دایره المعارف اسلام پدیا » نفس انسان
منوی اصلی

نفس انسان

تاریخ: ۱۳ دی ۱۳۹۰ در باب: انسان

انسان دارای نفوس متعدد می باشد که از جمله آنها نفس نباتی، حیوانی و انسانی است.

الف. نفس نباتی: حکیمان نفس نباتی را به کمال اول جسم طبیعی آلی که دارای تغذیه، رشد و تولید مثل است تعریف نموده اند[۱] و حداقل نشانۀ نفس نباتی را تغذیه می دانند.[۲]

ب. نفس حیوانی: نفس حیوانی را به «کمال اول جسم طبیعی آلی که فقط دارای حس و حرکت ارادی است»[۳]تعریف نمودند. البته منظور بیان مرتبۀ «حیوانی» نفس حیوانی است، و گرنه «نفس حیوانی» چون از نفس نباتی بالاتر است و بر اساس قاعدۀ تشکیک در وجود، مراتب بالا در بردارندۀ کمالات مراتب پائین تر هستند و بر اساس قاعده محالیت تجافی تا مراتب پائین تر را نگذرانند، نمی توانند واجد مراتب بالاتر گردند، پس کمالات نفس نباتی در «نفس حیوانی» هم موجود است،[۴] بلکه بر اساس حکمت متعالیه نفس نباتی شأنی از شئون نفس حیوانی است.

پس تعریف کامل نفس حیوانی چنین است: کمال اول جسم طبیعی آلی که تغذیه، رشد، تولید مثل، حس و حرکت ارادی دارد.

در هر صورت «حس» و «حرکت ارادی» دو علامت و نشانۀ اختصاصی «نفس حیوانی» می باشند. «حس» در این جا به معنای مطلق «ادراک» (غیر از تعقل) است.

ج. نفس انسانی: حکیمان در تعریف نفس انسانی گفته اند: کمال اول جسم طبیعی آلی است که کلیات را تعقل و آراء و نظریات را استنباط می کند.[۵]

همان گونه که در تعریف نفس حیوانی بیان شد و ابن سینا هم اشاره نمود؛[۶] این تعریف به لحاظ مرتبۀ خاص نفس انسانی است،‌ و گرنه باید تمام قیود و شرایط نفس نباتی و حیوانی را در تعریف نفس انسانی آورد؛ و بگوئیم نفس انسانی کمال اول جسم طبیعی آلی است که دارای تغذیه، رشد، نمو، تولید مثل، احساس، حرکت ارادی‌، تعقل کلیات و استنباط آراء می باشد.

در هر صورت قدرت بر تصور معانی کلی و مجرد، و رسیدن به مجهولات از طریق معلومات، ویژگی مختص انسان است.[۷]

ابن سینا در مورد افعال و خواص و ویژگی های نفس انسانی توضیحاتی می دهد که به صورت اختصار در موارد زیر خلاصه می گردد:

۱٫ قدرت سخن گفتن؛ ۲٫ توانایی اختراع و تحصیل صنایع عجیب، ۳٫ داشتن حالاتی مانند «خنده» و «گریه»، ۴٫ داشتن حالت «خجالت»، ۵٫ داشتن حالت «ترس» و یا «امید»، ۶٫ توانایی درک «خوبی و بدی»، ۷٫ آینده نگری.[۸]



[۱]. در نظر شیخ الرئیس تولید مثل هم از آثار نفس نباتی است؛ چون در بیان آثار و افعال نفس نباتی می گوید: «القوى النفسانیه تنقسم بالقسمه الأولى أقساما ثلاثه: أحدها النفس النباتیه، و هى الکمال الأول لجسم طبیعى آلى من جهه ما یتولد و ینمى و یغتذى»، الشفاء الطبیعات، ج۲، ص۳۲، چاپ کتابخانه آیه الله مرعشی؛ ولی حکیم سبزواری تولید مثل را از آثار نفس نباتی بیان نمی کند چون در تعریف نفس نباتی می گوید: «کمال اول لجسم طبیعی الی تتغذی و تنمو فقط». اسرار الحکم ، ص۲۶۴٫

[۲]. ابن سینا، شرح اشارات، ج۲، ص ۴۰۹ و ۴۱۰، (تکمیل شود) «ولکن النامیه تقف اولا ثم تقوی المولده ملاوه فتقف ایضاً و تبقی الغاذیه عماله الی ان تعجز فیحل الاجل».

[۳]. حکیم سبزواری، اسرار حکم، ص ۲۶۴، (تکمیل شود) «کمال اول لجسم طبیعی آلی تحس و تتحرک بالاراده فقط».

[۴]. ابن سینا، النفس من کتاب الشفاء، ص ۵۵، (تکمیل شود)، شیخ در شفاء پس از تقسیم قوای نفسانی به نباتی و حیوانی انسان و پس از این که در تعریف هر کدام «کمال اول لجسم طبیعی‌ آلی» را نیز می آورند می گویند: «ولولا العاده لکان الاحسن ان یجعل کل اول شرطاً مذکوراً فی رسم الثانی ان اردنا ان نرسم النفس لاالقوه النفسانیه التی للنفس بحسب ذلک الفعل فان الکمال ماخوذ فی حد النفس لا فی قوی النفس».

[۵]. اسرار حکم، ص۲۶۴، (تکمیل شود) «کمال اول لجسم طبیعی آلی، تعقل الکلیات و تسنبط الآراء».

[۶]. النفس من کتاب الشفاء، ص ۵۵، (تکیل شود) (تصحیح آیه الله حسن زاده آملی).

[۷]. صدر المتألهین، اسفار، ج۹، ص۸۱، (تکمیل شود) صدر المتالهین در اسفار بعد از بیان این ویژگی می گویند: و اخص من هذا کله هو اتصال بعض النفوس الانسانیه بالعالم الالهی بحیث یفنی عن ذاته و یبقی ببقائه، و حینئذ یکون الحق سمعه و بصره و یده و رجله، و هناک التخلق باخلاق الله تعالی.

[۸]. همان، ص ۲۷۹ به بعد.




کلیدواژه ها: , , ,



ثبت نظر


+ 1 = 9