دایره المعارف اسلام پدیا » احکام زن
منوی اصلی

احکام زن

تاریخ: ۲۷ اسفند ۱۳۹۰ در باب: حقوق و احکام
  1. مسائل ویژه بانوان
  2. حیض
  3. نفاس
  4. استحاضه
  5. ترشحات بعد از دوره عادت
  6. واجبات مستحاضه
  7. محرمات مستحاضه
  8. اعمالی که با استحاضه باطل می شوند
  9. اعمالی که مستحاضه می تواند انجام دهد
  10. قضاء نمازهای مستحاضه
  11. جنابت زنان
  12. مسائل عبادی
  13. روزه ایام بارداری و شیردهی زنان
  14. جهر و اخفات در نماز زنان
  15. خمس اموال زن شاغل
  16. حکم انتخاب وطن برای زن
  17. جلوتر بودن مکان نماز مرد از زن
  18. مسائل اجتماعی
  19. تصرفات زن
  20. تصرف زن در اموال خود
  21. ارث زن از عرصه (زمین)
  22. بخشیدن هدیه شوهر به دیگران
  23. مسائل زناشوئی
  24. نیاز دختر به اذن پدر در ازدواج
  25. عده نگه داشتن زن
  26. پوشش و نگاه
  27. حجاب
  28. پوشش زن در مقابل محارم
  29. نگاه زن به بدن مرد نامحرم
  30. نگاه مرد به زن نامحرم
  31. نگاه کردن زن به بدن زن
  32. زینت و آ رایش
  33. زن و آشکار کردن آرایش
  34. تاتو برای زنان
  35. زینت بودن انگشتر زنان
  36. مسائل پزشکی
  37. ختنه زن
  38. جرّاحی پوست بدن زنان
  39. ارتباط با نامحرم
  40. خوانندگی زن برای مرد
  41. تماس بدنی زن با مرد نامحرم
  42. قرار دادن دستگاه جلوگیری برای زن توسط نامحرم
  43. استفاده از عطر برای زنان
  44. مسائل دیگر
  45. زنان و استفاده از دستگاه “اپی لیدی”
  46. رقص زن برای زن

مسائل ویژه بانوان

(در حال تکمیل است)

حیض

حیض خونی است که غالباً در هر ماه چند روزی از رحم زن ها خارج می شود و زن را در موقع دیدن خون حیض، حائض می گویند. احکام حیض از مسائل مختص بانوان است که مسائل مختلفی را به خود اختصاص داده است.

نفاس

از وقتی که اولین جزء بچه از شکم مادر بیرون می آید هر خونی که زن می بیند، خون نفاس است. و زن را در حال نفاس، (نفساء) می گویند.[۱] حداقل مدت نفاس یک لحظه و حداکثر آن ۱۰ روز می باشد.

استحاضه

یکی از خون هایی که از زن خارج می شود خون استحاضه است و زن را در موقع دیدن خون استحاضه، مستحاضه می گویند.[۲]

خون استحاضه در بیشتر اوقات زردرنگ و سرد است و بدون فشار و سوزش بیرون می آید، و غلیظ هم نیست، ولی ممکن است گاهی سیاه یا سرخ و گرم و غلیظ باشد و با فشار و سوزش بیرون آید.[۳]

ترشحات بعد از دوره عادت

در بعضی از موارد بعد از تمام شدن ایام حیض ترشحاتی از زن دیده می شود که او حکم آن را نمی داند و در صورتی که زن علم به این حکم نداشته باشد، تکلیف اعمال گذشته او چیست؟ حکم این مسئله در پاسخ دفاتر مراجع تقلید روشن می شود؛

دفتر آیت الله خامنه ای (مد ظله العالی):

به طور کلى اگر خون نباشد حکم حیض را ندارد، و اگر خون باشد اگر چه به صورت لکه هاى زرد رنگ و از ده روز تجاوز نکند همه آن لکه ها محکوم به حیض است و در این فرض با فرض جهل و اعتقاد به جواز اعمال گذشته، مکلف حرامی مرتکب نشده است، و چنان چه از ۱۰ روز تجاوز کرد استحاضه می باشد.[۴]

دفتر آیت الله سیستانی (مد ظله العالی):

آب هایی که قبل از عادت ماهانه خارج می شود تا وقتی که صدق خون نکند حکمی ندارد و اگر به هنگام وارسی خود در اواخر عادت ماهیانه بر روی پنبه، زردی ببیند، به معنای استمرار عادت ماهیانه محسوب می شود ـ مادامی که از ده روز تجاوز نشده باشد ـ و اگر ترشحات دیگری غیر از خون ببیند ربطی به عادت ماهیانه ندارد و محکوم به طهارت است هرچند رنگش رو به زردی باشد.

دفتر آیت الله مکارم شیرازی (مد ظله العالی):

در صورتی که در یادگیری احکام کوتاهی نکرده باشد، اشکالی ندارد و از این به بعد باید دقّت بیشتری کند و چنانچه از ده روز بگذرد به مقدارى که در ماه هاى قبل خون مى دیده عادت ماهانه قرار مى دهد، و بقیّه حکم استحاضه دارد. و اگر از ده روز تجاوز نکند همۀ آن حیض محسوب مى شود.

پاسخ آیت الله مهدی هادوی تهرانی (دامت برکاته) به این شرح است:

اگر نماز یا عملی که مشروط به طهارت از حدث است بدون غسل حیض انجام شده است و آن عمل دارای قضا باشد، باید آن را قضا کرد. البته اگر مکلف در آن زمان از مسأله خبر نداشته باشد و جهل وی ناشی از قصور باشد، گناهی مرتکب نشده است.

همچنین نماز هایی که در حال حیض قبل از پاک شدن خوانده شده است، باطل است و قضا ندارد.

واجبات مستحاضه

کارهایی بر مستحاضه واجب است که در این­جا به آن می پردازیم:

۱٫ وارسی و آزمایش کردن؛ بنابر احتیاط واجب، مستحاضه باید پیش از انجام هر نماز خود را وارسی کند که استحاضه وی از کدام قسم است.[۵]

۲٫ تطهیر خود و تعویض یا تطهیر پنبه بهداشتی برای هر نماز؛ به فتوای بیشتر فقها،[۶] مستحاضه باید برای هر نماز پنبه را عوض کرده و به فتوای همه فقها، ظاهر فرج را اگر خون به آن رسیده با آب، پاک نماید.[۷]

۳٫ وضو برای هر نماز و یا هر کاری که نیاز به وضو دارد؛ برای هر نماز و هر کاری که باید وضو داشته باشد باید ـ در صورت خون دیدن ـ وضو بگیرد.[۸]

۴٫ غسل برای استحاضه متوسطه و کثیره؛ برای استحاضه متوسطه در هر شبانه روز یک غسل قبل از نماز صبح و قبل از اولین نمازی که خون دیده لازم است،[۹] و برای استحاضه کثیره قبل از تمام نمازها غسل لازم است به جز نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا که اگر بخواهد آن دو را با هم بخواند یک غسل برای هر دو کافی است.[۱۰]

