] و در روایتى از فضیل بن یسار از امام باقر (علیه السلام) آمده است: «اگر ما همانند دیگران بر اساس رأى خود، حکم کنیم گمراهیم، بلکه حدیث ما بر اساس برهان روشنى از جانب پروردگار ما است که آن را براى پیامبرش بیان و آن حضرت آن را براى ما بیان داشته است».[۶]

حجیّت سنّت امامان معصوم (علیهم السلام) بر اساس ادلّه‌اى قابل اثبات است:

از قرآن، آیاتی؛ مانند آیه تطهیر[۷] و آیه اطاعت اولی الامر[۸] را می توان نام برد. از میان اخبار و احادیث، «حدیث ثقلین» که متواتر بین شیعه و سنی است،[۹] بهترین دلیل بر حجیت سنت امامان معصوم (علیهم السلام) می‌باشد. در این حدیث، نبىّ گرامى اسلام (صلى الله علیه و آله) تمسّک به اهل بیت (علیهم السلام) را همانند تمسّک به قرآن واجب نموده و آن را عامل مصون ماندن از گمراهى‌‌ها قرار داده است.

دلیل عقلی بر حجیت سنت ائمه هدی (علیهم السلام)، دو گونه است: یکی مبتنی بر اثبات عصمت آنها است و دیگری مبتنی بر ضرورت وجود خلیفه‌ای برای رسول خدا (صلى الله علیه و آله) که بیانگر تفاصیل احکام قرآن باشد.

بر اساس دلایل ذکر شده، ائمه هدی (علیهم السلام)، همانند رسول خدا (صلى الله علیه و آله)، اختیار تشریع دارند؛ یعنی همان طور که پیامبر (صلى الله علیه و آله) دو منصب داشت: هم از ناحیه خداوند متعال، مأمور به تبلیغ بود و احکامی را که خداوند مقرر کرده بود به مردم می رساند، و هم خود به عنوان پیامبر و به اذن الهی چیزی را حلال یا حرام می کرد،[۱۰] ائمه هدی (علیهم السلام) نیز این منصب را دارند. بر اساس روایات ما، به جز منصب نبوّت، هر منصبی که برای رسول خدا (صلى الله علیه و آله) بوده، برای امامان معصوم (علیهم السلام) نیز هست؛ به عنوان نمونه امام صادق (علیه السلام) می فرماید: «آن چه که خداوند سبحان به رسول خدا (صلى الله علیه و آله)، تفویض نموده، به ما نیز تفویض فرموده است»؛[۱۱] از این رو استناد به کلام آنان از قبیل استناد به کلام مجتهدان یا محدثان نیست، بلکه آنها مصدر تشریع هستند و سخنان آنها نفس سنت است.[۱۲]



[۱]. نحل، ۴۴٫

[۲]. مراد از تقریر، آن است که در محضر معصوم (علیه السّلام)، گفتار یا کردارى از شخصى صادر شود و یا در عصر وى، سیره و عادتى میان عرف، رایج و معمول باشد و معصوم (علیه السّلام) بدون داشتن عذرى همچون تقیّه، فاعل (انجام دهنده) یا عرف را -هرچند با سکوت کردن- از آن عمل (قول، فعل یا روش) باز ندارد. ر.ک: جمعى از پژوهشگران زیر نظر هاشمى شاهرودى، سید محمود‌، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام‌، محقق: محققان مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامى، ج ۲، ص ۵۷۳.

[۳]. اسلامی، رضا، مدخل علم فقه، ص ۱۰۵، به نقل از شوکانی، محمد بن علی، ارشاد الفحول، ص ۶۷٫

[۴]. ر.ک: مکارم شیرازى، ناصر، دائره المعارف فقه مقارن، ص ۱۶۵

[۵]. صدوق (ابن بابویه)، محمد بن على،‏ الخصال،‏ محقق: غفارى، على اکبر، ج ‏۲، ص ۶۴۲٫

[۶]. صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد (صلّى الله علیهم)،‏ محقق: کوچه باغى، محسن، ج ‏۱، ص ۲۹۹، باب ۱۴، ح ۲٫

.[۷]احزاب، ۳۳٫

[۸]. نساء، ۵۹٫

[۹]. این حدیث شریف میان اهل سنّت و شیعه متواتر است و ۳۶ نفر از صحابه آن را نقل کرده‌اند و به جز محدّثان امامیّه، ۱۸۰ نفر از علما و محدّثان اهل سنّت نیز آن را آورده‌اند. ر.ک: دائره المعارف فقه مقارن، ص ۱۶۵ و ۱۶۶، به نقل از بروجردى، آقا حسین، جامع أحادیث الشیعه، محقق: جمعى از محققان‏، ج ۱، ص ۴۶ به بعد.

[۱۰]. به عنوان نمونه: خداوند متعال، هر یک از نمازهای واجب را دو رکعت مقرر کرد که در مجموع، نماز‌های روزانه ده رکعت گردید، ولی پیامبر (صلى الله علیه و آله)، هفت رکعت دیگر به آن افزود که در غیر سفر واجب می شود، اولی را «فرض الله» و دومی را «فرض النبیّ» می گویند. ر.ک: مدخل علم فقه، ص ۱۱۱٫

[۱۱]. بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد (صلّى الله علیهم)،‏ محقق: کوچه باغى، محسن، ج ‏۱، ص ۳۸۵، ح ۱٫

[۱۲]. ر.ک: مدخل علم فقه، ص  ۱۰۹ – ۱۱۲٫




کلیدواژه ها: , , , ,



ثبت نظر


6 + 4 =