دایره المعارف اسلام پدیا » ادوار فقه شیعه
منوی اصلی

ادوار فقه شیعه

تاریخ: ۰۳ بهمن ۱۳۹۱ در باب: فقه شیعه

دانشمندان علوم اسلامى در قرون اخیر به بحث از «سیر تطوّر فقه» یا «ادوار فقهى» پرداخته و آن را به گونه‌اى گویا مورد توجّه قرار داده‌اند. دانستن دوران ‌هاى مختلف فقه اسلامى، ما را از ریشه‌هاى عمیق این علم، تلاش توان‌فرساى فقها در مسیر رشد و بالندگى آن، علّت شتاب آن در برخى از عصرها و رکود آن در دوره‌هاى دیگر، تأثیر زمان و مکان و حوادث در فهم تازه فقیهان و … آگاه مى‌سازد.[۱]

ملاک ادوار فقه شیعه:

برخی دانشوران، از وجود سه عامل برای ادوار تحول فقه شیعه، یاد کرده اند:

۱٫ عامل زمانی:

مقصود از آن، زمانی است که فقیهان شیعه در آن به سر می بردند و جریان­های سیاسی و فرهنگی­ای که در عصر آنها پدیدار می شد. شکی نیست که وضعیت اجتماعی و مذهبی و جریان­های فکری و فرهنگی حاکم بر هر دوره، تأثیر مستقیم در مباحث فقهی آن دوره دارد، به نحوی که فقه هر دوره را می توان تا حدّی منعکس کنندۀ وضعیت آن دوره دانست. بدین لحاظ، در هر زمانی که سؤالات علمی بیشتری مطرح بوده، فقه، تکامل بیشتری می یافته است.[۲]

۲٫ عامل محیطی و مکانی:

مقصود از آن، ویژگی­های مراکز علمی حوزه است که در هر یک از مدارس فقهی مدینه، کوفه، قم، بغداد، اصفهان، حلّه، جبل عامل، نجف، و غیر آنها وجود داشته و در تحول فقه تأثیر اساسی گذاشته است؛ از این رو می بینیم که انتقال حوزه از نقطه ای به نقطۀ دیگر، مبدء تحولات علمی بسیاری بوده است.[۳]

۳٫ شخصیت فقیهان و ابعاد و زوایای فکری آنها:

تحوّل و تطوّر فقه شیعه بیش از هر چیز، وابسته به ظهور فقیهان بزرگی بوده که با نبوغ و ابتکارات علمی خویش، فقه را متحول کرده اند. این تحول از زوایا و ابعاد مختلف قابل بررسی است: از طریق گشودن باب بحث های جدید، بازنگری و بازپروری مباحث کهن، تغییر در ساختار مباحث، تنقیح مبانی استدلال و طرح شیوه­های جدیدی برای استدلال، تحول در مبانی استنباط، توسعه و تعمیق مباحث و خلاصه هرگونه اعمال سلیقه و ابتکار و خلاقیت.[۴]

با توجه به تعدّد عواملی که برای ادوار فقه بیان شد و برخی از عوامل دیگر، صاحب نظران، ادوار فقه شیعه را به دوره های مختلفی تقسیم نمودند، برخی به شش دوره،[۵] بعضی به هفت دوره،[۶] تعدادی به نه دوره[۷] و در نهایت عده ای نیز آن را به ده دوره،[۸] تقسیم نموده اند.

در این جا به تقسیم ده دوره ای اشاره می شود:

۱٫ دوره اول فقه شیعه: دوران تشریع و عصر نزول وحى که از بعثت رسول خدا (صلى الله علیه و آله) تا رحلت آن حضرت است. این دوره‌ که مشترک میان همۀ مذاهب اسلامى است. دوره تشریع و تأسیس علوم اسلامى و از جمله «فقه» مى‌باشد.