۵٫ جلوگیری از خروج خون؛ زن مستحاضه باید قبل از وضو و غسل و بعد از آن و در حال نماز و در روزی که روزه است تا حدی که ضرر نداشته باشد[۱۱] از بیرون آمدن خون جلوگیری کند.[۱۲]

۶٫ پس از تمام شدن وضو و غسل، فوراً مشغول نماز شود؛ مستحاضه اگر احتمال دهد که قبل از نماز، یا در حال نماز، از او خون خارج خواهد شد، باید پس از وضو و غسل، بدون فاصله نماز بخواند. البته این مسأله منافات با گفتن اذان و اقامه، خواندن دعاهای مستحبی و انجام مستحبات نماز ندارد؛ بنا بر این اگر در اول وقت، وضو و غسل بسازد ولی بی درنگ نماز نخواند، نمازش باطل است مگر بداند از وقتی مشغول وضو و غسل شده، خون بند آمده است.[۱۳]

۷٫ تأخیر نماز به انتظار پاکی؛ اگر بعد از وضو و غسل، خون در ظاهر قطع شود و مستحاضه بداند که اگر نماز را تأخیر بیندازد، به مقداری که وضو و غسل و نماز را به جا آورد، به کلی پاک می شود، باید نماز را به تأخیر بیندازد و موقعی که به کلی پاک شد، وضو و غسل را دوباره به جا آورده و نماز بخواند.[۱۴]

۸٫ غسل پایانی؛ مستحاضه کثیره وقتی به کلی از خون پاک شد باید غسل کند؛ ولی اگر بداند از وقتی که برای نماز پیش، مشغول غسل شده دیگر خون نیامده، لازم نیست دوباره غسل نماید. و اما در بارۀ مستحاضه متوسطه، باید گفت: تمامی فقها حکم آن را با کثیره یکی دانسته اند؛ ولی بعضی مانند حضرت آیه الله مکارم که متوسطه را به قلیله ملحق کرده اند و بعضی مانند حضرت آیه الله سیستانی فرموده اند: مستحاضه متوسطه پس از پاک شدن لازم نیست غسل کند.[۱۵]

۲٫ بر مستحاضه، نماز آیات نیز واجب می شود، و همان کارهایی که برای نماز یومیه بر او واجب بود، برای نماز آیات نیز باید انجام بدهد؛ ولی نمی تواند نماز یومیه و آیات را با یک غسل بخواند، اگر چه «آیه» در وقت آن نماز اتفاق افتاده باشد.[۱۶]

محرمات مستحاضه

برخی از اعمال بر مستحاضه حرام است که در ذیل به آن اشاره می کنیم.

۱٫ مستحاضه متوسطه و کثیره قبل از غسل کردن، جایز نیست به مسجد (و در آن­چه شرطش داشتن وضو است.[۱۷]) داخل شود و در آن جا توقف کند.[۱۸] [۱۹]

۲٫ مستحاضۀ متوسطه و کثیره برای قرائت سوره هایی که سجده واجب دارد،[۲۰] باید غسل کنند.

۳٫ بنابر احتیاط واجب، مستحاضه حتی با وضو و غسل هم خطوط قرآن را مس نکند،[۲۱] و عده ای از مراجع مسّ خطوط قرآن را در غیر اوقات نماز اشکال می کنند[۲۲] و اما بقیه فقها فرموده اند: با وضو و غسل می تواند مس کند، ولی احتیاط مستحب آن است که مطلقاً مسح نکنند.

۴٫ مستحاضه قبل از انجام غسل، همبستری با همسر برای او جایز نیست و بعد از غسل جایز است و همان غسلی که برای نماز انجام داده کافی است (اگر همبستری در وقت همان نماز باشد)، و اما قبل از وقت نماز غسل جداگانه می خواهد.[۲۳]

اعمالی که با استحاضه باطل می شوند

استحاضه باعث می شود اعمالی از شخص مستحاضه باطل شود:

۱٫ اگر خون استحاضه بیرون بیاید هر چند کم باشد موجب بطلان وضو و غسل می شود؛ یعنی یکی از مبطلات وضو و غسل است.[۲۴]

۲٫ در صورتی که مستحاضه در انجام غسل هایش کوتاهی کند بعضی از فقها روزه اش را باطل می دانند؛ زیرا غسل های روزانه را شرط  می دانند و نسبت به غسل های شب گذشته احتیاط واجب دارند و غسل های شب بعد را شرط نمی دانند.[۲۵]

اعمالی که مستحاضه می تواند انجام دهد

شخص مستحاضه می تواند اعمالی را به جا آورد و استحاضه مانع از به جا آوردن آنها نمی باشد:

۱٫ بیشتر فقها فرموده اند: مستحاضه جایز است نمازهای قضایش را بخواند، و اگر بخواهد نماز قضا بخواند باید برای هر نماز کارهایی که برای نماز ادا بر او واجب بود به جا آورد؛ ولی احتیاط مستحب آن است که نماز قضا را در حال استحاضه انجام ندهد و برخی دیگر فرموده اند: فقط در صورتی که بترسد اگر قضا نکند فوت شود جایز است.[۲۶]

۲٫ طلاق مستحاضه صحیح است و به غسل کردن نیازی ندارد.[۲۷] [۲۸]

قضاء نمازهای مستحاضه

مستحاضه باید قضای نمازهایی که به گمان این که حائض است، نخوانده، ولی در واقع مستحاضه بوده است، را به جا آورد؛ چنان چه زنی عادت ۷ روزه داشته باشد، ولی استثنائاً بیش از ده روز خون ببیند، باید نمازهای روز هشتم به بعد را قضا کند، در این صورت چند مورد باید روشن شود:

الف. بر فرضی که استحاضه اش متوسطه باشد برای قضای نمازهایی که از روز هشتم به بعد نخوانده آیا غسل لازم است؟

ب. اگر بعد از پاک شدن بخواهد نماز قضای زمان استحاضه را بخواند آیا باید غسل را هم قضا کند؟

ج. با توجه به این­که باید بعد استحاضه متوسطه برای نماز غسل کند زمان شروع استحاضه را قبل از نماز مغرب و عشای روز هفتم حساب کند یا قبل از نماز صبح روز هشتم؟ (با توجه به این­که عادت هفت روزه او در هر دو موقع امکان داشته تمام شود یعنی مدت تمام شدن آن دقیقاً معلوم نبوده قبل از نماز مغرب بوده یا نماز صبح).

د. اگر خیال کرده استحاضه کثیره است و به نیت کثیره غسل کرده و بعد فهمیده قلیله بوده آیا آن غسل کفایت از غسل واجب در زمان قلیله می کند؟

برای روشن شدن این فرض ها به دیدگاه برخی از مراجع معظم تقلید که از سوی دفاترشان بیان شد را ذکر می کنیم.

دفتر آیت الله خامنه ای (مدظله العالی):

الف: برای اولین نمازی که می خواند (غسل) لازم است.

ب: از جواب قبلی مشخص شد.

ج: از نماز مغرب و عشا حساب کند.

د: اگر به قصد وظیفه فعلی انجام داده، کافی است.

