دایره المعارف اسلام پدیا » جایگاه زن در مرجعیت و قضاوت
منوی اصلی

جایگاه زن در مرجعیت و قضاوت

تاریخ: ۰۳ خرداد ۱۳۹۱ در باب: زن

دانشمندان و متخصّصان دینی دربارۀ‌ موضوعاتی چون مرجع تقلید یا قاضی شدن زن و بعضی از عناوین دیگر اختلاف نظر دارند. این امور جزو مسلّمات و ضروریات دینی به شمار نمی آید.

در این نوشتار مختصر تلاش می کنیم به تحلیل این دیدگاه ها بپردازیم.

عمده ترین نقطه بحث طرفداران عدم جواز مرجعیت دینی و قضاوت بانوان، روایات و اخبار سپس اجماع و امور دیگر است.

۱٫ اخبار و روایات

الف. امام صادق (ع) فرمود: نگاه کنید یکی از خودتان، مردی که چیزی از قضایای ما را بداند؛ یعنی بداند که نظر ما چیست و بر نظریه های ما اطلاع داشته باشد، او را میان خودتان قاضی قرار دهید و من او را به عنوان قاضی میان شما نصب کردم.[۱]

ب. در روایت ابی خدیجه تعبیر به )رجل یعنی مرد( شده است و طبق قاعدۀ اولیه این قید ظهور در احترازی بودن و دخالت در موضوع دارد،[۲] و از آن جایی که قضاوت کردن از شؤونات مجتهد و مرجع تقلید است، زن نمی تواند مرجع تقلید شود.

۲٫ علاوه بر این، اجماع تکیه گاه اصلی منکران جواز مرجعیت دینی و قضاوت بانوان است، یعنی ادعای اجماع شده که مرد بودن از شرایط مرجع دینی و قضاوت است.[۳]

۳٫ همچنین این گروه اموری را مورد لحاظ قرار می دهند و با توجه به آنها، به چنین نتیجه ای می رسند که در این جا به پاره ای از آنها اشاره می شود:

۱٫ واگذاری مسئولیت ها بر حسب توانایی ها است.

از دیدگاه اسلام زن و مرد از جهت ماهیت یکسان هستند. خداوند در قرآن می فرماید: «ای مردم بترسید از پروردگارتان که شما را از یک تن آفرید و همسر او را از [جنس] او آفرید».[۴]

لذا هر چه از تکوین و تشریع که برای انسان از آن جهت که انسان است، ثابت است، برای زن و مرد هر دو ثابت است. زن و مرد اگر چه از یک نوع هستند، اما دو صنف از انسان هستند که تفاوت ها و تفاضل هایی نسبت به هم دیگر دارند.

قرآن کریم می فرماید: «مردان سرپرست زنانند، برای آن که خدای متعال بعضی از ایشان [مردان] را بر بعضی دیگر [زنان] برتری داده است».[۵] توانایی فکری و توانایی جسمانی[۶] و نفسانی بیشتر مردان نسبت به زنان باعث شد که مردان نسبت به زنان، در مسائل مهم زندگی خانوادگی و اجتماعی؛ مثل زمامداری و حکومتی، کار گزار باشند.[۷]

خلاصه این که مردان و زنان از نظر جسمی و شرایط فیزیولوژی متفاوت اند، به همین جهت برای انجام وظایف ویژه آفریده شده اند. این تفاوت -نه تبعیض- عین حکمت و برای دوام نسل بشر است و بدان معنا نیست که راه کمال بر زنان بسته شده یا محدود است، بلکه به خاطر این تفاوت، بعضی از مسئولیت ها؛ مثل مرجعیت دینی و قضاوت، از زنان برداشته شده است. به عبارت دیگر؛ این توانایی های مردان، تکوینی و فطری است، و فقط مسئولیت بیشتری را برای مردان می آورد و به خاطر این توانایی ها قرب و اجر بیشتری نزد ذات حق تعالی ندارند.

۲٫ مرجعیت دینی و قضاوت نیاز به قاطعیت دارد.

ویژگی روحی جدایی ناپذیر زنان روحیه انفعالی و تأثیر پذیری در قبال عواطف و احساسات است؛ لذا زودتر از مردان دست خوش انفعالات نفسانی؛ مثل شادی و نگرانی و گریه و خنده می شوند و بدیهی است که واقع بینی در داوری، در فضایی پیدا می شود که آدمی مسلّط بر ضبط و مهار عواطف باشد.

نیز از آن جا که در رهگذر زعامت دینی،‌ هدایت امّت و قضاوت در مسائل، به ویژه اجرای حدود و قصاص مورد نظر است و در این راه چالش هایی وجود دارد و یا دین ستیزان به وجود می آورند، که نیازمند به قاطعیت و قبول پیامدهای آن است. به عبارت دیگر؛ خلقت و سرشت زنان کانون مهر و محبت است و در بعضی امور از تصمیم قاطع برخوردار نیستند؛ از این رو از این مقام ها معاف شده اند و این وظیفۀ خطیر به مردان واگذار شده است. این خود نوعی نگرش مثبت و ارزشی، نسبت به مقام زن است.