۲٫ دورۀ دوم فقه شیعه: دورۀ تفسیر و تبیین شریعت توسط امامان معصوم (علیهم السلام) است که از سال ۱۱ هجرى آغاز و تا ابتداى غیبت صغری؛ یعنی سال ۲۶۰ هجری ادامه می یابد.

۳٫ دوره سوم فقه شیعه: این دوره از فقه شیعه از ابتداى غیبت صغری در سال ۲۶۰ هجرى آغاز و تا زمان ظهور شیخ طوسى در سال ۴۳۶ هجرى ادامه داشت.

۴٫ دورۀ چهارم فقه شیعه: دوره مرجعیت شیخ طوسى، چهارمین دوره از ادوار فقه محسوب می شود. این دوره، از سال ۴۳۶ قمری تا سال ۴۶۰ قمری (سال رحلت شیخ) به مدت ۲۴ سال ادامه داشت.

۵٫ دورۀ پنجم فقه شیعه: این دوره از وفات شیخ طوسی در سال ۴۶۰ قمری آغاز و تا ظهور ابن ادریس و تألیف «السرائر» در سال ۵۸۸ قمری ادامه می یابد.

۶٫ دورۀ ششم فقه شیعه: از زمان تدوین کتاب «السرائر» در سال ۵۸۸ قمری توسط ابن ادریس حلّی تا زمان تدوین کتاب «الفوائد المدنیه» به دست مرحوم محمد امین استرآبادی در سال ۱۰۳۰ قمری، دورۀ ششم فقه شیعه محسوب می شود.

۷٫ دورۀ هفتم فقه شیعه: دورۀ هفتم فقه شیعه، از اوایل قرن یازدهم و با تألیف «الفوائد المدنیه»، آغاز و تا اواخر قرن دوازدهم و وفات مرحوم بحرانی صاحب حدائق (۱۱۸۶ق) ادامه می یابد. این دوره عصر ظهور حرکت اخبارى‌گرى‌ نام گرفته است.

۸٫ دورۀ هشتم فقه شیعه: این دوره از فقه شیعه از زمان ظهور وحید بهبهانی (۱۱۸۶ق) تا زمان ظهور شیخ انصاری و مرجعیت او در سال ۱۲۶۶قمری می باشد. این دوره، عصر تجدید حیات اجتهاد و اعتدال و تکامل آن‌ می باشد.

۹٫ دورۀ نهم فقه شیعه: این دوره، از نیمۀ قرن سیزدهم؛ یعنی زمان مرجعیت شیخ انصاری (۱۲۶۶ق) آغاز و تا زمان تدوین قانون اساسی ایران اسلامی (۱۳۹۹ق) ادامه می یابد. این دوره را می توان عصر نوآورى‌ هاى فقهى‌ یا عصر تعمیق و توسعه اجتهاد نامید.

۱۰٫ دورۀ دهم فقه شیعه: این دوره از تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۹۹ق) تا زمان حاضر می باشد. این دوره را می توان عصر حاکمیت فقه یا عصر ورود فقه به عرصه‌هاى گوناگون اجتماعى‌ دانست.[۹]



[۱]. مکارم شیرازى، ناصر، دائره المعارف فقه مقارن، ص ۹۳‌.

[۲]. اسلامی، رضا، مدخل علم فقه، ص ۲۵۷ و ۲۵۸٫

[۳]. همان.

[۴]. همان.

[۵]. دائره المعارف فقه مقارن، ص ۹۳‌، به نقل از موسوعه الفقه الاسلامى طبقاً لمذهب اهل البیت، ج ۱، ص ۴۸٫

[۶]. همان، به نقل از موسوعه طبقات الفقهاء، جزء دوم.

[۷]. همان.

[۸]. مدخل علم فقه، ص ۲۵۸٫

[۹]. ر.ک: همان، ص ۲۵۸ – ۳۷۵٫




کلیدواژه ها: , ,



ثبت نظر


+ 3 = 8