دفتر حضرت آیت الله العظمی سیستانی (مدظله العالی):

الف: تا ده روز خونش حیض حساب می شود ولی در صورتی که خون بیش از ۱۰ روز ادامه پیدا کند ۷ روز عادت حیض و الباقی استحاضه می باشد.

ب: بعد از آن­که غسل حیض انجام داد می تواند نمازهای قضا و ادا را با همان غسل بخواند و با این پاسخ جواب سؤال های دیگر نیز روشن می شود.

دفتر حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی (مدظله العالی):

الف: همان غسل که برای اداء نمازهایش انجام می دهد کافی است.

ب: غسل قضا ندارد و بعد از پاک شدن برای انجام نماز قضا غسل لازم نیست مگر همان غسلی که باید برای اداء نمازهایش به جا آورد.

ج: از زمانی که عادت شروع شده است تا همان وقت ۷ روز را حساب کند و نمازهای بعدی را قضا نماید و شروع عادت را از وقتی که یقین به حدوث عادت کرده است حساب نماید.

د: استحاضه قلیله غسل ندارد.

دفتر حضرت آیت الله مکارم شیرازی (مدظله العالی):

الف و ب: ما معتقد به استحاضه متوسطه نیستیم، استحاضه یا قلیله است و یا کثیره. چنانچه از ده روز بگذرد به مقداری که در ماه های قبل خون می دیده عادت ماهانه قرار می دهد، و بقیه حکم استحاضه دارد. و اگر از ده روز تجاوز نکند همه آن حیض محسوب می شود.

جواب ج:  استحاضه قلیله غسل ندارد.

جنابت زنان

رطوبتی که از زن ها همراه با شهوت خارج می شود، در حکم منی است و باید غسل جنابت کند.[۲۹]

بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) در خواب هم صورت می گیرد، کم باشد یا زیاد، با شهوت باشد یا بی شهوت، با اختیار باشد یا بی اختیار.[۳۰]

در نتیجه، زن نیز در خواب هم دچار احتلام[۳۱] می شود و چون همراه با بیرون آمدن منی است، باید غسل جنابت کند.

مسائل عبادی

(در حال تکمیل است)

روزه ایام بارداری و شیردهی زنان

خانم بارداری که فارغ شدن او نزدیک است و روزه براى او یا حملش ضرر داشته باشد، روزه گرفتن بر او واجب نیست. چنین زنی باید براى هر روز یک مد طعام از گندم یا جو و مانند اینها به فقیر بدهد و روزه هایى را که نگرفته است در سال های بعد قضا نماید.[۳۲]

همچنین زنی که بچه شیر می دهد اگر روزه گرفتن او باعث کم شدن شیر او یا ضرر به طفل شیرخواره داشته باشد روزه گرفتن بر او واجب نیست. و باید براى هر روز یک مد طعام به فقیر بدهد.

و نیز اگر براى خودش ضرر دارد، روزه بر او واجب نیست، و بنا بر احتیاط واجب باید براى هر روز یک مد طعام به فقیر بدهد. و در هر دو صورت روزه‌هایى را که نگرفته باید قضا نماید.[۳۳]

جهر و اخفات در نماز زنان

بلند خواندن حمد و سوره را (جهر) و آهسته خواندن حمد و سوره را (اخفات) می گویند. جهر و اخفات در نماز زنان را می توان به دو بخش تقسیم کرد:

۱٫ حمد و سوره نماز ظهر و عصر را همیشه باید آهسته بخوانند.[۳۴]

۲٫ امّا حمد و سوره نماز صبح و مغرب و عشاء، دو صورت دارد:

الف. در صورتی که نامحرم صدایش را نشنود.

در این صورت، زن می تواند حمد و سوره نماز صبح و مغرب و عشاء را بلند یا آهسته بخواند.[۳۵]

ب. در صورتی که نامحرم صدایش را می شنود.

در این صورت، اکثر مراجع معظم تقلید، می فرمایند: بنابر احتیاط واجب باید آهسته بخواند.[۳۶]

عده ای دیگر از مراجع عظام تقلید در زمانی که شنواندن صدا به نامحرم حرام است، به آهسته خواندن فتوا می دهند.[۳۷] بنابراین، اگر نمازگزار در جایی که باید نماز را آهسته بخواند عمداً بلند بخواند، نمازش باطل است،[۳۸] بدیهی است صرفاً به خاطر حضور قلب بیشتر و امثال آن نمی توان شرایط صحت نماز را رعایت نکرد.

خمس اموال زن شاغل

زنی که برای خود کسب و کار دارد و مخارجش را شوهر می دهد، طبق نظر همه مراجع به درآمد او خمس تعلّق می گیرد، ولى اگر مقدارى از آن را در نیازهاى زندگى خرج کرده باشد، تنها باید خمس باقى مانده را بدهد.[۳۹]

 

حکم انتخاب وطن برای زن

در مورد تبعیت زن از شوهر، در بحث انتخاب وطن، مراجع معظم تقلید فتاوایی را بیان فرموده اند که در این­جا به آن می پردازیم:

آیت الله خامنه ای: مجرد زوجیّت موجب تبعیّت قهرى نمى شود، و زن مى تواند در انتخاب وطن و قصد اقامت تابع شوهر خود نباشد. بله، اگر زن در انتخاب وطن و اعراض از آن تابع اراده همسرش باشد، قصد شوهرش براى او کافى است و شهرى که همسرش با او براى زندگى دائم و به قصد توطّن به آن­جا رفته است، وطن وى هم محسوب مى‏شود.[۴۰]

آیت الله مکارم شیرازی: اگر قصد زن تبعیّت از شوهر در این امر بوده باشد، تابع خواهد بود ولى اگر قصدش این است که شوهرش را ترغیب و وادار به محل دیگر کند تابع نیست.[۴۱]

سؤال: زنى که بعد از عروسى على‌رغم میل خود به محلى که شوهر تعیین مى‌کند مى‌رود، حکم نماز و روزه او چیست؟

آیت الله بهجت: “اگر شوهر، محلی را وطن انتخاب کرده و قهراً زن هم قصد وطنیّت ‌کند، وطن زن هم محسوب مى‌شود”.[۴۲]

لازم به ذکر است که نماز و روزۀ زن در زادگاهش ربطی به بحث تبعیت او از همسرش یا عدم تبعیت از ایشان ندارد، زن اگر از وطن اصلی اش اعراض نکرده باشد،[۴۳] زادگاهش همچنان، وطن وی به حساب می آید.

جلوتر بودن مکان نماز مرد از زن

مراجع تقلید در لزوم یا عدم لزوم قرار نگرفتن مکان نماز زن، جلوتر یا مساوی با مرد نمازگزار، اتفاق ندارند؛ هر چند رحجان این حکم، مورد اتفاقشان است.

در مسأله جلوتر بودن مکان نماز مرد از زن، دیدگاه برخی از مراجع به این شرح می باشد:[۴۴]

بنابر احتیاط مستحب، زن باید عقب تر از مرد بایستد.[۴۵] و مکروه است زن در نماز، جلوتر از مرد یا مساوی با او بایستد،[۴۶] به هرحال اگر یکی از زن و مرد مشغول نماز باشد و دیگری این شرط را رعایت نکند، بهتر است نمازشان را دوباره بخوانند.