در عین حال عده ای براهین گذشته را مورد خدشه قرار داده و مرجعیت دینی و قضاوت را برای زنان روا می دارند.[۸] آنان می گویند: مرجعیت دینی و قضاوت به صورت یک تکلیف برای زنان نیست و شارع، زنان را از این تکلیف شاقّ مورد عفو قرار داده و از آنان به صورت تکلیف نخواسته است. و اگر در حدیث آمده است: “لَیسَ عَلَى النِّسَاءِ جُمُعَهٌ وَ لَا جَمَاعَهٌ … و  لَا تَوَلِّی الْقَضَاء …”؛[۹] نماز جمعه و نماز جماعت… و مسئولیت قضاوت… بر بانوان واجب نیست. در حدیث نیامده: “لیس للمرأه جمعه…” تا از آن، سلب حق استفاده شود.[۱۰]

همچنین جنبه عاطفی بودن زن ذاتا مانع از تعدیل قوای عقلی و فکری او نیست و زن هم می تواند چون مرد از اعتدال عقل نظری برخوردار باشد و جنبۀ خردورزی و فرزانگی معتبر در قضا و مرجعیت، مقهور عاطفه و احساس او نگردد، البته ممکن است که زنان بیشتر از مردان نیاز به تمرین تعدیل عواطف داشته باشند، اما اگر در اثر تمرین شرایط مساوی پدید آمد دلیلی بر محرومیت زنان از سمت های یاد شده نداریم.[۱۱]

علاوه بر این، مرجعیت دینی شؤوناتی دارد[۱۲] و بر فرض که ادلۀ مذکور، شأن قضاوت یا رهبری جامعه را از زنان سلب کند، به چه دلیل آنها نتوانند متولی شأن افتا گردند و چه تلازمی بین اینها وجود دارد؟!

دلیل اجماع هم بر فرض تمامیتِ اتفاق واقعی همۀ فقیهان دین، احتمال استناد آنان به یک یا چند وجه یاد شده مطرح است و چنین اجماعی فاقد شرط حجیت و اعتبار است.[۱۳]


[۱]. کلینی، کافی، ج ۱، ص ۶۷، چاپ دوم، نشر اسلامیه، تهران، ۱۳۶۲ش.

[۲]. برای آگاهی بیشتر، نک: هادوی تهرانی، مهدی، قضاوت و قاضی، ص۹۱- ۹۲٫

[۳]. نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، ج ۴۰، ص ۱۴ ؛ حسینى‌، عاملى، سید جواد، مفتاح الکرامه، ج ۱۰، ص ۹؛  مازندرانى خاتون‌آبادى خواجوئى‌،( محمد) اسماعیل، ‌جامع الشتات،ج ۲، ص ۶۸۰(کتاب نامه تکمیل شود).

[۴]. نساء، ۱؛ نک: جزوۀ حقوق زن در اسلام، از سر سلسله مباحث معارف قرآن، مصباح یزدی، محمد تقی.

[۵]. نساء، ۳۴، “الرِّجَالُ قَوَّمُونَ عَلى النِّساءِ بِمَا فَضلَ اللَّهُ بَعْضهُمْ عَلى بَعْضٍ…”.

[۶]. نوع زنان بدنی ظریف تر و لطیف تر از بدن مردان دارند و غالبا بدن مردان خشن تر و با صلابت تر از بدن زنان می باشد، همان گونه که میانگین نیروی بدنی زنان کمتر از میانگین نیروی مردان می باشد و زنان در هر ماه به جز دوران بارداری تا حدود پنجاه سالگی، چندین روز دوره قاعدگی و خون ریزی دارند که بر اثر آن حالت بیمارگونه، ضعف شدید جسمانی و حال روحی غیر عادی به آنان دست می دهد و همین طور بافت پستان زن به گونه ای می باشد که مسئولیت شیردهی بچه را به عهده دارد که این هم باعث کاهش توانایی او می شود.

[۷]. طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۱۴، ص ۳۴۳، چاپ پنجم، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۱۷ ق.

[۸]. نک: جوادی آملی، عبد الله، زن در آینه جلال و جمال، ص ۳۴۸- ۳۵۴، چاپ دوم، نشر اسراء، قم، ۱۳۷۶ش.

[۹]. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج ۴  ، ص ۳۶۲٫

[۱۰]. زن در آینه جلال و جمال، ص ۳۵۰٫٫

[۱۱]. همان، ص ۳۵۳٫

[۱۲]. این شؤونات عبارت اند از: ولایت و رهبری، قضاوت و افتا؛ برای آگاهی بیشتر، نک: هادوی تهرانی، مهدی، ولایت و دیانت، ص ۱۳۸- ۱۴۳٫

[۱۳]. زن در آینه جلال و جمال، ص ۳۴۹ و ۳۵۳٫




کلیدواژه ها: , , , ,



ثبت نظر


4 + = 12