دایره المعارف اسلام پدیا » مراتب امر به معروف و نهى از منکر
منوی اصلی

مراتب امر به معروف و نهى از منکر

تاریخ: ۲۷ شهریور ۱۳۹۱ در باب: امر به معروف و نهی از منکر

هدف از امر به معروف و نهى از منکر، تأثیر آن است. مقصود آن است که با اجراى این فریضه، مردم از منکرات بازایستند و به معروف‏ ها روى آورند؛ از این‏رو باید به جنبه عملى این فریضه توجه بسیارى نشان داد. انجام این فریضه تابع منطق ساده‏ اى است و آن حرکت از ساده به دشوار و یا به تعبیر فقها الایسر فالایسر است. در این‏جا مقصود، نه عقده‏گشایى است و نه کینه‏کشى. هدف فقط تحقق معروف و از میان بردن منکر است. به گفته شهید مطهرى: امر به معروف و نهى از منکر از کارهایى است که ساختمان و کیفیت ترتیب آن و این که در کجا مفید است و به چه شکل مفید و مؤثر است و بهتر ثمر مى‏دهد و به بار ‏نشسته، نتیجه مى‏دهد، همه را شارع در اختیار عقل، فکر و منطق ما گذاشته است.[۱] بدین‏ترتیب، سخن از شیوه واحد و ترتیب معین، کارگشا نیست، اما در این‏جا چند نکته باید مورد توجه قرار گیرد: نخست آن‏که هدف از اجراى این فریضه، اثرگذارى است. این فریضه برخلاف فرایض عبادى که به ‏طور مطلق از مکلفین خواسته شده و نمى‏توانند تأثیر آنها را معین کنند، دقیقاً مشروط و منوط به تأثیر است و در شرط دوم آن هم، اثرگذارى از شروط آن است. لذا همواره این نکته باید مدنظر باشد. دیگر آن که، چنین نیست که همیشه امر و نهى شونده پایین ‏تر و کم ‏شخصیت ‏تر از آمر و ناهى است؛ بلکه او نیز انسانى است با حقوقى همسنگ آمر و چه‏ بسا از نظر انسانى و اخلاقى از او برتر باشد.[۲] به همین دلیل تحقیر او و آزردنش خلاف شرع و حرام است.[۳] نکته سوم آن که هدف از اجراى این فریضه، اجراى آن به هر شکل و با هر قیمتى نیست، بلکه شیوه ‏هاى اجرایى نیز باید درست و انسانى و اخلاقى باشد. اساساً هدف مقدس از طریق به کار گرفتن وسیله مقدس به‏ دست مى‏آید، نه وسیله نامشروع. با توجه به این نکات است که مسئله مراتب امر به معروف و نهى از منکر در فقه و اخلاق اسلامی مطرح شده است و از مسلمانان خواسته‏ شده است تا این مراتب را حتى‏المقدور رعایت کنند. مقصود از رعایت کردن این منطق آن است که بیش‏ترین نتیجه با کم‏ترین هزینه و مئونه به‏ دست آید و گرهى را که با دست گشوده مى‏شود، به دندان انداخته نشود. از این‏رو، الگوى کلى مراتب و انگاره آن براساس سه مرتبه شکل گرفته است و فقها به این طریق رفته‏اند که مراتب انکار از انکار قلبى، زبانى و عملى تشکیل مى‏شود و آمر و ناهى باید به ترتیب از این سه مرحله بگذرد.[۴] البته هر یک از این مراتب، خود داراى زیرمرتبه ‏هاى دیگرى مى تواند باشد که آمر و ناهى براساس شناختى که از جامعه و مخاطبان خود دارد، مى‏تواند آنها را شناسایى کرده، به‏کار گیرد.

خاستگاه این الگو را مى‏توان در سخنان امام على‏ (ع) یافت. ایشان طى سخنانى در باب جهاد و به قصد برانگیختن مردم به‏ سوى آن فرمود: اى مؤمنان، آن‏که بیند ستمى مى‏رانند یا مردم را به منکرى مى‏خوانند و او به دل خود آن را نپسندد، سالم مانده و گناه نورزیده و آن‏که به زبان انکار کرد، مزد یافت و از آن‏که به دل انکار کرد، برتر است و آن‏که با شمشیر به انکار برخاست تا کلام خدا بلند و گفتار ستمگران پست گردد، او کسى است که راه رستگارى را یافت و بر آن ایستاد و نور یقین در دلش روشن شد.[۵]

همچنین، روزى هنگام ایراد خطبه، مردى برخاست و به حضرت عرض کرد: «اى امیرمؤمنان، ما را از مرده میان زندگان (مردگان متحرک)، باخبر ساز».[۶] امام نیز پذیرفت و پس از اشاره به بعثت پیامبران و حاکمیت آنان، از نسل ‏هایى که پس از آنان آمدند سخن گفت و آنان را این ‏گونه تقسیم کرد: «از مردمان کسى است که کار زشت را ناپسند مى‏شمارد و به ‏دست و زبان و دل خود آن را ناخوش مى‏دارد، چنین شخصی خصلت ‏هاى نیک را به کمال رسانیده؛ و از آنان کسى است که به زبان و دل خود انکار کند و دست به کار نبرد، چنین کسی دو خصلت از خصلت ‏هاى نیک را گرفته و خصلتى را تباه ساخته؛ و از آنان کسى است که منکر را به دل زشت مى‏ دارد و به ‏دست و زبان خود بر آن انکار نیارد، چنین کس دو خصلت را که شریف ‏تر است ضایع ساخته و به یک خصلت پرداخته؛ و از آنان کسى است که از منکر با دست و دل و زبان جلوگیری نکند، چنین کسى مرده ‏اى است میان زندگان»![۷] بدین‏ترتیب، از نظر حضرت، امر به معروف و نهى از منکر، داراى سه مرتبه است که هر یک برتر از دیگرى است.


[۱]. مطهرى، مرتضی، مجموعه‏ آثار، ج‏۲۰، ص ۲۰۷٫

[۲]. ر.ک: موسوی خمینی، سید روح الله، تحریر الوسیله، ج ‏۱، ص ‏۴۸۱، م ۱۴٫

[۳]. ر.ک: نجفی، محمد حسن، جواهرالکلام فى شرح شرائع الاسلام، ج ‏۲۱، ص‏ ۳۷۸٫

[۴]. همان.

[۵]. نهج‏البلاغه، حکمت ۳۷۳ (ترجمه شهیدى).

[۶]. نهج ‏السعاده فى مستدرک نهج‏البلاغه، محمودی، محمد باقر، ج ‏۱، ص‏ ۳۸۷٫

[۷]. نهج‏البلاغه، حکمت ۳۷۴ (ترجمه شهیدى).




کلیدواژه ها:



ثبت نظر


+ 9 = 18