البته برخی معتقداند: اگر بین مرد و زن، مقداری فاصله باشد، جلوتر بودن زن در نماز، اشکال ندارد.[۴۷]

امّا بر خلاف قول اول برخی می فرمایند: بنابر احتیاط لازم، زن عقب تر از مرد، بایستد؛[۴۸] بنابر این اگر زن در کنار مرد یا جلوتر بایستد و با هم وارد نماز شوند نماز هر دو باطل است، امّا اگر یکى قبلًا وارد نماز شده باشد نماز او صحیح و نماز دوّمى باطل است.[۴۹]

مسائل اجتماعی

(در حال تکمیل است)

تصرفات زن

(در حال تکمیل است)

تصرف زن در اموال خود

اسلام مردان و زنان را مالک اموال خویش محسوب کرده است و زنان همچون مردان حق مالکیت بر اموالشان را دارند، بر همین اساس، بنابر نظر اکثر فقها زن می تواند در اموال خود (بدون این که با حق شوهر تزاحم داشته باشد) تصرف کند، البته در نذر، صدقه و خیرات اجازه شوهر شرط است.[۵۰]

 

ارث زن از عرصه (زمین)

زن از عرصه (زمین) ارث نمی برد،[۵۱] اما عده ای از فقها قائل اند که زن از قیمت عرصه (غیر منقولات) ارث می برد.[۵۲]

در این مورد تفاوتی نیست که زوجه داراى فرزند از شوهرش باشد یا نباشد، مال ارث خواه زمین خانه، مغازه، زمین باغ یا مزرعه باشد.[۵۳]

امروزه این فتوا در محاکم قضایی مبنای عمل است.[۵۴]

بخشیدن هدیه شوهر به دیگران

اگر شوهر مالی را به همسر خود بخشیده باشد، به ملکیت زن در آمده و شرعاً مالک آن خواهد بود.[۵۵] و مکروه است که مرد یا زن هدیه ای که به یک­دیگر می دهند را پس بگیرند،[۵۶] و اگر در موقع بخشیدن هیچ گونه قید و شرطی مانند عدم واگذاری به غیر یا … قرار داده نشده باشد، همسر می تواند آن را ببخشد.

اما از آن­جا که ممکن است این کار موجب ناراحتی و اذیت شوهر شود و یا منجر به اختلاف و درگیری های خانوادگی شود؛ لذا بهتر است هرگونه تصرف در مال هدیه داده شده با نظر و موافقت شوهر صورت پذیرد.

همچنین با توجه به این که هدیه دادن نشانه علاقه شوهر به همسر می باشد، نگهداری آن نشانه اهمیت و ارج نهادن به احساسات همسر است. پس حتی المقدور بهتر است از واگذاری هدایای رسیده از طرف همسر پرهیز شود.

مسائل زناشوئی

(در حال تکمیل است)

نیاز دختر به اذن پدر در ازدواج

اگر دخترى که به حد بلوغ رسیده و رشیده[۵۷] است؛ یعنى مصلحت خود را تشخیص مى‏دهد، بخواهد شوهر کند، چنانچه باکره باشد باید از پدر یا جدّ پدرى خود اجازه بگیرد. گفتنی است اکثر فقها در این مسئله اتفاق نظر دارند در مواردی که پدر و جدّ پدری غایب باشند به طوری که نشود از آنان اجازه گرفت و دختر نیاز مبرم به ازدواج داشته باشد، یا همسر مناسبى براى دختر پیدا شده که شرعاً و عرفاً، کفو اوست و پدر و جد پدرى، بدون جهت مانع مى شوند و سخت گیرى مى کنند، لازم نیست از پدر و جد پدری اجازه بگیرد.[۵۸] و نیز اگر دختر باکره نباشد در صورتى که بکارتش به وسیله شوهر کردن از بین رفته باشد، اجازه پدر و جد لازم نیست. ولى اگر به واسطه وطى به شُبهه یا زنا از بین‏ رفته باشد، اجازه پدر یا جد پدری لازم است.[۵۹]

عده نگه داشتن زن

عِدّه در اصطلاح فقها عبارت از حـالت انـتـظـار شـرعـى اسـت کـه زن بـعـد از طـلاق و از بین رفتن ازدواج و یـا وفـات، لازم اسـت مـدّتـى درنـگ کـرده، سـپـس شـوهـر دیـگـر اخـتـیـار کند.

همه مراجع معظم تقلید در پاسخ به این سؤال که با توجه به پیشرفت های علمی، استفاده از دارو (خوراکى، تزریقى) و یا به کار بردن وسایل پیش گیرى پزشکى، که به طور قطع از باردارى زن جلوگیرى می کند، نگهداشتن عده لازم است؟ فرموده اند: “آرى، باید عده نگه دارند”.[۶۰]

البته گفتنی است، که نگهداری عده و این حالت انتظار به غیر از جلوگیری از اختلاط نسل، حکمت ها و دلایل دیگری دارد که ما از همه آنها اطلاع نداریم. علت واقعى عده، مانند بسیاری از اسرار امور عالم، بر ما مخفى است و آنچه گفته مى‏شود -از قبیل انعقاد نطفه، حریم زوجیت و…- از حکمت هاى آن به شمار مى آید؛ از این رو اگر مرد سال ها نیز جدا از زن خود زندگى کند، یا در مسافرت باشد، باز زن بعد از طلاق یا فوت شوهر باید عده نگه دارد.[۶۱]

پوشش و نگاه

(در حال تکمیل است)

حجاب

زن باید بدن و موى خود را از مرد نامحرم بپوشاند. بلکه احتیاط واجب آن است که بدن و موى خود را از پسرى هم که بالغ نشده ولى خوب و بد را مى فهمد و به حدّى رسیده که مورد نظر شهوانى است نیز بپوشاند.[۶۲] همچنین پوشیدن چیزى که از جهت رنگ یا شکل و یا نحوه پوشیدن باعث جلب توجه اجنبى شود و موجب فساد و ارتکاب حرام گردد، جایز نیست.[۶۳]

 

پوشش زن در مقابل محارم

زن می تواند اعضای بدن خود را غیر از عورتین در مقابل محارم خود نپوشاند؛ نگاه کردن مرد به بدن (به جز عورتین) زنانی که با آنان محرم است  بدون قصد لذّت، اشکالی ندارد، البته شوهر می تواند به تمام بدن همسرش به قصد لذت نگاه کند.[۶۴]

حضرت امام خمینی (ره) در این زمینه فرموده اند: “مرد و زنى که با یک دیگر محرمند، اگر قصد لذّت نداشته باشند مى توانند غیر از عورت به تمام بدن یک دیگر نگاه کنند”.[۶۵] بنابر این مرد می تواند بدون قصد لذّت به همه بدن (به جز عورتین) زنانی که با آنان محرم است نگاه کند و زن لازم نیست در مقابل محارم خود بدن و زیبایی های خود را بپوشاند،[۶۶] اما مرد با قصد لذت به هیچ جای از بدن محارم خود (غیر از همسر) نمی تواند نگاه کند.

