دایره المعارف اسلام پدیا » منابع فقه اهل سنت
منوی اصلی

منابع فقه اهل سنت

تاریخ: ۱۶ فروردین ۱۳۹۱ در باب: فقه اهل سنت

صاحب نظران مسائل اسلامی و کارشناسان علوم دینی؛ یعنی فقها و مجتهدان، احکام و قوانین الاهی را از مآخذی استنباط و استخراج می نمایند که به آن، منابع فقه یا منابع اجتهاد و یا ادله احکام گفته می شود.

فقهاى مذاهب اسلامى در بارۀ منابع فقه، نظریات مختلفى بیان داشته‌اند. این اختلاف نظر نه تنها بین فقهای شیعه و فقهای سنّی هست، بلکه بین فقهای اهل سنت نیز وجود دارد که به طور فشرده به بخشى از آنها اشاره مى‌شود:

الف: چنانکه علامه ابو زهره در کتاب تاریخ «المذاهب الاربعه» نقل مى‌کند، فقهاى حنفى مذهب (پیروان ابوحنیفه، نعمان بن ثابت)، منابع اجتهاد را عبارت از کتاب (قرآن)، سنت متواتره، اقوال صحابه، اجماع صحابه، قیاس، استحسان و نظر عرف دانسته‌اند.[۱]

ب : جمعى مثل علماى مذهب مالکى (پیروان مالک بن انس)، به کتاب، سنت، اجماع اهل مدینه، مصالح مرسله (نوعى قیاس)، قول صحابى غیر مستند به رأى و قیاس منصوص العله، به عنوان منابع اجتهاد معتقدند، که دکتر صبحى محمصانى در کتاب «فلسفه التشریع فى الاسلام» به این نظریه اشاره دارد.[۲] همچنین به مالک بن انس، نسبت داده شده است، که معتقد است منابع اجتهاد عبارتند از: کتاب، سنت، اجماع، قیاس، استحسان، قاعدۀ استصلاح، مذهب صحابى، سد ذرایع، فتح ذرایع، قانون سلف، استصحاب، استقراء، برائت اصلیه، عادت، عرف، استدلال و …[۳]

ج ‍: گروهى مانند فقهاى شافعى (پیروان محمد بن ادریس شافعى)، کتاب، سنت، اجماع، قیاس مستنبط العله، قیاس تشبیه و تمثیل را به عنوان منابع اجتهاد پذیرفته‌اند که این نظریه نیز در کتاب «فلسفه التشریع فى الاسلام» و غیر آن بیان گردیده است.[۴]

د : عده‌اى مانند دانشمندان حنبلى (پیروان احمد بن حنبل شیبانى)، منابع اجتهاد را عبارت از: کتاب، سنّت، قیاس منصوص العله، قیاس تشبیه و تمثیل (در صورت ضرورت) و فتاواى صحابه (در صورتى که مخالف با کتاب و سنت و حتى، مخالف حدیث مرسل و ضعیف نباشد) دانسته‌اند.[۵]

هـ: دسته‌اى مانند علماى مذهب ظاهرى که از داود بن على ظاهرى اصفهانى تبعیت مى‌کنند، به کتاب، سنّت و اجماع معتقدند، ضمن آن که براى اجماع پس از عصر خلفا، جایگاهى قایل نیستند. به طورى که ابن حزم اندلسى ظاهرى -دومین پیشواى مذهب ظاهرى- مى‌گوید: «هر کس دعوى اجماع آنها (یعنى مسائلى که پس از عصر خلفا، طرح شده است) را نماید، دروغ گفته است».[۶]

در هر حال، ناگفته نماند که در بین اهل سنت، دیدگاه­ها ی دیگرى نیز وجود دارد؛ مانند آن چه استاد محمد دوالیبى در کتاب «المدخل إلى علم اصول الفقه» از آن به عنوان منابع استنباط احکام یاد کرده است که عبارتند از: کتاب، سنت، اجماع و اجتماع.[۷] محمد رشید رضا، نویسندۀ معروف نیز در کتاب «الوحی المحمدی» همین نظریه را‌ پذیرفته است.[۸]

و: منابع اجتهاد در فقه شیعه عبارت است از قرآن، سنت (قول و فعل و تقریر معصوم)، اجماع کاشف از قول معصوم، و عقل[۹]. این اعتقاد غالب فقهاى امامیه «مذهب جعفرى» است. بعضى مانند علماى اخباری  که از پیروان «ملا محمد امین استرآبادى» هستند، تنها کتاب و سنت را به عنوان منبع استنباط احکام پذیرفته‌اند. و برخى از آنها نیز منابع اجتهاد را منحصر به سنت دانسته‌اند.[۱۰]



[۱] . جناتى، محمد ابراهیم، منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامى‌، ص ۳، بی جا، بی تا.

[۲]. همان.

[۳]. همان، ص ۵٫

[۴]. همان، ص ۴٫

[۵]. همان.

[۶]. همان.

[۷]. همان.

[۸]. همان، ص ۴و ۵٫

[۹]. ر.ک: نمایه: مذاهب فعال در افغانستان و پاکستان، سؤال ۱۸۸۳، (سایت اسلام کوئست: ۱۹۳۲)؛ طباطبایی، شیعه در اسلام، کتاب نامه تکمیل شود.

[۱۰]. منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامى‌، ص ۳٫




کلیدواژه ها: , ,



ثبت نظر


+ 2 = 5