دایره المعارف اسلام پدیا » تبویب فقه شیعه به وسیله محقق حلّی
منوی اصلی

تبویب فقه شیعه به وسیله محقق حلّی

تاریخ: ۰۴ بهمن ۱۳۹۱ در باب: فقه شیعه

از مهم‌ترین و معروف‌ترین تقسیمات برای مباحث علم فقه، تقسیم «محقّق حلّى» در کتاب «شرایع الاسلام» است که تا زمان ما همچنان مورد توجه و تأسّی است. محقق حلّی فقه را به چهار بخش اصلی عبادات، عقود، ایقاعات و احکام تقسیم کرده است.

مرحوم محمّد بن مکى عاملى معروف به شهید اوّل، متوفّاى قرن هشتم، در کتاب «القواعد و الفوائد» خود، در توجیه این اقسام چهارگانه مى‌گوید:

«وجه انحصار کتب فقهى در «عبادات» و «عقود» و «ایقاعات» و «احکام» این است که هدف حکم شرعى، یا آخرت است و یا امور دنیوى، اوّلى عبادات را تشکیل مى‌دهد و دومى بر دو قسم است: یا نیاز به انشاء دارد یا نه، آن چه نیاز به انشاء ندارد، احکام نامیده مى‌شود و آن چه نیاز به انشاء دارد، یا در میان دو شخص حقیقى یا حقوقى است که عقود نامیده مى‌شود و یا تنها به یک شخص قائم است که ایقاعات نامیده مى‌شود».[۱]

مرحوم سیّد جواد عاملى در کتاب «مفتاح الکرامه» در آغاز کتاب «المتاجر»، بعد از آن که اقسام چهارگانۀ محقّق حلّى را ذکر مى‌کند، مى‌افزاید: «وجه این تقسیم بندی آن است که در مسائل فقهی، یا نیت شرط است و یا شرط نیست: اگر نیت شرط باشد، «عبادات» می گویند و اگر نیت شرط نباشد، یا ایجاب و قبول در آنها شرط است و یا شرط نیست: اگر شرط باشد، «عقود» می گویند و اگر فقط ایجاب شرط باشد، «ایقاعات» را تشکیل می دهد و اگر هیچ کدام شرط نباشند، «احکام» می گویند.

صاحب مفتاح الکرامه در ادامه می گوید: البته اقسام چهارگانه دیگرى نیز، مى‌توان برای فقه مطرح کرد: اوّل عبادات، دوم عادات، سوم معاملات و چهارم سیاسات؛ زیرا مقصود از احکام فقهى یا نظم نشئۀ اولى (دنیا) است و یا نشئۀ اُخرى و یا هر دو است: اگر تنها مقصود، نشئۀ آخرت باشد، عبادات را تشکیل مى‌دهد و اگر مقصود، نشئۀ اولى باشد، اگر هدف آن بقاى شخص یا نوع است، عادات را تشکیل مى‌دهد و اگر مصالح مالى باشد معاملات است و اگر هر دو باشد سیاسات است…».[۲]

ابواب چهار بخش فقه در کتاب شرائع الاسلام:

هر کدام از چهار بخش فقه در نگاه محقق حلّی، دارای ابواب و کتاب‌های مختلفی می باشد:

بخش اوّل؛ یعنی عبادات شامل ده کتاب است: طهارت که شامل وضو و غسل و تیمم نیز مى‌شود، صلاه، زکات، خمس، صوم، اعتکاف، حج، عمره، جهاد و امر به معروف و نهى از منکر.

بخش دوم؛ یعنی عقود در ۱۹ کتاب تنظیم شده است: تجارت، رهن، مفلّس، حَجر، ضمان (حواله و کفالت در ضمن ضمان ذکر شده است)، صلح، شرکت، مضاربه، مزارعه و مساقات، ودیعه، عاریه، اجاره، وکالت، وقف و صدقات، سُکنى و حبس، هِبات، سبق و رمایه، وصیت و نکاح.

بخش سوم؛ یعنی ایقاعات در قالب ده کتاب ذکر شده است: طلاق، خُلع و مبارات، ظِهار، ایلاء، لِعان، عِتق، تدبیر و مکاتبه و استیلاد، اقرار، جُعاله، أَیمان و نذر.

و امّا بخش چهارم که احکام است از دوازده کتاب تشکیل مى‌شود:

صید و ذباحه، اطعمه و اشربه، غصب، شُفعه، احیاى مَوات، لُقَطه، فرائض، قضاء، شهادات، حدود و تعزیرات، قصاص و دیات.[۳]

لازم به ذکر است که توضیح مختصر هر یک از این کتاب‌ها در آینده ذکر خواهد شد.[۴]

گفتنی است، بسیارى از فقها، پس از محقق حلّی، تقسیم مزبور وی را پذیرفته و در کتاب‌‌هاى خود از آن پیروى کرده‌اند، اعم از کتاب‌ هایى که به عنوان شرح بر شرایع نوشته شده؛ مانند «مسالک الأفهام» و «جواهر الکلام» و کتاب‌هاى دیگرى که شرح شرایع نیستند، ولى در سایۀ همان تقسیمات حرکت مى‌کنند.[۵]



[۱]. عاملى (شهید اول)، محمد بن مکى، القواعد و الفوائد‌، ‌محقق: حکیم، سید عبد الهادى، ج ۱، ص ۳۰ و ۳۱٫

[۲]. عاملى، سید جواد، مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه، محقق: خالصى، محمد باقر، ج ‌۱۲، ص ۷ و ۸٫

[۳]. مکارم شیرازى، ناصر، دائره المعارف فقه مقارن، ص ۴۴۹ – ۴۵۱٫

[۴]. ر.ک: عناوین: عبادات در فقه شیعه، عقود در فقه شیعه، ایقاعات در فقه شیعه و احکام در فقه شیعه.

[۵]. بر گرفته از: دائره المعارف فقه مقارن، ص ۴۵۱٫




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


+ 2 = 11