البته برخی از فقها مانند آیت الله مکارم شیرازی می فرمایند: مرد و زنی که با هم محرم هستند (غیر از زن و شوهر) مى‌توانند به بدن یک دیگر‌ به آن مقدار که میان محارم معمول است نگاه کنند و در غیر آن، احتیاط آن است که نگاه نکنند.

نگاه زن به بدن مرد نامحرم

نگاه کردن زن به بدن مرد نامحرم حرام است، مگر اعضایى چون سر و صورت و دست ها که معمولًا مردان آن را نمى‌پوشانند که نگاه کردن بدون قصد لذت به آنها اشکالى ندارد.[۶۷]

در این صورت اگر مردی لباس زیر به تن دارد؛ به شکلی است که معمولا می شود در معرض عموم به تن کرد (مانند زیر پیراهن آستین کوتاه)، نگاه زن به چنین مردی بدون قصد لذت مانعی ندارد.

نگاه مرد به زن نامحرم

نگاه به نامحرم اگر همراه با ریبه و لذت باشد حرام است و همچنین نگاه به صورت و دست های زن نامحرم که  همراه با آرایش و زینت باشد جایز نیست.[۶۸]

نگاه کردن زن به بدن زن

نگاه کردن به عورت دیگرى حرام است، اگر چه از پشت شیشه یا در آیینه یا آب صاف و مانند اینها باشد… ولى زن و شوهر مى توانند به تمام بدن یک­دیگر نگاه کنند.[۶۹] و نگاه کردن زن هم به بدن زن دیگر با قصد لذّت حرام است.[۷۰]

در این صورت به عنوان مثال؛ اگر زنی در استخر یا در حمام به بدن زنی دیگر نگاه کند، چنان چه بدون قصد لذت باشد اشکالی ندارد.

زینت و آ رایش

(در حال تکمیل است)

زن و آشکار کردن آرایش

در مورد حضور زنان در انظار نامحرم و اجتماع، با آرایش هایی همچون اصلاح ابرو و صورت، و استفاده از سرمه های آرایشی اکثر مراجع تقلید می فرمایند: در صورتی که آرایش بانوان در عرف زینت محسوب شود جایز نیست.[۷۱]

تاتو برای زنان

تاتو عملی است که زنان برای پر رنگ کردن دور ابرو و لب به وسیله خال کوبى، انجام می دهند.

در این رابطه چند سؤال از دفاتر مراجع شده که همراه با پاسخ بیان می کنیم.

س ۱٫ آیا تاتو و خالکوبی برای وضو و غسل و انجام اعمال حج، اشکالی ایجاد می کند؟

اکثر مراجع تقلید در خصوص خالکوبی فرموده اند: اگر خالکوبى مجرد رنگ باشد و یا در زیر پوست بوده و بر ظاهر پوست چیزى که مانع از رسیدن آب بر آن شود، وجود نداشته باشد، وضو و غسل و نماز صحیح است . مگر زمانی که مانع مذکور روی پوست بوده و دارای جرم است به نحوی که مانع از رسیدن آب به پوست شود ؛ در این صورت می بایست ابتداء مانع را برطرف و سپس اقدام به غسل یا وضو کرد.

بنابراین؛ اگر تاتو ، جرم داشته باشد و مانع از رسیدن آب وضوء و غسل به بدن شود باید قبل از وضوء یا غسل برطرف شود . در غیر این صورت اگر همانند خالکوبی و زیر پوست باشد که مانع از رسیدن آب بر آن نشود اشکالی ندارد. و انجام اعمالی از حج مانند طواف و نماز طواف که نیاز به طهارت (وضوء و غسل) دارد ، در چنین حالتی صحیح است.

پاسخ های زیر از دفاتر آیات عظام، دریافت شده است:

دفتر حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله العالی):

اگر مانع رسیدن آب به محل وضو یا غسل باشد، باید آن را برطرف کرد مگر این که تاتو زیر پوست باشد که در این صورت اشکال ندارد.

دفتر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (مدظله العالی):

مانع وضو نیست.

دفتر حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی (مدظله العالی):

اگر عمل مذکور مانع از رسیدن آب وضو و غسل به بشره باشد، جایز نیست.

س ۲٫ بعد از فوت مادرم ابرو و مژه هایم ریزش شدید پیدا کرد، به طوری که حتما باید از مداد برای کشیدن ابرو استفاده می کردم. عمل تاتو را انجام دادم. با توجه به اینکه کارمند هستم و طبق فرمایش شما نمی توانم ابرو و چشم­هایم را بپوشانم حکمش چیست؟

حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مد ظله العالی):

در هر صورت اگر عرفا زینت محسوب شود، باید از نامحرم پوشانده شود.

حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی (مد ظله العالی):

لازم است از نامحرم بپوشانید.

حضرت آیت الله العظمی سیستانی (مد ظله العالی):

اگر فقط جاهاى خالى را پر مى کنید به طورى که زینت به حساب نیاید اشکال ندارد.

حضرت آیت الله مهدی هادوی تهرانی (دامت برکاته):

اگر تاتو شما در حد ابرو و مژه معمولی است و آرایش خاصی از نظر عموم مردم محسوب نمی شود، حکم ابرو و مژه را دارد و پوشاندن آن واجب نیست.

بنابر این، اگر عمل تاتو زینت و زننده باشد، و منشأ مفاسدى شود، جایز نیست.[۷۲]

امّا اصل عمل تاتو اگر ضرری برای بدن نداشته باشد، و اشکال آن مستهجن نباشد و باعث وهن شخصیت شخص نشود، بلامانع است.[۷۳]

 

زینت بودن انگشتر زنان

در مورد زینت بودن انگشتر خانم ها و تکلیف زنان در پوشاندن این زینت از نا محرم، نظر مراجع محترم تقلید به این شرح می باشد:

امام خمینی (ره): به دست کردن هرگونه حلقه اى که زینت محسوب مى شود، پوشیدن آن از نامحرم واجب است.

آیت الله خامنه اى: اگر عرفاً زینت محسوب مى شود باید از نگاه نامحرم پوشیده باشد، اما چنانچه از آنهایى است که چشم گیر نیست و صدق زینت نمى کند اشکال ندارد.

آیت الله بهجت: اگر مهیج و محرک باشد باید بپوشاند.

آیت الله تبریزى: پوشانیدن انگشترى که به طور متعارف زنان به دست مى کنند از نامحرم واجب نیست.

آیت الله سیستانى: انگشتر و حلقه در دست داشتن در مقابل نامحرم چنانچه به هدف خودنمایى در مقابل نامحرم نباشد و نیز تحریک کننده نباشد و از واقع شدن در حرام نیز ایمن باشد اشکالى ندارد.

آیت الله مکارم: اشکالى ندارد.

