دایره المعارف اسلام پدیا » تبویب فقه شیعه پس از محقق حلّی
منوی اصلی

تبویب فقه شیعه پس از محقق حلّی

تاریخ: ۰۴ بهمن ۱۳۹۱ در باب: فقه شیعه

تقسیمات دیگری برای مباحث فقه توسط بعضی از فقهای پس از محقق حلّی ارائه شده که با دسته‌بندی محقق حلی در شرائع متفاوت است که در ذیل به آنها پرداخته می شود:

۱٫ علامه حلی (م ۷۲۶ق):

علامه حلی، در کتاب «إرشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان‌«، بیست کتاب برای فقه قرار داده است. او مباحثی؛ چون رهن، حجر، ضمان، کفالت، صلح، اقرار و وکالت را از توابع «کتاب الدین» دانسته و مباحثی؛ چون مزارعه، مساقات، جعاله، سبق و رمایه، شرکت، قسمت، مضاربه، ودیعه، عاریه، لقطه، غصب و ضمان را از توابع «کتاب الاجاره» قرار داده است. نیز مباحث طلاق و خلع و مبارات و ظهار و ایلاء و لعان را تحت عنوان «کتاب الفراق» جمع کرده است.[۱]

۲٫ شهید اول (م ۷۸۶ق):

شهید اول در «القواعد و الفوائد»، معاملات را با نظر به ماهیت آنها تقسیم می کند. او پنج دسته از اسباب را معرفی می کند: اسبابی که مفید ملکیت است؛ اسبابی که موجب تسلّط بر ملک غیر است؛ اسبابی که مانع تصرف مالک در مالش است؛ اسبابی که برای حفظ مقاصد پنجگانه (نفس، دین، عقل، نَسَب و مال) شارع است و سرانجام اسبابی که برای جلب مصلحت و دفع مفسده است. در ذیل هر کدام از اسباب نیز کتاب‌های فقهی مربوط را ذکر می کند.[۲]

۳٫ فیض کاشانی (م ۱۰۹۱ق):

فیض کاشانی در «مفاتیح الشرائع»، روش بدیعی اتخاذ کرده است. او کتاب فقهی خود را در دو فن قرار داده است: فن عبادات و سیاسات، و فن عادات و معاملات. هر کدام از این دو فن را نیز مشتمل بر شش کتاب و یک خاتمه قرار داده است. روش او مورد تأسی فقیهان متأخر قرار نگرفت و از سوی خود او نیز توجیه کافی برای آن ارائه نشد.[۳]

۴٫ شهید صدر (م ۱۴۰۰ق):

شهید صدر در کتاب «الفتاوى الواضحه وفقاً لمذهب أهل البیت علیهم السلام»، مباحث فقه را در چهار گروه تقسیم کرده که باید گفت به تقسیمات علم حقوق معاصر نزدیک‌تر است:

۱٫ عبادات‌.

۲٫ اموال خصوصى و عمومى (اسباب شرعیّه تملّک و احکام تصرف در اموال).

۳٫ سلوک خاص یا روابط خانوادگى و روابط اجتماعى که اوّلى؛ مانند نکاح و طلاق و دومى؛ مانند امر به معروف و نهى از منکر است.

۴٫ سلوک عام یا آداب عمومى که شامل قضا و شهادات و حدود و جهاد و حکومت و روابط بین الملل و مانند آن مى‌شود.[۴]

۵٫ آیه الله مکارم شیرازی:‌

آیه الله مکارم شیرازی در کتاب «دائره المعارف فقه مقارن»، می گوید:

«تقسیم دیگرى نیز براى مباحث فقهیه اندیشیده‌ایم که مى‌تواند نظم جدیدى به کتب فقهى دهد و کاستى‌ها را به حداقل برساند و آن این که احکام فقهى در نظر ابتدایى به چهار قسم تقسیم مى‌شود: رابطۀ انسان با خدا، رابطۀ انسان با خلق، رابطۀ انسان با خودش و رابطۀ انسان با حکومت. مى‌توان قسم پنجمى را به آن افزود و آن رابطۀ انسان با طبیعت و محیط زیست است و با نگاهى دیگر مى‌شود همۀ آنها را در پنج بخش جاى داد:

بخش اوّل: عبادات و مقدّمات آن است که شامل هشت کتاب مى‌شود: طهارت که شامل وضو و غسل و تیمم نیز مى‌شود، صلاه، زکات، خمس، صوم، اعتکاف، حج و عمره.

بخش دوم: مسائل مالى و اقتصادى که شامل سه قسم است:

الف) معاملات که روابط مالى انسان‌ها را با یک‌دیگر تعیین مى‌کند و شامل ۱۸ کتاب مى‌شود: بیع، رهن، حجر و مفلّس، ضمان (که شامل حواله و کفالت نیز مى‌شود)، صلح، شرکت، مضاربه، مزارعه، مساقات، ودیعه، عاریه، اجاره، وکالت، وقف و صدقات، سکنى و حبس، هبات، سبق و رمایه، و وصیت.

ب) مسائل مالى غیر معاملاتى که ایقاعات را در بر مى‌گیرد و آن عبارت از هشت کتاب است: عتق، تدبیر، مکاتبه، استیلاد، اقرار، جُعاله (طبق عقیدۀ کسانى که آن را جزء ایقاعات مى‌دانند)، ایمان، نذر و عهد.

ج) مسائل مالى که از دائره عقود و ایقاعات خارج است و آن پنج کتاب است: غصب، احیاى مَوات، لقطه، فرایض و مواریث.

بخش سوم مسائل مربوط به نظام خانواده که شامل شش کتاب است: نکاح، طلاق، خلع و مبارات، ظهار، ایلا و لعان.

بخش چهارم احکام حلال و حرام مربوط به تغذیه که شامل چهار کتاب است: صید و ذباحه و اطعمه و اشربه.

بخش پنجم سیاسات است که شامل هشت کتاب است: جهاد، امر به معروف و نهى از منکر، قضا، شهادات، حدود و تعزیرات، قصاص، دیات و نظام الحکومه».[۵]



[۱]. اسلامی، رضا، مدخل علم فقه، ص ۲۳۷٫

[۲]. همان، ص ۲۳۷ و ۲۳۸٫

[۳]. همان، ص ۲۳۹ و ۲۳۰٫

[۴]. صدر، سید محمد باقر، الفتاوى الواضحه وفقاً لمذهب أهل البیت (علیهم السلام)، ص ۱۳۲- ۱۳۴٫

[۵]. مکارم شیرازى، ناصر، دائره المعارف فقه مقارن، ص ۴۵۲ و ۴۵۳٫




کلیدواژه ها: , , , ,



ثبت نظر


7 + 7 =