دایره المعارف اسلام پدیا » حس گرایی و تجربه گرایی
منوی اصلی

حس گرایی و تجربه گرایی

تاریخ: ۰۲ مهر ۱۳۹۱ در باب: معرفت شناسی

حسّ در لغت به معنای درک کردن و فهمیدن است که از طریق قوای حسی پنج­گانه حاصل می­گردد.[۱] و در اصطلاح، منحصر دانستن راه های درک و فهم در ماده و طبیعت را حس­گرایی می­نامند.[۲]

حس گرایی یا اصالت حس (پوزیتویسم)عبارت است از قول به این که تمام دانش و معرفت ما ناشی از حس است و معقول چیزی جز محسوس نیست، ادراک حقیقی منحصر در شناخت، حسى است، ماهیت حسى دارد، نباید دنبال عقل و معقول و تعقل رفت، هرچه که حسى نباشد خیال است، و هم و بى‏معنى است؛ فقط چیزى را به نام علم و ادراک و معرفت مورد قبول است که از دروازه‏هاى حس وارد ذهن شده باشد، هرچه از این دروازه‏ها وارد ذهن شود همان درست است، هرچه از این دروازه‏ها وارد نشود خیال و وهم است و در عقل انسان هم چیزى جز آنچه که در حس وجود داشته است، نیست. جان لاک جمله معروفى دارد: «در عقل چیزى نیست مگر آن که قبلًا از راه حواس وارد شده باشد». پس، از نظر اینها شناختن- از ابتدا تا انتها- در احساس کردن خلاصه مى‏شود [و قهراً] یک مرحله‏اى و یک درجه‏اى است.[۳]

تجربه گرایان نیز معیار حقیقت بودن شناخت را این دانسته‏اند که قضایایی صادق و مطابق واقع اند که به تجربه در آمده باشند.[۴]

بعضی از تجربه‏گرایان مانند «کندیاک» فرانسوی تجربه‏ای را که موجب پیدایش مفاهیم ذهنی می‏شود منحصر به تجربۀ حسّی می‏دانند در حالی که بعضی دیگر مانند «جان لاک» انگلیسی آن‌را به تجربه‏های درونی هم توسعه می‏دهند. و در این میان «بارکلی» وضع استثنائی دارد و تجربه را منحصر به تجربۀ درونی می‏داند؛ زیرا وجود اشیاء مادّی را انکار می‏کند و بر این اساس، دیگر جایی برای تجربۀ حسّی، باقی نمی‏ماند.

باید اضافه نمود که بسیاری از تجربه‏گرایان مخصوصاً کسانی که تجربه را شامل تجربه‏های درونی هم می‏دانند حوزۀ شناخت را منحصر به مادّیات نمی‏کنند و امور ما وراء طبیعی را هم به وسیلۀ عقل، اثبات می‏کنند هر چند بر اساس اصالت حسّ و وابستگی کامل ادراکات عقلی به ادراکات حسّی، چنین اعتقادی چندان منطقی نیست چنانکه نفی ما وراء طبیعت هم بی دلیل است و از این روی «هیوم» که به این نکته پی برده بود اموری را که مستقیماً مورد تجربه، واقع نمی‏شوند مشکوک، تلقّی کرد.[۵]

لازم به ذکر است تجربه گرایانی که تجربه را منحصر در تجربه حسی می دانند همان اصالت حسی ها هستند؛ لذا نقدهایی که برای حس گرایی(پوزیتویسم) آورده اند بر تجربه گرایی نیز وارد است.


[۱].  راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن، ص۲۳۱٫

[۲].  طباطبائی، سیّد محمدحسین، المیزان، ج‏۱، ص ۳۶۶و ۳۶۷٫

[۳]. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار(مسئله شناخت)، ج۱۳، ص ۳۸۹٫

[۴]. معلمی، حسن، ص۱۸۹٫

[۵]. مصباح، آموزش فلسفه، ج۱، ص۲۲۴-۲۲۵٫




کلیدواژه ها: , ,



ثبت نظر


+ 3 = 7