البته زینتی بودن یا نبودن انگشتر بستگی به تشخیص عرف دارد، اگر عرف محل و زنان متدین اهل محل پوشیدن و به دست کردن چنین انگشتری را زینت می دانند زینت به حساب می آید؛ باید آن را از نا محرم بپوشانند و در غیر این صورت زینت نمی باشد.[۷۴]

مسائل پزشکی

(در حال تکمیل است)

ختنه زن

ختنه در زن با برداشتن قسمتی از دو لبۀ آلت تناسلى او محقق می شود،[۷۵] که اسلام آن را واجب نمی داند.[۷۶]

جرّاحی پوست بدن زنان

یکی از راه های از بین بردن نقاط قهوه ای رنگ روی پوست بدن بانوان جراحی به وسیله لیزر می باشد. دفاتر برخی از مراجع تقلید در این مورد این چنین می فرمایند:

دفتر آیت الله خامنه ای (مدظله العالی):

اگر مستلزم لمس و نگاه حرام نباشد و ضرر قابل اعتنا هم نداشته باشد، مانعى ندارد.

دفتر آیت الله سیستانی (مدظله العالی):

اگر در حرج (سختی زیاد) باشید اشکال ندارد.

دفتر آیت الله مکارم شیرازی (مدظله العالی):

در صورتى که آمیخته با حرام یا ضرر مهمّ دیگرى نباشد ذاتاً اشکالى ندارد، ولى چنانچه مستلزم حرامى باشد (مانند لمس و نظر حرام) تنها در صورت ضرورت جایز است.

ارتباط با نامحرم

(در حال تکمیل است)

خوانندگی زن برای مرد

شنیدن صدای زنان توسط نامحرم از احکامی است که بعضی از فقها[۷۷] به غیر از موارد ضرورت ممنوع می دانند، اما اکثر فقها در صورت عدم مفسده و لذت جنسی آن را جایز می دانند.[۷۸] البته احتیاط و ترک موارد غیر لازم در هر صورت نیکوتر است.

در مورد حکم خوانندگی زن برای مرد تفاوتی بین خواندن شعر، دعا، یا مطالب دیگر وجود ندارد، آنچه که در این­جا موضوع می باشد خوانندگی زن است، و حکم آن به نقل دفاتر مراجع تقلید به شرح زیر می باشد:

دفتر آیت الله خامنه ای (مدظله العالی)؛

اگر صداى زن به صورت غنا باشد و یا گوش دادن به صداى او به قصد لذت و ریبه باشد و یا مفسده اى بر آن مترتّب گردد و یا همراه با موسیقى لهوى و حرام باشد، جایز نیست.

دفتر آیت الله سیستانی (مدظله العالی)؛

شنیدن صدای زن با تهیج جنسی جایز نیست.

دفتر آیت الله مکارم شیرازی (مدظله العالی)؛

در هر حال تک خوانی زن اشکال دارد.

دفتر آیت الله صافی گلپایگانی (مدظله العالی)؛

خوانندگی زن به صورت غنا و شنیدن صدای او نیز حرام است.

دفتر آیت الله مهدی هادوی تهرانی (مدظله العالی)؛

غنا حرام است، چه خواننده مرد باشد و چه زن.

تماس بدنی زن با مرد نامحرم

برخورد با نامحرم باید به گونه ای باشد که در آن هیچ مفسده و یا خوف مفسده وجود نداشته باشد.[۷۹]

در مورد تماس بدنی مرد و زن نامحرم و دست دادن و مصافحه کردن آنان با یک­دیگر، مراجع تقلید به صورت کلی فرموده اند: دست دادن با نامحرم جایز نیست، مگر این که عناوین ثانویه ای که در زیر به آن اشاره می شود بر آن صدق کند.

امام خمینی (ره) می فرماید: جایز نیست براى مرد که مس کند بدن زن نامحرم را حتى دست و صورت او  را مگر آن که از روى دستکش و پارچه باشد، به شرط آن که قصد سویى نداشته باشد و دست زن را فشار ندهد، و هم چنین است مس کردن زن، مرد نامحرم را.

و هم چنین جایز است نظر کردن و لمس نمودن مرد زن را و زن مرد را اگر چنانچه ضرورت اقتضا کند و دفع ضرر متوقف بر او باشد، مثل علاج کردن و نجات دادن از غرق شدن و سوختن،[۸۰] و باید اکتفا شود به آن مقدارى که مورد ضرورت و حاجت است.[۸۱]

قرار دادن دستگاه جلوگیری برای زن توسط نامحرم

مطابق با فتواهای فقها جایز است زن از دستگاه پیش گیرى از حاملگى و مانند آن اگر ضرر مهمّى به او نزند استفاده کند، ولی در صورتى که گذاشتن دستگاه متوقف بر نگاه کردن به جایى که نظر به آن حرام است و یا لمس قسمتى از بدن که لمس آن جایز نیست، باشد، جایز نیست کسى غیر از شوهر این کار را انجام دهد، مگر در صورت ضرورت؛ مانند این که بچه دار شدن براى او ضرر داشته باشد. این در صورتى است که معلوم نباشد دستگاه نطفه را پس از انعقادش تلف مى کند، و گرنه احوط ترک آن است.[۸۲]

استفاده از عطر برای زنان

عطر زدن در اسلام برای هیچ گروه و جنسیتی از جمله برای زنان و دختران جوان حرام نیست، چیزی که اسلام از آن نهی کرده، استعمال عطرهای خوش بو کننده برای زن مقابل نامحرم است. طبق نظر همه مراجع استعمال این گونه عطرها در مجامع عمومی که نامحرم نیز وجود دارد برای زنان جایز نیست،[۸۳] ولی استفاده از آن برای همسر و یا در مقابل محارم دیگر و یا در جمع بانوان جایز است، علت این امر هم واضح است چرا که اسلام حفظ حجاب و حیاء برای زنان و نگهداشتن حریم با مردان نامحرم را برای صیانت خانواده و اجتماع از مفسده های فراوانی که به همراه دارد واجب شمرده است.

عطر زدن دختران و زنان جوان در محیط های که نامحرم وجود دارد باعث جلب توجه مردان به آنان می شود که به نوبۀ خود مفاسد گوناگونی دارد.

مسائل دیگر

(در حال تکمیل است)

زنان و استفاده از دستگاه “اپی لیدی”

یکی از روش ‌های رایج زدودن موهای دست، پا و گاهی هم موهای صورت و ناحیۀ کشاله‌ ران، استفاده از دستگاه اپی ‌لیدی است، بنابراین استفاده از این دستگاه فی حد نفسه اشکال ندارد.

رقص زن برای زن

تردیدی نیست که رقص زن برای مردان (غیر از شوهر)، حرام است، اما دربارۀ رقص زن برای زنان در میهمانی ها یا عروسی هایی که مردها حضور ندارند، نظر مراجع معظم تقلید به این شرح است:

دفتر آیت الله خامنه ای:

رقص زن براى زنان اگر عنوان لهو بر آن صدق کند؛ مثل این‌که جلسه زنانه تبدیل به مجلس رقص شود، محل اشکال است و احتیاط واجب در ترک آن است. در غیر این‌ صورت هم اگر به گونه اى باشد که باعث تحریک شهوت شده و یا مفسده اى بر آن مترتب شود و یا همراه با فعل حرام (مانند موسیقى و آواز حرام) باشد یا مرد نامحرمى حضور داشته باشد، حرام است. و در حکم فوق تفاوتى بین مجلس عروسى و غیر آن نیست.

دفتر آیت الله مکارم شیرازی:

تنها رقص زن براى شوهرش جایز است، و بقیّه اشکال دارد. البتّه منظور رقص لهوى است، نه هرگونه حرکات منظّم و موزون.

دفتر آیت الله صافی گلپایگانی:

فقط رقصیدن زن برای شوهرش در صورتی که همراه با حرامی نباشد، جایز است.

همچنین نظر حضرات آیات؛ بهجت، فاضل، نورى، وحید خراسانی و سیستانى، بر این است که بنابر احتیاط واجب جایز نیست.[۸۴]

و پاسخ آیت الله هادوی تهرانی در حکم رقصیدن زن برای زن، به این شرح است:

اگر موجب تحریک شهوت یا ارتکاب گناه یا ترتب مفسده ای نباشد، بلامانع است.



[۱]. توضیح المسائل مراجع، ج ۱، ص ۲۹۹، چاپ سیزدهم، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۳۸۵٫

[۲]. توضیح المسائل مراجع، ج ۱، ص ۲۳۲٫

[۳]. همان، ص ۲۳۳٫

[۴]. تبصره: بنابر فرضی که ترشحات بعد از خون حیض (مادامی که از ده روز تجاوز نکرده باشد)، جزء عادت ماهیانه حساب شود، با انجام اولین غسل جنابت، از غسل حیض هم کفایت می کند و لازم نیست اعمال عبادی بین غسل حیض تا غسل حیض بعدی را قضاء کند.

[۵]. العروه الوثقی، ج ۱، فی الاستحاضه، م ۴٫(کتاب نامه تکمیل شود)

[۶]. ولی به فتوای حضرت آیه الله سیستانی و حضرت آیه الله مکارم عوض کردن پنبه لازم نیست.

[۷]. همان، م۱ و ۵٫

[۸]. همان.

[۹]. به جز فتوای حضرت آیه الله مکارم که می فرمایند استحاضه متوسطه ملحق به قلیله است.

[۱۰]. به جز فتوای حضرت آیه الله سیستانی.

[۱۱]. به فتوای حضرت آیه الله مکارم تا حدی که مشقت نداشته باشد.

[۱۲]. العروه الوثقی، ج ۱، م ۹٫

[۱۳]. همان، م ۸٫

[۱۴]. توضیح المسائل مراجع، ج ۱، ص ۲۴۲، م ۴۱۱٫

[۱۵]. همان، م ۴۱۲٫

[۱۶]. تحریر الوسیله، ج ۱، فی الاستحاضه، م۲۰٫

[۱۷]. نظر حضرت امام (ره) و حضرت آیه الله خوئی.

[۱۸]. نظر بعضی از فقها مانند: آیات عظام اراکی، گلپایگانی و فاضل لنکرانی.

[۱۹]. عده ای از مراجع مانند آیات عظام مکارم و سیستانی، نیز فقط در استحاضه کثیره، غسل را لازم دانسته اند،امّا در متوسطه وضو را کافی دانسته اند.

[۲۰]. و به فتوای بعضی آیه سجده واجب

[۲۱]. بعضی از فقها مانند حضرت آیه الله گلپایگانی این نظر را دارند.

[۲۲]. حضرت آیه الله مکارم

[۲۳]. توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۴۰، م ۱۸٫

[۲۴]. توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۱۸۸، م ۳۲۳٫

[۲۵]. توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص۲۴۴، م ۴۱۸٫ بعضی از فقها مانند حضرات آیات: امام (ره)، خوئی(ره)، فاضل(ره) و مکارم  روزه را باطل می دانند و بعضی مانند آیه الله سیستانی فرموده اند: روزه اش مطلقاً صحیح است، هر چند احتیاط مستحب آن است که قضای آن را به جا آورد.

[۲۶]. العروه الوثقی، ج۱، فی الاستحاضه، م ۱۹٫

[۲۷]. تحریر الوسیله، ج ۱، فی الاستحاضه، م ۸٫

[۲۸]. برگرفته ازکتاب احکام بانوان، محمد وحیدی، ص ۱۲۸ – ۱۲۲٫

[۲۹]. توضیح المسائل مراجع ، ج ۱، ص ۲۰۸، م ۳۴۶٫

[۳۰]. همان، م ۳۴۵٫

[۳۱]. یعنى در خواب به حد ارگاسم برسد و از او منى خارج شود.

[۳۲]. توضیح المسائل مراجع، ج‏۱، ص ۹۵۷، م ۱۷۲۸٫

.[۳۳] همان، ص ۹۵۸، م ۱۷۲۹٫

[۳۴]. توضیح المسائل مراجع، ج۱، ص ۵۴۹، م ۹۹۲٫

[۳۵]. همان، م ۹۹۴٫

[۳۶]. آیت الله زنجانی: بنابر احتیاط مستحب آهسته بخواند؛ آیت الله  مکارم: احتیاط مستحب آن است که آهسته بخواند؛ آیات عظام خوئی، تبریزی: اگر نامحرم صدایش را بشنود بنابر احتیاط آهسته بخواند.

[۳۷]. آیت الله سیستانی: و موردی باشد که شنواندن صدا به نامحرم حرام است، باید آهسته بخواند و اگر عمداً بلند بخواند، بنابر احتیاط نمازش باطل است؛ آیت الله بهجت: بنابر اظهر اگر نامحرم صدایش را بشنود، باید آهسته بخواند در صورتی که شنیدن صدای او حرام باشد، مثلاً ترس فتنه و لذت بردن در بین باشد.

[۳۸]. توضیح المسائل مراجع، ج ۱، ص ۵۵۰، م ۹۹۵٫

[۳۹]. توضیح ‏المسائل مراجع، ج ۲، ص ۸، م ۱۷۵۳و ۱۷۵۷٫

[۴۰]. أجوبه الاستفتاءات (فارسی)، ص ۱۴۵٫

[۴۱]. توضیح المسائل مراجع، ج‏۲، ص۹۲۷٫

[۴۲]. آیت الله بهجت (ره)، استفتاءات، ج‌۲، ص ۴۰۶، چاپ اول، دفتر حضرت آیه الله بهجت، قم،۱۴۲۸ق.

[۴۳]. (اعراض به این معنا است که دیگر قصد سکونت و ماندن در آن شهر را نداشته باشد)، امام خمینی (ره)، توضیح المسائل، ص ۶۲۵٫

[۴۴]. توضیح المسائل مراجع، ج ۱، ص ۴۹۵و ۴۹۶، مسأله، ۸۸۸، ۸۸۷، ۸و ۸۶، چاپ سیزدهم، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۳۸۵ش.

[۴۵]. امام خمینی (ره).

[۴۶]. آیت الله گلپایگانی (ره) و صافی گلپایگانی.

[۴۷]. آیت الله خامنه ای.

[۴۸]. آیت الله سیستانی.

[۴۹]. آیت الله فاضل لنکرانی (ره) و مکارم شیرازی، توضیح المسائل مراجع، ج ‌۱، ص ۴۹۶‌.

[۵۰]. توضیح المسائل مراجع، ج ۲، ص ۶۱۱؛ آیت الله گلپایگانى، مجمع المسائل، ج۳، ص۳۵، چاپ دوم، دار القرآن الکریم، قم  ۱۴۰۹ ق.

[۵۱]. توضیح المسائل مراجع، ج ‏۲، ص ۸۹۸٫

[۵۲]. نظر مقام معظم رهبری این است که؛ زن اگر چه از اصل زمین ارث نمی برد، ولی از قیمت آن ارث می برد.

[۵۵]. امام الخمینی (ره)، تحریر الوسیله، ج‏۲، ص، ۵۶، چاپ اول، مؤسسه دار العلم‏، قم.

[۵۶]. الأصفهانی، السید أبو الحسن‏،وسیله النجاه (مع حواشی الإمام الخمینی)، ص ۵۲۵٫ (کتاب نامه تکمیل شود)

[۵۷]. رشیده به دختری گفته می شود که مصلحت خود را تشخیص می دهد و به دور از فشار، هیجانات و تحریکات شهوانی تصمیم می گیرد و به آینده خود و خانواده و حیثیت خانوادگی توجه دارد. اما دختری که از بلوغ عقلی برخوردار نیست و نمی تواند راجع به آینده تصمیم بگیرد و خیر و صلاح خود و خانواده اش را نمی داند، هر چند سنّش زیاد باشد، رشیده نخواهد بود و بدون اذن پدر یا جد پدری نمی تواند ازدواج کند.

[۵۸]. توضیح المسائل مراجع، ج‏۲، ص، ۴۵۸، بنا بر نظر حضرات آیات: فاضل لنکرانی، نورى همدانی، بهجت، سیستانى، و مکارم شیرازی. (البته در این مورد با اجازه دادگاه عقد صورت می گیرد)

[۵۹]. همان، ص ۴۵۹ م ۲۳۷۷، آیت الله زنجانی.

[۶۰]. توضیح المسائل مراجع، ج ۲، ص ۵۲۴، م ۲۵۱۱؛ آیت الله فاضل، جامع المسائل، ج ۱، س ۱۶۱۸؛ آیت الله مکارم، استفتاءات، ج ۲، س ۱۱۲۰ و ۱۱۲۱؛ آیت الله صافى، جامع الاحکام، ج ۲، س ۱۳۱۳؛ آیت الله نورى، توضیح المسائل، م  ۲۵۰۶؛ آیت الله تبریزى، استفتاءات، س ۱۷۱۲؛ آیت الله وحید، توضیح المسائل، م ۲۵۲۰؛ امام خمینى، استفتاءات، ج ۳، عده طلاق، س ۶۴ و دفتر: آیات عظام خامنه‏اى، بهجت و سیستانى.

[۶۲]. توضیح المسائل مراجع، ج‏ ۲، ص ۴۸۸٫

[۶۳]. همان، ص ۱۰۱۲٫

[۶۴]. توضیح المسائل مراجع، ج ۲، ص ۴۸۹، م ۲۴۳۷٫

[۶۵]. همان.

[۶۶]. گفتنی است که رعایت مسائل اخلاقی در این گونه امور، پسندیده است و آنچه بیان شد تنها حکم فقهی مسئله بوده است.

[۶۷]. منتظرى نجف‌آبادى، حسین على، معارف و احکام نوجوانان، ص ۳۴۳‌، نشر سرایى، قم، چاپ اول، ۱۴۲۳ ه‍ـ ق.‌

[۶۸]. محمودی، سید محسن، مسایل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، ج ۳، ص ۱۱۱٫

[۶۹] . توضیح المسائل (المحشی للامام الخمینی)، ج ۲، ص ۴۸۹، م ۲۴۳۶٫

[۷۰] . همان، ص ۴۹۰، م ۲۴۳۸٫

[۷۱]. استفتا از دفتر آیت ­الله­ العظمی خامنه ای (مدظله العالی)؛ آیت الله بهجت، استفتاءات، ج ۴، ص ۲۰۸، چاپ اول، قم، ۱۴۲۸ ق؛ آیت الله فاضل لنکرانى، جامع المسائل، ج ۱، ص ۴۵۲، چاپ یازدهم، انتشارات امیر قلم، قم.

[۷۲]. آیت الله مکارم شیرازى، استفتاءات جدید، ج ۳، ص ۲۵۴، چاپ دوم، انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب (ع)، قم، ۱۴۲۷ ق.

[۷۳]. پاسخ حضرت آیت الله مهدی هادوی تهرانی به سؤال از حکم تاتو.

[۷۵]. جمعى از پژوهشگران زیر نظر هاشمی شاهرودى، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع)، ج ‌۳، ص ۴۳۵، چاپ اول، مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، ۱۴۲۶ق.

[۷۶]. تبریزى، استفتاءات جدید (تبریزى)، ج‌۱، ص ۳۴۹٫

[۷۷]. المحدث البحرانی، الحدائق الناضره فی احکام العتره الطاهره، ج ۲۳ ص ۶۶، موسه النشر الاسلامی لجامعه المدرسین، قم، ۱۴۰۵ق.

[۷۸]. محمودی، سید محسن، مسائل جدید از دیدگاه علماء و مراجع تقلید، ج ۱، ص ۱۲۴، چاپ چهاردهم، انتشارات علمی فرهنگی صاحب الزمان، ۱۴۲۷ ق.

[۷۹]. رک: توضیح المسائل مراجع، ج ۲، م ۲۴۴۲، چاپ یازدهم، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۳۸۴ش.

[۸۰]. برای آگاهی بیشتر، نک: توضیح المسائل (المحشى للإمام الخمینی)، ج ‏۲، ص ۹۲۹ ، سؤال ۳۶و ۳۷٫

[۸۱]. امام خمینی، سید روح الله، نجاه العباد، ص ۳۶۴،  م ۲۳، ۲۴، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، قم.

[۸۲]. توضیح المسائل مراجع، ج‏۲، ص ۹۰۱، م۷۰٫

[۸۳]. آیت الله مکارم شیرازی، استفتاءات، ج ۱، س ۷۹۷؛ آیت الله تبریزى، استفتاءات، س ۱۶۱۶؛ آیت الله خامنه اى، استفتاء، س ۶۶۷ و ۶۲۱؛ آیت الله نورى، استفتاءات، ج ۱، س ۱۰۳۳؛ و نظر مراجع عظام: امام، بهجت، وحید خراسانی، صافى گلپایگانی، فاضل لنکرانی و سیستانى، (با استفاده از نرم افزار پرسمان).

[۸۴]. آیت الله فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج ۱، س ۱۷۳۶؛ آیت الله سیستانى با استفاده از سایت ایشان (sistani.org)، رقص ش ۳؛ آیت الله نورى همدانی، استفتاءات، ج ۲،س ۵۷۴؛ آیت الله بهجت، توضیح المسائل، م ۱٫




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


4 + 2 =